માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 63

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે સ્વારોચિષે મન્વન્તરે દ્વિષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ ।
ત્રિષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ- 63
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતઃ સહ તથા સો ઽથ રરામ ગિરિસાનુષુ ।
ફુલ્લકાનનહૃદ્યેષુ મનોજ્ઞેષુ સરઃ સુ ચ

કન્દરેષુ ચ રમ્યેષુ નિમ્નગાપુલિનેષુ ચ ।
મનોજ્ઞેષુ તથાન્યેષુ દેશેષુ મુદિતો દ્વિજ

વહ્નિનાધિષ્ઠિતસ્યાસીદ્ યદ્રૂપન્તસ્ય તેજસા ।
અચિન્તયદ્ભોગકાલે નિમીલિતવિલોચના

તતઃ કાલેન સા ગર્ભમવાપ મુનિસત્તમ ।
ગન્ધર્વવીર્યતો રૂપચિન્તનાચ્ચ દ્વિજન્મનઃ

તાં ગર્ભધારિણીં સો ઽથ સાન્ત્વયિત્વા વરૂથિનીમ્ ।
વિપ્રરૂપધરો યાતસ્તયા પ્રીત્યા વિસર્જિતઃ

જજ્ઞે સ બાલો દ્યુતિમાન જ્વલન્નિવ વિભાવસુઃ ।
સ્વરોચિભૈર્યથા સૂર્યો ભાસયન્ સકલા દિશઃ

સ્વરોચિભિર્યતો ભાતિ ભાસ્વાનિવ સ બાલકઃ ।
તતઃ સ્વરોચિરિત્યેવં નામ્ના ખ્યાતો બભૂત સઃ

વવૃધે ચ મહાભાગો વયસાનુદિનન્તથા ।
ગુણૌઘૈશ્ચ યથા બાલઃ કલાભિઃ શશલાઞ્છનઃ

સ જગ્રાહ ધનુર્વેદં વેદાંશ્ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
વિદ્યાશ્ચૈવ મહાભાગસ્તદા યૌવનગોચરઃ

મન્દરાદ્રૌ કદાચિત્ સ વિચરંશ્ચારુચેષ્ટિતઃ ।
દદર્શૈકાં તદા કન્યાં ગિરિપ્રસ્થે ભયાતુરામ્

ત્રાયસ્વેતિ નિરીક્ષ્યૈનં સા તદા વાક્યમબ્રવીત્ ।
મા ભૈષીરિતિ સ પ્રાહ ભયવિપ્લુતલોચનામ્

કિમેતદિતિ તેનોક્તે વીરવાક્યે મહાત્મના ।
તતઃ સા કથયામાસ શ્વાસાક્ષેપપ્લુતાક્ષરમ્

કન્યોવાચ
અહમિન્દીવરાખ્યસ્ય સુતા વિદ્યાધરસ્ય વૈ ।
નામ્ના મનોરમા જાતા સુતાયાં મરુધન્વનઃ

મન્દારવિદ્યાધરજા સખી મમ વિભાવરી ।
કલાવતી ચાપ્યપરા સુતા પારસ્ય વૈ મુનેઃ

તાભ્યાં સહ મયા યાતં કૈલાસતટમુત્તમમ્ ।
તત્ર દૃષ્ટો મુનિઃ કશ્ચિત્તપસાતિકૃશાકૃતિઃ

ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠો નિસ્તેજા દૂરપાતાક્ષિતારકઃ ।
મયાવહસિતઃ ક્રુદ્ધઃ સ તદા માં શશાપ હ

ક્ષામક્ષામસ્વરઃ કિઞ્ચિત્કલ્પિતાધરપલ્લવઃ ।
ત્વયાવહસિતો યસ્માદનાર્યે દુષ્ટતાપસિ

તસ્માત્ ત્વામચિરેણૈવ રાક્ષસો ઽભિભવિષ્યસિ ।
દત્તે શાપે મત્સખીભ્યાં સ તુ નિર્ભત્સિતો મુનિઃ

ધિક્ તે બ્રાહ્મણ્યમક્ષાન્ત્યા હૃતન્તે નિખિલન્તપઃ ।
અમર્ષણૈર્ધર્ષિતો ઽસિ તપસા નાતિકર્ષિતઃ

ક્ષાન્ત્યાસ્પદં વૈ બ્રાહ્મણ્યં ક્રોધસંયમનન્તપઃ ।
એતચ્છ્રુત્વા દદૌ શાપં તયોરપ્યમિતદ્યુતિઃ

એકસ્યાઃ કુષ્ઠમઙ્ગેષુ ભાવ્યન્યસ્યાસ્તથા ક્ષયઃ ।
તયોસ્તથૈવ તજ્જાતં યથોક્તં તેન તત્ક્ષણાત્

મમાપ્યેવં મહદ્રક્ષઃ સમુપૈતિ પદાનુગમ્ ।
ન શૃણોષિ મહાનાદં તસ્યાદૂરે ઽપિ ગર્જતઃ

તૃતીયમદ્ય દિવસં યન્મે પૃષ્ઠન્ન મુઞ્ચતિ ।
અસ્ત્રગ્રામસ્ય સર્વસ્ય હૃદજ્ઞાહમદ્ય તે

તે પ્રયચ્છામિ માં રક્ષ રક્ષસો ઽસ્માન્મહામતે ।
પ્રાદાત્ સ્વાયમ્ભુવસ્યાદૌ સ્વયં રુદ્રઃ પિનાકધૃક્

સ્વાયમ્ભુવો વસિષ્ઠાય સિદ્ધવર્યાય દત્તવાન્ ।
તેનાપિ દત્તં મન્માતુઃ પિત્રે ચિત્રાયુધાય વૈ

પ્રાદાદૌદ્વાહિકં સો ઽપિ મત્પિત્રે શ્વશુરઃ સ્વયમ્ ।
મયાપિ શિક્ષિતં વીર ! સકાશાદ્ બાલયા પિતુઃ

હૃદયં સકલાસ્ત્રાણામશેષરિપુનાશનમ્ ।
તદિદં ગૃહ્યતાં શીઘ્રમશેષાસ્ત્રપરાયણમ્

તતો જહિ દુરાત્માનમેનં રાક્ષસમાગતમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તથૈત્યુક્તે તતસ્તેન વાર્યુપસ્પૃશ્ય તસ્ય તત્ ।
અસ્ત્રાણાં હૃદયં પ્રાદાત્ સરહસ્યનિવર્તનમ્

એતસ્મિન્નન્તરે રક્ષસ્તત્તદા ભીષણાકૃતિ ।
નર્દમાનં મહાનાદમાજગામ ત્વરાન્વિતમ્

મયાભિભૂતા કિં ત્રાણમુપૈષિ દ્રુતમેહિ મે ।
ભક્ષામિ કિઞ્ચિરેણેતિ બ્રુવાણં તં દદર્શ સઃ

સ્વરોચિશ્ચિન્તયામાસ દૃષ્ટ્વા તં સમુપાગતમ્ ।
ગૃહ્ણાત્વેષ વચઃ સત્યં તસ્યાસ્ત્વિતિ મહામુનેઃ

જગ્રાહ સમુપેત્યૈનાં ત્વરયા સો ઽપિ રાક્ષસઃ ।
ત્રાહિ ત્રાહીતિ કરુણં વિલપન્તીં સુમધ્યમામ્

તતઃ સ્વરોચિઃ સંક્રુદ્ધશ્ચણ્ડાસ્ત્રમતિભૈરવમ્ ।
દૃષ્ટ્યાં નિવેશ્ય તદ્રક્ષો દદર્શાનિમિષેક્ષણઃ

તદાભિભૂતઃ સ તદા તામુત્સૃજ્ય નિશાચરઃ ।
પ્રસીદ શામ્યતામસ્ત્રં શ્રૂયતાઞ્ચેત્યભાષત

મોક્ષિતોષઽહં ત્વયા શાપાદતિઘોરાન્મહાદ્યુતે ।
પ્રદત્તાદતિતીવ્રેણ બ્રહ્મમિત્રેણ ધીમતા

ઉપકારી ન મે ત્વત્તો મહાભાગાધિકો ઽપરઃ ।
યેનાહં સુમહાકષ્ટાન્મહાશાપાદ્વિમોક્ષિતઃ

સ્વરોચિરુવાચ
બ્રહ્મમિત્રેણ મુનિના કિન્નિમિત્તં મહાત્મના ।
શપ્તસ્ત્વં કીદૃશશ્ચૈવ શાપો દત્તો ઽભવત્ પુરા

રાક્ષસા ઉવાચ
બ્રહ્મમિત્રો ઽષ્ટધા ભિન્નમાયુર્વેદમધીતવાન્ ।
ત્રયોદશાધિકારઞ્ચ પ્રગૃહ્યાથર્વણો દ્વિજઃ

અહઞ્ચેન્દીવરાખ્યેતિ ખ્યાતો ઽસ્યા જનકો ઽભવમ્ ।
વિદ્યાધરપતેઃ પુત્રો નલનાભસ્ય ખઙ્ગિનઃ

મયા ચ યાચિતઃ પુર્વં બ્રહ્મમિત્રો ઽભવન્મુનિઃ ।
આયુર્વેદમશેષં મે ભગવન્ ! દાતુમર્હસિ

યદા તુ બહુશો વીર ! પ્રશ્રયાવનતસ્ય મે ।
ન પ્રાદાદ્યાચિતો વિદ્યામાયુર્વેદાત્મિકાં મમ

શિષ્યેભ્યો દદતસ્તસ્ય મયાન્તર્ધાનગેન હિ ।
આયુર્વેદાત્મિકા વિદ્યા ગૃહીતાભૂત્તદાનઘ

ગૃહીતાયાન્તુ વિદ્યાયાં માસૈરષ્ટાભિરન્તરાત્ ।
મમાતિહર્ષાદભવદ્ધાસો ઽતીવ પુનઃ પુનઃ

પ્રત્યભિજ્ઞાય માં હાસાન્મુનિઃ કોપસમન્વિતઃ ।
વિકમ્પિકન્ધરઃ પ્રાહ મામિદં પરુષાક્ષરમ્

રાક્ષસેનૈવ યસ્માન્મે ત્વયાદૃશ્યેન દુર્મતે ।
હૃતા વિદ્યાવહાસશ્ચ મામવજ્ઞાય વૈ કૃતઃ

તસ્માત્ત્વં રાક્ષસઃ પાપ ! મચ્છાપેન નિરાકૃતઃ ।
ભવિષ્યસિ ન સન્દેહઃ સપ્તરાત્રેણ દારુણઃ

ઇત્યુક્તે પ્રણિપાતાદ્યૈરુપચારૈઃ પ્રસાદિતઃ ।
સ મામાહ પુનર્વિપ્રસ્તત્ક્ષણાન્મૃદુમાનસઃ

યન્મયોક્તમવશ્યન્તદ્ભાવિ ગન્ધર્વ ! નાન્યથા ।
કિન્તુ ત્વં રાક્ષસો ભૂત્વા પુનઃ સ્વં પ્રાપ્સ્યસે વપુઃ

નષ્ટસ્મૃતિર્યદા ક્રુદ્ધઃ સ્વમપત્યઞ્ચિખાદિષુઃ ।
નિશાચરત્વં ગન્તાસિ તદસ્ત્રાનલતાપિતઃ

પુનઃ સંજ્ઞામવાપ્ય સ્વામવાપ્સ્યસિ નિજં વપુઃ ।
તથૈવ સ્વમધિષ્ઠાનં લોકે ગન્ધર્વસંજ્ઞિતે

સો ઽહં ત્વયા મહાભાગ ! મોક્ષિતો ઽસ્માન્મહાભયાત્ ।
નિશાચરત્વાદ્ યદ્વીર ! તેન મે પ્રાર્થનાં કુરુ

ઇમાન્તે તનયાં ભાર્યાં પ્રયચ્છામિ પ્રતીચ્છ તામ્ ।
આયુર્વેદશ્ચ સકલસ્ત્વષ્ટાઙ્ગો યો મયા તતઃ ।
મુનેઃ સકાશાત્ સંપ્રાપ્તસ્તં ગૃહ્ણીષ્વ મહામતે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા પ્રદદૌ વિદ્યાં સ ચ દિવ્યામ્બરોજ્જવલઃ ।
સ્ત્રગ્ભૂષણધરો દિવ્યં પુરાણં વપુરાસ્થિતઃ

દત્ત્વા વિદ્યાં તતઃ કન્યાં સ દાતુમુપચક્રમે ।
તમાહ સા તદા કન્યા જનિતારં સ્વરૂપિણમ્

અનુરાગો મમાપ્યત્ર તાતાતીવ મહાત્મનિ ।
દર્શનાદેવ સંજાતો વિશેષેણોપકારિણિ

કિન્ત્વેષા મે સખી સા ચ મત્કૃતે દુઃ ખપીડિતે ।
અતો નાભિલષે ભોગાન્ ભોક્તુમેતેન વૈ સમમ્

પુરુષૈરપિ નો શક્યા કર્તુમિત્થં નૃશંસતા ।
સ્વભાવરુચિરૈર્માદૃક્ કથં યોષિત્ કરિષ્યતિ

સાહં યથા તે દુઃ ખાર્તે મત્કૃતે કન્યકે પિતઃ ।
તથા સ્થાસ્યામિ તદ્દુઃ ખે તચ્છોકાનલતાપિતા

સ્વરોચિરુવાચ
આયુર્વેદપ્રસાદેન તે કરિષ્યે પુનર્નવે ।
સખ્યૌ તવ મહાશોકં સમુત્સૃજ સુમધ્યમે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતઃ પિત્રા સ્વયં દત્તાં તાં કન્યાં સ વિધાનતઃ ।
ઉપયેમે ગિરૌ તસ્મિન્ સ્વરોચિશ્ચારુલોચવનામ્

દત્તાન્તુ તાં તદા કન્યામભિશાન્ત્ય ચ ભામિનીમ્ ।
જગામ દિવ્યયા ગત્યાગન્ધર્વઃ સ્વપુરન્તતઃ

સ ચાપિ સહિતસ્તન્વ્યા સદુદ્યાનન્તદા યયૌ ।
કન્યકાયુગલં યત્ર તચ્છાપોત્થગદાતુરમ્

તતસ્તયોઃ સ તત્ત્વજ્ઞો રોગઘ્નૈરૌષધૈ રસૈઃ ।
ચકાર નીરુજૌ દેહૌ સ્વરોચિરપરાજિતઃ

તતો ઽતિશોભને કન્યે વિમુક્તે વ્યાધિતઃ શુભે ।
સ્વકાન્ત્યોદ્યોતિ દિગ્ભાગં ચક્રાતે તન્મહીધરમ્