મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 93

વૈશમ્પાયનમ્ આસીનમ્ અપૃચ્છચ્છૌનકઃ પુરા
સર્વકામાપ્તયે નિત્યં કથં શાન્તિકપૌષ્ટિકમ્ ॥

શ્રીકામઃ શાન્તિકામો વા ગ્રહયજ્ઞં સમારભેત્
વૃદ્ધ્યાયુઃ પુષ્ટિકામો વા તથૈવાભિચરન્પુનઃ
યેન બ્રહ્મન્વિધાનેન તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥

સર્વશાસ્ત્રાણ્યનુક્રમ્ય સંક્ષિપ્ય ગ્રન્થવિસ્તરમ્
ગ્રહશાન્તિં પ્રવક્ષ્યામિ પુરાણશ્રુતિચોદિતામ્ ॥

પુણ્યે ઽહ્નિ વિપ્રકથિતે કૃત્વા બ્રાહ્મણવાચનમ્
ગ્રહાન્ગ્રહાધિદેવાંશ્ચ સ્થાપ્ય હોમં સમારભેત્ ॥

ગ્રહયજ્ઞસ્ત્રિધા પ્રોક્તઃ પુરાણશ્રુતિકોવિદૈઃ
પ્રથમો ઽયુતહોમઃ સ્યાલ્ લક્ષહોમસ્તતઃ પરમ્ ॥

તૃતીયઃ કોટિહોમસ્તુ સર્વકામફલપ્રદઃ
અયુતેનાહુતીનાં ચ નવગ્રહમખઃ સ્મૃતઃ ॥

તસ્ય તાવદ્વિધિં વક્ષ્યે પુરાણશ્રુતિભાષિતમ્
ગર્તસ્યોત્તરપૂર્વેણ વિતસ્તિદ્વયવિસ્તૃતામ્ ॥

વપ્રદ્વયાવૃતાં વેદિં વિતસ્ત્યુચ્છ્રાયસંમિતામ્
સંસ્થાપનાય દેવાનાં ચતુરસ્રામુદઙ્મુખામ્ ॥

અગ્નિપ્રણયનં કૃત્વા તસ્યામાવાહયેત્સુરાન્
દેવતાનાં તતઃ સ્થાપ્યા વિંશતિર્દ્વાદશાધિકા ॥

સૂર્યઃ સોમસ્તથા ભૌમો બુધજીવસિતાર્કજાઃ
રાહુઃ કેતુરિતિ પ્રોક્તા ગ્રહા લોકહિતાવહાઃ ॥

મધ્યે તુ ભાસ્કરં વિદ્યાલ્ લોહિતં દક્ષિણેન તુ
ઉત્તરેણ ગુરું વિદ્યાદ્ બુધં પૂર્વોત્તરેણ તુ ॥

પૂર્વેણ ભાર્ગવં વિદ્યાત્ સોમં દક્ષિણપૂર્વકે
પશ્ચિમેન શનિં વિદ્યાદ્ રાહું પશ્ચિમદક્ષિણે
પશ્ચિમોત્તરતઃ કેતું સ્થાપયેચ્છુક્લતણ્ડુલૈઃ ॥

ભાસ્કરસ્યેશ્વરં વિદ્યાદ્ ઉમાં ચ શશિનસ્તથા
સ્કન્દમઙ્ગારકસ્યાપિ બુધસ્ય ચ તથા હરિમ્ ॥

બ્રહ્માણં ચ ગુરોર્વિદ્યાચ્ છુક્રસ્યાપિ શચીપતિમ્
શનૈશ્ચરસ્ય તુ યમં રાહોઃ કાલં તથૈવ ચ ॥

કેતોર્વૈ ચિત્રગુપ્તં ચ સર્વેષામધિદેવતાઃ
અગ્નિરાપઃ ક્ષિતિર્વિષ્ણુર્ ઇન્દ્ર ઐન્દ્રી ચ દેવતાઃ ॥

પ્રજાપતિશ્ચ સર્પાશ્ચ બ્રહ્મા પ્રત્યધિદેવતાઃ
વિનાયકં તથા દુર્ગાં વાયુરાકાશમેવ ચ
આવાહયેદ્વ્યાહૃતિભિસ્ તથૈવાશ્વિકુમારકૌ ॥

સંસ્મરેદ્રક્તમાદિત્યમ્ અઙ્ગારકસમન્વિતમ્
સોમશુક્રૌ તથા શ્વેતો બુધજીવૌ ચ પિઙ્ગલૌ
મન્દરાહૂ તથા કૃષ્ણૌ ધૂમ્રં કેતુગણં વિદુઃ ॥

ગ્રહવર્ણાનિ દેયાનિ વાસાંસિ કુસુમાનિ ચ
ધૂપામોદો ઽત્ર સુરભિર્ ઉપરિષ્ટાદ્ વિતાનિકમ્
શોભનં સ્થાપયેત્પ્રાજ્ઞઃ ફલપુષ્પસમન્વિતમ્ ॥

ગુડૌદનં રવેર્દદ્યાત્ સોમાય ઘૃતપાયસમ્
અઙ્ગારકાય સંયાવં બુધાય ક્ષીરષષ્ટિકે ॥

દધ્યોદનં ચ જીવાય શક્રાય ચ ઘૃતૌદનમ્
શનૈશ્ચરાય કૃસરામ્ અજામાંસં ચ રાહવે
ચિત્રૌદનં ચ કેતુભ્યઃ સર્વભક્ષ્યૈરથાર્ચયેત્ ॥

પ્રાગુત્તરેણ તસ્માચ્ચ દધ્યક્ષતવિભૂષિતમ્
ચૂતપલ્લવસંછન્નં ફલવસ્ત્રયુગાન્વિતમ્ ॥

પઞ્ચરત્નસમાયુક્તં પઞ્ચભઙ્ગસમન્વિતમ્
સ્થાપયેદવ્રણં કુમ્ભં વરુણં તત્ર વિન્યસેત્ ॥

ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતઃ સર્વાઃ સમુદ્રાંશ્ચ સરાંસિ ચ
ગજાશ્વરથ્યાવલ્મીક સંગમાદ્ધ્રદગોકુલાત્ ॥

મૃદમાનીય વિપ્રેન્દ્ર સર્વૌષધિજલાન્વિતામ્
સ્નાનાર્થં વિન્યસેત્તત્ર યજમાનસ્ય ધર્મવિત્ ॥

સર્વે સમુદ્રાઃ સરિતઃ સરાંસિ ચ નદાસ્તથા
આયાન્તુ યજમાનસ્ય દુરિતક્ષયકારકાઃ ॥

એવમાવાહયેદેતાન્ અમરાન્મુનિસત્તમ
હોમં સમારભેત્સર્પિર્ યવવ્રીહિતિલાદિના ॥

અર્કઃ પલાશખદિરાવ્ અપામાર્ગો ઽથ પિપ્પલઃ
ઔદુમ્બરઃ શમી દૂર્વા કુશાશ્ચ સમિધઃ ક્રમાત્ ॥

એકૈકસ્યાષ્ટકશતમ્ અષ્ટવિંશતિરેવ વા
હોતવ્યા મધુસર્પિર્ભ્યાં દધ્ના ચૈવ સમન્વિતાઃ ॥

પ્રાદેશમાત્રા અશિફા અશાખા અપલાશિનીઃ
સમિધઃ કલ્પયેત્પ્રાજ્ઞઃ સર્વકર્મસુ સર્વદા ॥

દેવાનામપિ સર્વેષામ્ ઉપાંશુ પરમાર્થવિત્
સ્વેન સ્વેનૈવ મન્ત્રેણ હોતવ્યાઃ સમિધઃ પૃથક્ ॥

હોતવ્યં ચ ઘૃતાભ્યક્તં ચરુભક્ષાદિકં પુનઃ
મન્ત્રૈર્દશાહુતીર્હુત્વા હોમં વ્યાહૃતિભિસ્તતઃ ॥

ઉદઙ્મુખાઃ પ્રાઙ્મુખા વા કુર્યુર્બ્રાહ્મણપુંગવાઃ
મન્ત્રવન્તશ્ચ કર્તવ્યાશ્ ચરવઃ પ્રતિદૈવતમ્ ॥

હુત્વા ચ તાંશ્ચરૂન્સમ્યક્ તતો હોમં સમાચરેત્
આકૃષ્ણેતિ ચ સૂર્યાય હોમઃ કાર્યો દ્વિજન્મના ॥

આપ્યાયસ્વેતિ સોમાય મન્ત્રેણ જુહુયાત્પુનઃ
અગ્નિર્મૂર્ધા દિવો મન્ત્ર ઇતિ ભૌમાય કીર્તયેત્ ॥

અગ્ને વિવસ્વદુષસ ઇતિ સોમસુતાય વૈ
બૃહસ્પતે પરિદીયા રથેનેતિ ગુરોર્મતઃ ॥

શુક્રં તે અન્યદિતિ ચ શુક્રસ્યાપિ નિગદ્યતે
શનૈશ્ચરાયેતિ પુનઃ શં નો દેવીતિ હોમયેત્ ॥

કયા નશ્ચિત્ર આભુવદ્ ઇતિ રાહોરુદાહૃતઃ
કેતું કૃણ્વન્ન્ અપિ બ્રૂયાત્ કેતૂનામપિ શાન્તયે ॥

આ વો રાજેતિ રુદ્રસ્ય બલિહોમં સમાચરેત્
આપો હિ ષ્ઠેત્યુમાયાસ્તુ સ્યોનેતિ સ્વામિનસ્તથા ॥

વિષ્ણોરિદં વિષ્ણુરિતિ તમીશેતિ સ્વયમ્ભુવઃ
ઇન્દ્રમ્ ઇદ્દેવતાતેતિ ઇન્દ્રાય જુહુયાત્તતઃ ॥

તથા યમસ્ય ચાયં ગૌર્ ઇતિ હોમઃ પ્રકીર્તિતઃ
કાલસ્ય બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ ઇતિ મન્ત્રઃ પ્રશસ્યતે ॥

ચિત્રગુપ્તસ્ય ચાજ્ઞાતમ્ ઇતિ મન્ત્રવિદો વિદુઃ
અગ્નિં દૂતં વૃણીમહ ઇતિ વહ્નેરુદાહૃતઃ ॥

ઉદ્ ઉત્તમં વરુણમિત્ય્ અપાં મન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ
ભૂમેઃ પૃથિવ્યન્તરિક્ષમ્ ઇતિ વેદેષુ પઠ્યતે ॥

સહસ્રશીર્ષા પુરુષ ઇતિ વિષ્ણોરુદાહૃતઃ
ઇન્દ્રાયેન્દો મરુત્વત ઇતિ શક્રસ્ય શસ્યતે ॥

ઉત્તાનપર્ણે સુભગે ઇતિ દેવ્યાઃ સમાચરેત્
પ્રજાપતેઃ પુનર્હોમઃ પ્રજાપતિરિતિ સ્મૃતઃ ॥

નમો ઽસ્તુ સર્પેભ્ય ઇતિ સર્પાણાં મન્ત્ર ઉચ્યતે
એષ બ્રહ્મા ય ઋત્વિગ્ભ્ય ઇતિ બ્રહ્મણ્યુદાહૃતઃ ॥

વિનાયકસ્ય ચાનૂનમ્ ઇતિ મન્ત્રો બુધૈઃ સ્મૃતઃ
જાતવેદસે સુનવામ દુર્ગામન્ત્રો ઽયમુચ્યતે ॥

આદિત્પ્રત્નસ્ય રેતસ આકાશસ્ય ઉદાહૃતઃ
ક્રાણા શિશુર્મહીનાં ચ વાયોર્મન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

એષો ઉષા અપૂર્વ્યા ઇત્ય્ અશ્વિનોર્મન્ત્ર ઉચ્યતે
પૂર્ણાહુતિસ્તુ મૂર્ધાનં દિવ ઇત્યભિપાતયેત્ ॥

અથાભિષેકમન્ત્રેણ વાદ્યમઙ્ગલગીતકૈઃ
પૂર્ણકુમ્ભેન તેનૈવ હોમાન્તે પ્રાગુદઙ્મુખમ્ ॥

અવ્યઙ્ગાવયવૈર્બ્રહ્મન્ હેમસ્રગ્દામભૂષિતૈઃ
યજમાનસ્ય કર્તવ્યં ચતુર્ભિઃ સ્નપનં દ્વિજૈઃ ॥

સુરાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
વાસુદેવો જગન્નાથસ્ તથા સંકર્ષણો વિભુઃ
પ્રદ્યુમ્નશ્ચાનિરુદ્ધશ્ચ ભવન્તુ વિજયાય તે ॥

આખણ્ડલો ઽગ્નિર્ભગવાન્ યમો વૈ નિરૃતિસ્તથા
વરુણઃ પવનશ્ચૈવ ધનાધ્યક્ષસ્તથા શિવઃ
બ્રહ્મણા સહિતઃ શેષો દિક્પાલાસ્ત્વામવન્તુ તે ॥

કીર્તિર્લક્ષ્મીર્ધૃતિર્મેધા પુષ્ટિઃ શ્રદ્ધા ક્રિયા મતિઃ
બુદ્ધિર્લજ્જા વપુઃ શાન્તિસ્ તુષ્ટિઃ ક્રાન્તિશ્ચ માતરઃ
એતાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ ધર્મપત્ન્યઃ સમાગતાઃ ॥

આદિત્યશ્ચન્દ્રમા ભૌમો બુધો જીવઃ સિતો ઽર્કજઃ
ગ્રહાસ્ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ રાહુઃ કેતુશ્ચ તર્પિતાઃ ॥

દેવદાનવગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ
ઋષયો મુનયો ગાવો દેવમાતર એવ ચ ॥

દેવપત્ન્યો દ્રુમા નાગા દૈત્યાશ્ચાપ્સરસાં ગણાઃ
અસ્ત્રાણિ સર્વશસ્ત્રાણિ રાજાનો વાહનાનિ ચ ॥

ઔષધાનિ ચ રત્નાનિ કાલસ્યાવયવાશ્ચ યે
સરિતઃ સાગરાઃ શૈલાસ્ તીર્થાનિ જલદા નદાઃ
એતે ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ॥

તતઃ શુક્લામ્બરધરઃ શુક્લગન્ધાનુલેપનઃ
સર્વૌષધૈઃ સર્વગન્ધૈઃ સ્નાપિતો દ્વિજપુંગવૈઃ ॥

યજમાનઃ સપત્નીક ઋત્વિજઃ સુસમાહિતાન્
દક્ષિણાભિઃ પ્રયત્નેન પૂજયેદ્ગતવિસ્મયઃ ॥

સૂર્યાય કપિલાં ધેનું શઙ્ખં દદ્યાત્તથેન્દવે
રક્તં ધુરંધરં દદ્યાદ્ ભૌમાય ચ કકુદ્મિનમ્ ॥

બુધાય જાતરૂપં તુ ગુરવે પીતવાસસી
શ્વેતાશ્વં દૈત્યગુરવે કૃષ્ણાં ગામર્કસૂનવે ॥

આયસં રાહવે દદ્યાત્ કેતુભ્યશ્છાગમુત્તમમ્
સુવર્ણેન સમા કાર્યા યજમાનેન દક્ષિણા ॥

સર્વેષામથવા ગાવો દાતવ્યા હેમભૂષિતાઃ
સુવર્ણમથવા દદ્યાદ્ ગુરુર્વા યેન તુષ્યતિ
સમન્ત્રેણૈવ દાતવ્યાઃ સર્વાઃ સર્વત્ર દક્ષિણાઃ ॥

કપિલે સર્વદેવાનાં પૂજનીયાસિ રોહિણી
તીર્થદેવમયી યસ્માદ્ અતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥

પુણ્યસ્ત્વં શઙ્ખ પુણ્યાનાં મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્
વિષ્ણુના વિધૃતશ્ચાસિ તતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥

ધર્મસ્ત્વં વૃષરૂપેણ જગદાનન્દકારક
અષ્ટમૂર્તેરધિષ્ઠાનમ્ અતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥

હિરણ્યગર્ભગર્ભસ્ત્વં હેમબીજં વિભાવસોઃ
અનન્તપુણ્યફલદમ્ અતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥

પીતવસ્ત્રયુગં યસ્માદ્ વાસુદેવસ્ય વલ્લભમ્
પ્રદાનાત્તસ્ય મે વિષ્ણો હ્ય્ અતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥

વિષ્ણુસ્ત્વમશ્વરૂપેણ યસ્માદમૃતસમ્ભવઃ
ચન્દ્રાર્કવાહનો નિત્યમ્ અતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥

યસ્માત્ત્વં પૃથિવી સર્વા ધેનુઃ કેશવસંનિભા
સર્વપાપહરા નિત્યમ્ અતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥

યસ્માદાયાસકર્માણિ તવાધીનાનિ સર્વદા
લાઙ્ગલાદ્યાયુધાદીનિ તસ્માચ્છાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥

યસ્માત્ત્વં સર્વયજ્ઞાનામ્ અઙ્ગત્વેન વ્યવસ્થિતઃ
યાનં વિભાવસોર્નિત્યમ્ અતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥

ગવામઙ્ગેષુ તિષ્ઠન્તિ ભુવનાનિ ચતુર્દશ
યસ્માત્તસ્માચ્છ્રિયે મે સ્યાદ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ॥

યસ્માદશૂન્યં શયનં કેશવસ્ય ચ સર્વદા
શય્યા મમાપ્યશૂન્યાસ્તુ દત્તા જન્મનિ જન્મનિ ॥

યથા રત્નેષુ સર્વેષુ સર્વે દેવાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ
તથા રત્નાનિ યચ્છન્તુ રત્નદાનેન મે સુરાઃ ॥

યથા ભૂમિપ્રદાનસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્
દાનાન્યન્યાનિ મે શાન્તિર્ ભૂમિદાનાદ્ભવત્વિહ ॥

એવં સમ્પૂજયેદ્ભક્ત્યા વિત્તશાઠ્યેન વર્જિતઃ
રત્નકાઞ્ચનવસ્ત્રૌઘૈર્ ધૂપમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥

અનેન વિધિના યસ્તુ ગ્રહપૂજાં સમાચરેત્
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ પ્રેત્ય સ્વર્ગે મહીયતે ॥

યસ્તુ પીડાકરો નિત્યમ્ અલ્પવિત્તસ્ય વા ગ્રહઃ
તં ચ યત્નેન સમ્પૂજ્ય શેષાનપ્યર્ચયેદ્બુધઃ ॥

ગ્રહા ગાવો નરેન્દ્રાશ્ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ વિશેષતઃ
પૂજિતાઃ પૂજયન્ત્યેતે નિર્દહન્ત્યવમાનિતાઃ ॥

યથા બાણપ્રહારાણાં કવચં ભવતિ વારણમ્
તદ્વદ્દૈવોપઘાતાનાં શાન્તિર્ભવતિ વારણમ્ ॥

તસ્માન્ન દક્ષિણાહીનં કર્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા
સમ્પૂર્ણયા દક્ષિણયા યસ્માદેકો ઽપિ તુષ્યતિ ॥

સદૈવાયુતહોમો ઽયં નવગ્રહમખે સ્થિતઃ
વિવાહોત્સવયજ્ઞેષુ પ્રતિષ્ઠાદિષુ કર્મસુ ॥

નિર્વિઘ્નાર્થં મુનિશ્રેષ્ઠ તથોદ્વેગાદ્ભુતેષુ ચ
કથિતો ઽયુતહોમો ઽયં લક્ષહોમમતઃ શૃણુ ॥

સર્વકામાપ્તયે યસ્માલ્ લક્ષહોમં વિદુર્બુધાઃ
પિતૄણાં વલ્લભં સાક્ષાદ્ ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્ ॥

ગ્રહતારાબલં લબ્ધ્વા કૃત્વા બ્રાહ્મણવાચનમ્
ગૃહસ્યોત્તરપૂર્વેણ મણ્ડપં કારયેદ્બુધઃ ॥

રુદ્રાયતનભૂમૌ વા ચતુરસ્રમુદઙ્મુખમ્
દશહસ્તમથાષ્ટૌ વા હસ્તાન્કુર્યાદ્વિધાનતઃ ॥

પ્રાગુદક્પ્લવનાં ભૂમિં કારયેદ્યત્નતો બુધઃ
પ્રાગુત્તરં સમાસાદ્ય પ્રદેશં મણ્ડપસ્ય તુ ॥

શોભનં કારયેત્કુણ્ડં યથાવલ્લક્ષણાન્વિતમ્
ચતુરસ્રં સમન્તાત્તુ યોનિવક્ત્રં સમેખલમ્ ॥

ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારા મેખલા તદ્વદુચ્છ્રિતા
પ્રાગુદક્પ્લવના કાર્યા સર્વતઃ સમવસ્થિતા ॥

શાન્ત્યર્થં સર્વલોકાનાં નવગ્રહમખઃ સ્મૃતઃ
માનહીનાધિકં કુણ્ડમ્ અનેકભયદં ભવેત્
યસ્માત્તસ્માત્ સુસમ્પૂર્ણં શાન્તિકુણ્ડં વિધીયતે ॥

અસ્માદ્દશગુણઃ પ્રોક્તો લક્ષહોમઃ સ્વયમ્ભુવા
આહુતીભિઃ પ્રયત્નેન દક્ષિણાભિસ્તથૈવ ચ ॥

દ્વિહસ્તવિસ્તૃતં તદ્વચ્ ચતુર્હસ્તાયતં પુનઃ
લક્ષહોમે ભવેત્કુણ્ડં યોનિવક્ત્રં ત્રિમેખલમ્ ॥

તસ્ય ચોત્તરપૂર્વેણ વિતસ્તિત્રયસંસ્થિતમ્
પ્રાગુદક્પ્લવનં તચ્ચ ચતુરસ્રં સમન્તતઃ ॥

વિષ્કમ્ભાર્ધોચ્છ્રિતં પ્રોક્તં સ્થણ્ડિલં વિશ્વકર્મણા
સંસ્થાપનાય દેવાનાં વપ્રત્રયસમાવૃતમ્ ॥

દ્વ્યઙ્ગુલો હ્યુચ્છ્રિતો વપ્રઃ પ્રથમઃ સ ઉદાહૃતઃ
અઙ્ગુલોચ્છ્રયસંયુક્તં વપ્રદ્વયમથોપરિ ॥

ત્ર્યઙ્ગુલસ્ય ચ વિસ્તારઃ સર્વેષાં કથ્યતે બુધૈઃ
દશાઙ્ગુલોચ્છ્રિતા ભિત્તિઃ સ્થણ્ડિલે સ્યાત્તથોપરિ
તસ્મિન્નાવાહયેદ્દેવાન્ પૂર્વવત્પુષ્પતણ્ડુલૈઃ ॥

આદિત્યાભિમુખાઃ સર્વાઃ સાધિપ્રત્યધિદેવતાઃ
સ્થાપનીયા મુનિશ્રેષ્ઠ નોત્તરેણ પરાઙ્મુખાઃ ॥

ગરુત્માનધિકસ્તત્ર સંપૂજ્યઃ શ્રિયમિચ્છતા
સામધ્વનિશરીરસ્ત્વં વાહનં પરમેષ્ઠિનઃ
વિષપાપહરો નિત્યમ્ અતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ॥

પૂર્વવત્કુમ્ભમામન્ત્ર્ય તદ્વદ્ધોમં સમાચરેત્
સહસ્રાણાં શતં હુત્વા સમિત્સંખ્યાધિકં પુનઃ
ઘૃતકુમ્ભવસોર્ધારાં પાતયેદનલોપરિ ॥

ઔદુમ્બરીં તથાર્દ્રાં ચ ઋજ્વીં કોટરવર્જિતામ્
બાહુમાત્રાં સ્રુચં કૃત્વા તતઃ સ્તમ્ભદ્વયોપરિ
ઘૃતધારાં તયા સમ્યગ્ અગ્નેરુપરિ પાતયેત્ ॥

શ્રાવયેત્સૂક્તમાગ્નેયં વૈષ્ણવં રૌદ્રમૈન્દવમ્
મહાવૈશ્વાનરં સામ જ્યેષ્ઠસામ ચ વાચયેત્ ॥

સ્નાનં ચ યજમાનસ્ય પૂર્વવત્સ્વસ્તિવાચનમ્
દાતવ્યા યજમાનેન પૂર્વવદ્દક્ષિણાઃ પૃથક્ ॥

કામક્રોધવિહીનેન ઋત્વિગ્ભ્યઃ શાન્તચેતસા
નવગ્રહમખે વિપ્રાશ્ ચત્વારો વેદવેદિનઃ ॥

અથવા ઋત્વિજૌ શાન્તૌ દ્વાવેવ શ્રુતિકોવિદૌ
કાર્યાવયુતહોમે તુ ન પ્રસજ્યેત વિસ્તરે ॥

તદ્વચ્ચ દશ ચાષ્ટૌ ચ લક્ષહોમે તુ ઋત્વિજઃ
કર્તવ્યાઃ શક્તિતસ્તદ્વચ્ ચત્વારો વા વિમત્સરઃ ॥

નવગ્રહમખાત્સર્વં લક્ષહોમે દશોત્તરમ્
ભક્ષ્યાન્દદ્યાન્મુનિશ્રેષ્ઠ ભૂષણાન્યપિ શક્તિતઃ ॥

શયનાનિ સવસ્ત્રાણિ હૈમાનિ કટકાનિ ચ
કર્ણાઙ્ગુલિપવિત્રાણિ કણ્ઠસૂત્રાણિ શક્તિમાન્ ॥

ન કુર્યાદ્દક્ષિણાહીનં વિત્તશાઠ્યેન માનવઃ
અદદલ્લોભતો મોહાત્ કુલક્ષયમ્ અવાપ્નુતે ॥

અન્નદાનં યથાશક્ત્યા કર્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા
અન્નહીનઃ કૃતો યસ્માદ્ દુર્ભિક્ષફલદો ભવેત્ ॥

અન્નહીનો દહેદ્રાષ્ટ્રં મન્ત્રહીનસ્તુ ઋત્વિજઃ
યષ્ટારં દક્ષિણાહીનં નાસ્તિ યજ્ઞસમો રિપુઃ ॥

ન વાપ્યલ્પધનઃ કુર્યાલ્ લક્ષહોમં નરઃ ક્વચિત્
યસ્માત્પીડાકરો નિત્યં યજ્ઞે ભવતિ વિગ્રહઃ ॥

તમેવ પૂજયેદ્ભક્ત્યા દ્વૌ વા ત્રીન્વા યથાવિધિ
એકમપ્યર્ચયેદ્ભક્ત્યા બ્રાહ્મણં વેદપારગમ્
દક્ષિણાભિઃ પ્રયત્નેન ન બહૂનલ્પવિત્તવાન્ ॥

લક્ષહોમસ્તુ કર્તવ્યો યથાવિત્તં ભવેદ્બહુ
યતઃ સર્વાનવાપ્નોતિ કુર્વન્કામાન્વિધાનતઃ ॥

પૂજ્યતે શિવલોકે ચ વસ્વાદિત્યમરુદ્ગણૈઃ
યાવત્કલ્પશતાન્યષ્ટાવ્ અથ મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥

સકામો યસ્ત્વિમં કુર્યાલ્ લક્ષહોમં યથાવિધિ
સ તં કામમવાપ્નોતિ પદમાનન્ત્યમ્ અશ્નુતે ॥

પુત્રાર્થી લભતે પુત્રાન્ ધનાર્થી લભતે ધનમ્
ભાર્યાર્થી શોભનાં ભાર્યાં કુમારી ચ શુભં પતિમ્ ॥

ભ્રષ્ટરાજ્યસ્તથા રાજ્યં શ્રીકામઃ શ્રિયમાપ્નુયાત્
યં યં પ્રાર્થયતે કામં સ વૈ ભવતિ પુષ્કલઃ
નિષ્કામઃ કુરુતે યસ્તુ સ પરં બ્રહ્મ ગચ્છતિ ॥

અસ્માચ્છતગુણઃ પ્રોક્તઃ કોટિહોમઃ સ્વયમ્ભુવા
આહુતીભિઃ પ્રયત્નેન દક્ષિણાભિઃ ફલેન ચ ॥

પૂર્વવદ્ગ્રહદેવાનામ્ આવાહનવિસર્જને
હોમમન્ત્રાસ્ત એવોક્તાઃ ખાને દાને તથૈવ ચ
કુણ્ડમણ્ડપવેદીનાં વિશેષો ઽયં નિબોધ મે ॥

કોટિહોમે ચતુર્હસ્તં ચતુરસ્રં તુ સર્વતઃ
યોનિવક્ત્રદ્વયોપેતં તદપ્યાહુસ્ ત્રિમેખલમ્ ॥

દ્વ્યઙ્ગુલાભ્યુચ્છ્રિતા કાર્યા પ્રથમા મેખલા બુધૈઃ
ત્ર્યઙ્ગુલાભ્યુચ્છ્રિતા તદ્વદ્ દ્વિતીયા પરિકીર્તિતા ॥

ઉચ્છ્રાયવિસ્તરાભ્યાં ચ તૃતીયા ચતુરઙ્ગુલા
દ્વ્યઙ્ગુલશ્ચેતિ વિસ્તારઃ પૂર્વયોરેવ શસ્યતે ॥

વિતસ્તિમાત્રા યોનિઃ સ્યાત્ ષટ્સપ્તાઙ્ગુલવિસ્તૃતા
કૂર્મપૃષ્ઠોન્નતા મધ્યે પાર્શ્વયોશ્ચાઙ્ગુલોચ્છ્રિતા ॥

ગજૌષ્ઠસદૃશી તદ્વદ્ આયતા છિદ્રસંયુતા
એતત્સર્વેષુ કુણ્ડેષુ યોનિલક્ષણમુચ્યતે ॥

મેખલોપરિ સર્વત્ર અશ્વત્થદલસંનિભમ્
વેદી ચ કોટિહોમે સ્યાદ્ વિતસ્તીનાં ચતુષ્ટયમ્ ॥

ચતુરસ્રા સમન્તાચ્ચ ત્રિભિર્વપ્રૈસ્તુ સંયુતા
વપ્રપ્રમાણં પૂર્વોક્તં વેદીનાં ચ તથોચ્છ્રયઃ ॥

તથા ષોડશહસ્તઃ સ્યાન્ મણ્ડપશ્ચ ચતુર્મુખઃ
પૂર્વદ્વારે ચ સંસ્થાપ્ય બહ્વૃચં વેદપારગમ્ ॥

યજુર્વિદં તથા યામ્યે પશ્ચિમે સામવેદિનમ્
અથર્વવેદિનં તદ્વદ્ ઉત્તરે સ્થાપયેદ્બુધઃ ॥

અષ્ટૌ તુ હોમકાઃ કાર્યા વેદવેદાઙ્ગવેદિનઃ
એવં દ્વાદશ વિપ્રાઃ સ્યુર્ વસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનૈઃ
પૂર્વવત્પૂજયેદ્ભક્ત્યા વસ્ત્રાભરણભૂષણૈઃ ॥

રાત્રિસૂક્તં ચ રૌદ્રં ચ પાવમાનં સુમઙ્ગલમ્
પૂર્વતો બહ્વૃચઃ શાન્તિં પઠન્નાસ્તે હ્યુદઙ્મુખઃ ॥

શાક્તં શાક્રં ચ સૌમ્યં ચ કૌષ્માણ્ડં શાન્તિમેવ ચ
પાઠયેદ્દક્ષિણદ્વારિ યજુર્વેદિનમુત્તમમ્ ॥

સુપર્ણમથ વૈરાજમ્ આગ્નેયં રુદ્રસંહિતામ્
જ્યેષ્ઠમાસ તથા શાન્તિં છન્દોગઃ પશ્ચિમે જપેત્ ॥

શાન્તિસૂક્તં ચ સૌરં ચ તથા શાકુનકં શુભમ્
પૌષ્ટિકં ચ મહારાજ્યમ્ ઉત્તરેણાપ્યથર્વવિત્ ॥

પઞ્ચભિઃ સપ્તભિર્વાપિ હોમઃ કાર્યો ઽત્ર પૂર્વવત્
સ્નાને દાને ચ મન્ત્રાઃ સ્યુસ્ ત એવ મુનિસત્તમ ॥

વસોર્ધારાવિધાનં ચ લક્ષહોમે વિશિષ્યતે
અનેન વિધિના યસ્તુ કોટિહોમં સમાચરેત્
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ તતો વિષ્ણુપદં વ્રજેત્ ॥

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ ગ્રહયજ્ઞત્રયં નરઃ
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા પદમિન્દ્રસ્ય ગચ્છતિ ॥

અશ્વમેધસહસ્રાણિ દશ ચાષ્ટૌ ચ ધર્મવિત્
કૃત્વા યત્ફલમાપ્નોતિ કૌટિહોમાત્ તદશ્નુતે ॥

બ્રહ્મહત્યાસહસ્રાણિ ભ્રૂણહત્યાર્બુદાનિ ચ
કોટિહોમેન નશ્યન્તિ યથાવચ્છિવભાષિતમ્ ॥

વશ્યકર્માભિચારાદિ તથૈવોચ્ચાટનાદિકમ્
નવગ્રહમખં કૃત્વા તતઃ કામ્યં સમાચરેત્ ॥

અન્યથા ફલદં પુંસાં ન કામ્યં જાયતે ક્વચિત્
તસ્માદયુતહોમસ્ય વિધાનં પૂર્વમાચરેત્ ॥

વૃત્તં વોચ્ચાટને કુણ્ડં તથા ચ વશ્યકર્મણિ
ત્રિમેખલં ચૈકવક્ત્રમ્ અરત્નિર્વિસ્તરેણ તુ ॥

પલાશસમિધઃ શસ્તા મધુગોરોચનાન્વિતાઃ
ચન્દનાગુરુણા તદ્વત્ કુઙ્કુમેનાભિષિઞ્ચિતાઃ ॥

હોમયેન્મધુસર્પિર્ભ્યાં બિલ્વાનિ કમલાનિ ચ
સહસ્રાણિ દશૈવોક્તં સર્વદૈવ સ્વયમ્ભુવા ॥

વશ્યકર્મણિ બિલ્વાનાં પદ્માનાં ચૈવ ધર્મવિત્
સુમિત્રિયા ન આપ ઓષધય ઇતિ હોમયેત્ ॥

ન ચાત્ર સ્થાપનં કાર્યં ન ચ કુમ્ભાભિષેચનમ્
સ્નાનં સર્વૌષધૈઃ કૃત્વા શુક્લપુષ્પામ્બરો ગૃહી ॥

કણ્ઠસૂત્રૈઃ સકનકૈર્ વિપ્રાન્ સમભિપૂજયેત્
સૂક્ષ્મવસ્ત્રાણિ દેયાનિ શુક્લા ગાવઃ સકાઞ્ચનાઃ ॥

અવશ્યાનિ વશી કુર્યાત્ સર્વશત્રુબલાન્યપિ
અમિત્રાણ્યપિ મિત્રાણિ હોમો ઽયં પાપનાશનઃ ॥

વિદ્વેષણે ઽભિચારે ચ ત્રિકોણં કુણ્ડમિષ્યતે
દ્વિમેખલં કોણમુખં હસ્તમાત્રં ચ સર્વશઃ ॥

હોમં કુર્યુસ્તતો વિપ્રા રક્તમાલ્યાનુલેપનાઃ
નિવીતલોહિતોષ્ણીષા લોહિતામ્બરધારિણઃ ॥

નવવાયસરક્તાઢ્ય પાત્રત્રયસમન્વિતાઃ
સમિધો વામહસ્તેન શ્યેનાસ્થિબલસંયુતાઃ
હોતવ્યા મુક્તકેશૈસ્તુ ધ્યાયદ્ભિરશિવં રિપૌ ॥

દુર્મિત્રિયાસ્ તસ્મૈ સન્તુ તથા હુંફડિતીતિ ચ
શ્યેનાભિચારમન્ત્રેણ ક્ષુરં સમભિમન્ત્ર્ય ચ ॥

પ્રતિરૂપં રિપોઃ કૃત્વા ક્ષુરેણ પરિકર્તયેત્
રિપુરૂપસ્ય શકલાન્ યથૈવાગ્નૌ વિનિષ્ક્ષિપેત્ ॥

ગ્રહયજ્ઞવિધાનાન્તે સદૈવાભિચરન્પુનઃ
વિદ્વેષણં તથા કુર્વન્ નેતદેવ સમાચરેત્ ॥

ઇહૈવ ફલદં પુંસામ્ એતન્નામુત્ર શોભનમ્
તસ્માચ્છાન્તિકમેવાત્ર કર્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ॥

ગ્રહયજ્ઞત્રયં કુર્યાદ્ યસ્ ત્વકામ્યેન માનવઃ
સ વિષ્ણોઃ પદમાપ્નોતિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ॥

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં શ્રાવયેદ્વાપિ માનવઃ
ન તસ્ય ગ્રહપીડા સ્યાન્ ન ચ બન્ધુજનક્ષયઃ ॥

ગ્રહયજ્ઞત્રયં ગેહે લિખિતં યત્ર તિષ્ઠતિ
ન પીડા તત્ર બાલાનાં ન રોગો ન ચ બન્ધનમ્ ॥

અશેષયજ્ઞફલદં નિઃશેષાઘવિનાશનમ્
કોટિહોમં વિદુઃ પ્રાજ્ઞા ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્ ॥

અશ્વમેધફલં પ્રાહુર્ લક્ષહોમં સુરોત્તમાઃ
દ્વાદશાહમખસ્ તદ્વન્ નવગ્રહમખઃ સ્મૃતઃ ॥

ઇતિ કથિતમિદાનીમુત્સવાનન્દહેતોઃ સકલકલુષહારી દેવયજ્ઞાભિષેકઃ
પરિપઠતિ ય ઇત્થં યઃ શૃણોતિ પ્રસઙ્ગાદ્ અભિભવતિ સ શત્રૂનાયુરારોગ્યયુક્તઃ ॥