માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 9

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાનં નામાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
નવમો ઽધ્યાયઃ
પક્ષિણ ઊચુઃ
રાજ્યચ્યુતે હરિશ્ચન્દ્રે ગતે ચ ત્રિદશાલયમ્ ।
નિશ્ચક્રામ મહાતેજા જલવાસાત્ પુરોહિતઃ

વશિષ્ઠો દ્વાદશાબ્દાન્તે ગઙ્ગાપર્યુષિતો મુનિઃ ।
શુશ્રાવ ચ સમસ્તન્તુ વિશ્વામિત્રવિચેષ્ચિતમ્

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય નાશઞ્ચ રાજ્ઞશ્ચોદારકર્મણઃ ।
ચણ્ડાલસમ્પ્રયોગઞ્ચ ભાર્યાતનયવિક્રયમ્

સ શ્રુત્વા સુમાહભાગઃ પ્રીતિમાનવનીપતૌ ।
ચકાર કોપં તેજસ્વી વિશ્વામિત્રમૃષિં પ્રતિ

વશિષ્ઠ ઉવાચ
મમ પુત્રશતં તેન વિશ્વામિત્રેણ ઘાતિતમ્ ।
તત્રાપિ નાભવત્ ક્રોધસ્તાદૃશો યાદૃશો ઽદ્ય મે

શ્રુત્વા નરાધિપમિમં સ્વરાજ્યાદવરીપિતમ્ ।
મહાત્માનં મહાભાગં દેવબ્રાહ્મણપૂજકમ્

યસ્માત્ સ સત્યવાક્ શાન્તઃ શત્રાવપિ વિમત્સરઃ ।
અનાગાશ્ચૈવ ધર્માત્મા અપ્રમત્તો મદાશ્રયઃ

સપત્નીભૃત્યપુત્રસ્તુ પ્રાપિતો ઽન્ત્યાં દશાં નૃપઃ ।
સ રાજ્યાચ્ચ્યાવિતો ઽનેન બહુશશ્ચ ખિલીકૃતઃ

તસ્માદ્ દુરાત્મા બ્રહ્મદ્વિટ્ પ્રાજ્ઞાનામવરોપિતઃ ।
મચ્છાપોપહતો મૂઢઃ સ બકત્વમવાપ્સ્યતિ

પક્ષિણ ઊચુઃ
શ્રુત્વા શાપં મહાતેજા વિશ્વામિત્રો ઽપિ કૌશિકઃ ।
ત્વમપ્યાડિર્ભવસ્તેવતિ પ્રતિશાપમયચ્છત

અન્યો ઽન્યશાપાત્ તૌ પ્રાપ્તૌ તિર્યક્ત્વં પરમદ્યુતી ।
વશિષ્ઠઃ સ મહાતેજા વિશ્વામિત્રશ્ચ કૌશિકઃ

અન્યજાતિસમાયોગં ગતાવપ્યમિતૌજસૌ ।
યુયુધાતે ઽતિસંરબ્ધૌ મહાબલપરાક્રમૌ

યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે પ્રમાણેનાડિરુચ્છ્રિતઃ ।
યન્નવત્યધિકં બ્રહ્મન્ ! સહસ્રત્રિતયં બકઃ

તૌ તુ પક્ષપ્રહારાભ્યામન્યોન્યસ્યોરુવિક્રમૌ ।
પ્રહરન્તૌ ભયં તીવ્રં પ્રજાનાઞ્ચક્રતુસ્તદા

વિધૂય પક્ષાણિ બકો રક્તોદ્વૃત્તાક્ષિરાહનત્ ।
આડિં સો ઽપ્યુન્નતગ્રીવો બકં પદ્ભ્યામતાડયત્

તયોઃ પક્ષાનિલાપાસ્તાઃ પ્રપેતુર્ગિરયો ભુવિ ।
ગિરિપ્રપાતાભિહતા ચકમ્પે ચ વસુન્ધરા

ક્ષ્મા કમ્પમાના જલધીનુદ્વૃત્તામ્બૂંશ્ચકાર ચ ।
નનામ ચૈકપાર્શ્વેન પાતાલગમનોન્મુખી

કેચિદિગરિનિપાતેન કેચિદમ્ભોધિવારિણા ।
કેચિન્મહીસઞ્ચલનાત્ પ્રયયુઃ પ્રાણિનઃ ક્ષયમ્

ઇતિ સર્વં પરિત્રસ્તં હાહાભૂતમચેતનમ્ ।
જગદાસીત્ સુસમ્ભ્રાન્તં પર્યસ્તક્ષિતિમણ્ડલમ્

હા વત્સ ! હા કાન્ત ! શિશો ! પ્રયાહ્યેષો ઽસ્મિ સંસ્થિતઃ ।
હા પ્રિયે ! કાન્ત ! શૈલો ઽયં પતત્યાશુ પલાયતામ્

ઇત્યાકુલીકૃતે લોકે સંત્રાસવિમુખે તદા ।
સુરૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈરાજગામ પિતામહઃ

પ્રત્યુવાચ ચ વિશ્વેશાસ્તાવુભાવતિકોપિતૌ ।
યુદ્ધં વા વિરમત્વેતલ્લોકાઃ સ્વાસ્થ્યં વ્રજન્તુ ચ

શૃણ્વન્તાવપિ તૌ વાક્યં બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
કોપામર્ષસમાવિષ્ટો યુયુધાતે ન તસ્થતુઃ

તતઃ પિતામહો દેવસ્તં દૃષ્ટ્વા લોકસંક્ષયમ્ ।
તયોશ્ચ હિતમન્વિચ્છન્ તિર્યગ્ભાવમપાનુદત્

તતસ્તૌ પૂર્વદેહસ્થૌ પ્રાહ દેવઃ પ્રજાપતિઃ ।
વ્યુદસ્તે તામસે ભાવે વશિષ્ઠ0-કૌશિકર્ષભૌ

જહિ વત્સ વશિષ્ઠ ત્વં ત્વઞ્ચ કૌશિક સત્તમ ।
તામસં ભાવમાશ્રિત્ય ઈદૃગ્યુદ્ધં ચિકીર્ષિતમ્

રાજસૂયવિપાકો ઽયં હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ ।
યુવયોર્વિગ્રહશ્ચાયં પૃથિવીક્ષયકારકઃ

ન ચાપિ કૌશિકશ્રેષ્ઠસ્તસ્ય રાજ્ઞો ઽપરધ્યતે ।
સ્વર્ગપ્રાપ્તિકરો બ્રહ્મન્નપકારપદે સ્થિતઃ

તપો વિઘ્નસ્ય કર્તારૌ કામક્રોધવશં ગતૌ ।
પરિત્યજત ભદ્રં વો બ્રહ્મ હિ પ્રચુરં બલમ્

એવમુક્તૌ તતસ્તેન લજ્જિતૌ તાવુભાવપિ ।
ક્ષમયામાસતુઃ પ્રીત્યા પરિષ્વજ્ય પરસ્પરમ્

તતઃ સુરૈર્વન્દ્યમાનો બ્રહ્મા લોકં નિજં યયૌ ।
વશિષ્ઠો ઽપ્યાત્મનઃ સ્થાનં કૌશિકો ઽપિ સ્વામાશ્રયમ્

એતદાડિબકં યુદ્ધં હરિશ્ચન્દ્રકથાં તથા ।
કથયિષ્યન્તિ યે મર્ત્યાઃ સમ્યક્ શ્રોષ્યન્તિ ચૈવ યે

તેષાં પાપાપનોદન્તુ શ્રુતં હ્યેવ કરિષ્યતિ ।
ન ચૈવ વિઘ્નકાર્યાણિ ભવિષ્યન્તિ કદાચન