માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 53

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે રુદ્રસર્ગાભિધાનો નામ દ્વિપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ
ત્રિપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ- 53
ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ
સ્વાયમ્ભુવં ત્વયાખ્યાતમેતન્મન્વન્તરઞ્ચ યત્ ।
તદહં ભગવન્ ! સમ્યક્ શ્રોતુમિચ્છામિ કથ્યતામ્

મન્વન્તરપ્રમાણઞ્ચ દેવા દેવર્ષયસ્તથા ।
યે ચ ક્ષિતીશા ભગવન્ ! દેવેન્દ્રશ્ચૈવ યસ્તથા

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
મન્વન્તરાણાં સંખ્યાતા સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ ।
માનુષેણ પ્રમાણેન શૃણુ મન્વન્તરઞ્ચ મે

ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સંખ્યાતાઃ સહસ્રાણિ ચ વિંશતિઃ ।
સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ ચ સંખ્યયા

મન્વન્તરપ્રમાણઞ્ચ ઇત્યેતત્ સાધિકં વિના ।
અષ્ટૌ શતસહસ્રાણિ દિવ્યયા સંખ્યયા સ્મૃતમ્

દ્વિપઞ્ચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ ચ ।
સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ પૂર્વં મનુઃ સ્વારોચિષસ્તથા

ઔત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્તથા ।
ષડેતે મનવો ઽતીતાસ્તથા વૈવસ્વતો ઽધુના

સાવર્ણિઃ પઞ્ચ રૌચ્યાશ્ચ ભૌત્યાશ્ચાગામિનસ્ત્વમી ।
એતેષાં વિસ્તરં ભૂયો મન્વન્તરપરિગ્રહે

વક્ષ્યે દેવાનૃષીંશ્ચૈવ યક્ષેન્દ્રાઃ પિતરશ્ચ યે ।
ઉત્પત્તિં સંગ્રહં બ્રહ્મન્ ! શ્રૂયતામસ્ય સન્તતિઃ

યચ્ચ તેષામભૂત્ ક્ષેત્રં તત્પુત્રાણાં મહાત્મનામ્ ।
મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્યાસન્ દશ પુત્રાસ્તુ તત્સમાઃ

યૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપર્વતા ।
સસમુદ્રાકરવતી પ્રતિવર્ષં નિવેશિતા

સસમુદ્રાકરવતી પ્રતિવર્ષં ત્રેતાયુગે તથા ।
પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તૈઃ પૌત્રૈઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય ચ

પ્રિયવ્રતાત્ પ્રજાવત્યાં વીરાત્ કન્યા વ્યજાયત ।
કન્યા સા તુ મહાભાગા કર્દમસ્ય પ્રજાપતે

કન્યે દ્વે દશ પુત્રાંશ્ચ સમ્રાટ્કુક્ષી ચ તે ઉભે ।
તયોર્વૈ ભ્રાતરઃ શૂરાઃ પ્રજાપતિસમા દશ

આગ્નીધ્રો મેધાતિથિશ્ચ વપુષ્માંશ્ચ તથાપરઃ ।
જ્યોતિષ્માન્દ્યુતિમાન્ ભવ્યઃ સવનઃ સપ્ત એવ તે

પ્રિયવ્રતો ઽભ્યષિઞ્ચત્તાન્ સપ્ત સપ્તસુ પાર્થિવાન્ ।
દ્વીપેષુ તેન ધર્મેણ દ્વીપાંશ્ચૈવ નિબોધ મે

જમ્બુદ્વીપે તથાગ્નીધ્રં રાજાનં કૃતવાન્ પિતા ।
પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરશ્ચાપિ તેન મેધાતિથિઃ કૃતઃ

શાલ્મલેસ્તુ વપુષ્મન્તં જ્યોતિષ્મન્તં કુશાહ્વયે ।
ક્રૌઞ્ચદ્વીપે દ્યુતિમન્તં ભવ્યં શાકાહ્વયેશ્વરમ્

પુષ્કરાધિપતિઞ્ચાપિ સવનં કૃતવાન્ સુતમ્ ।
મહાવીતો ધાતકિશ્ચ પુષ્કરાધિપતેઃ સુતૌ

દ્વિધા કૃત્વા તયોર્વર્ષં પુષ્કરે સંન્યવેશયત્ ।
ભવ્યસ્ય પુત્રાઃ સપ્તાસન્નામતસ્તાન્નિબોધ મે

જલદશ્ચ કુમારશ્ચ સુકુમારો મનીવકઃ ।
કુશોત્તરો ઽથ મેધાવી સપ્તમસ્તુ મહાદ્રુમઃ

તન્નામકાનિ વર્ષાણિ શાકદ્વીપે ચકાર સઃ ।
તથા દ્યુતિમતઃ સપ્ત પુત્રાસ્તાંશ્ચ નિબોધ મે

કુશલો મનુગશ્ચોષ્ણઃ પ્રાકરશ્ચાર્થકારકઃ ।
મુનિશ્ચ દુન્દુભિશ્ચૈવ સપ્તમઃ પરિકીર્તિતઃ

તેષાં સ્વનામધેયાનિ ક્રૌઞ્ચદ્વીપે તથાભવન્ ।
જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે પુત્રનામાઙ્કિતાનિ વૈ

તત્રાપિ સપ્ત વર્ષાપિ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ।
ઉદ્ભિદં વૈષ્ણવઞ્ચૈવ સુરથં લમ્બનં તથા

ધૃતિમત્ પ્રાકરઞ્ચૈવ કાપિલં ચાપિ સપ્તમમ્ ।
વપુષ્મતઃ સુતાઃ સપ્ત શાલ્મલેશસ્ય ચાભવન્

શ્વેતશ્ચ હરિતશ્ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્તથા ।
વૈદ્યુતો માનસશ્ચૈવ કેતુમાન્ સપ્તમસ્તથા

તથૈવ શાલ્મલેસ્તેષાં સમનામાનિ સપ્ત વૈ ।
સપ્ત મેધાતિથેઃ પુત્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરસ્ય વૈ

યેષાં નામાઙ્ગિતૈર્વર્ષૈઃ પ્લક્ષદ્વીપસ્તુ સપ્તધા ।
પૂર્વં શાકભવં વર્ષં શિશિરન્તુ સુખોદયમ્

આનન્દઞ્ચ શિવઞ્ચૈવ ક્ષેમકઞ્ચ ધ્રુવન્તથા ।
પ્લક્ષદ્વીપાદિભૂતેષુ શાકદ્વીપાન્તિમેષુ વૈ

જ્ઞેયઃ પઞ્ચસુ ધર્મશ્ચ વર્ણાશ્રમવિભાગજઃ ।
નિત્યઃ સ્વાભાવિકશ્ચૈવ અહિંસાવિધિવર્ધિતઃ

પઞ્ચસ્વેતેષુ વર્ષેષુ સર્વસાધારણઃ સ્મૃતઃ ।
અગ્નીધ્રાય પિતા પૂર્વં જમ્બુદ્વીપં દદૌ દ્વિજ

તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ પ્રજાપતિસમા નવ ।
જ્યેષ્ઠો નાબિરિતિ ખ્યાતસ્તસ્ય કિંપુરુષો ઽનુજઃ

હરિવર્ષસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થો ઽભૂદિલાવૃતઃ ।
વશ્યશ્ચ પઞ્ચમઃ પુત્રો હિરણ્યઃ ષષ્ઠ ઉચ્યતે

કુરુસ્તુ સપ્તમસ્તેષાં ભદ્રાશ્વશ્ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ ।
નવમઃ કેતુમાલશ્ચ તન્નામ્ના વર્ષસંસ્થિતિઃ

યાનિ કિપુરુષાદ્યાનિ વર્જયિત્વા હિમાહ્વયમ્ ।
તેષાં સ્વબાવતઃ સિદ્ધિઃ સુખપ્રાયા હ્યત્નતઃ

વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ જરામૃત્યુભયં ન ચ ।
ધર્માધર્મૌ ન તેષ્વાસ્તાં નોત્તમાધમમધ્યમાઃ

ન વૈ ચતુર્યુગાવસ્થા નાર્તવા ઋતવો ન ચ ।
આગ્નીધ્રસૂનોર્નાભેસ્તુ ઋષભો ઽભૂત્ સુતો દ્વિજ

ઋષભાદ્ભરતો જજ્ઞે વીરઃ પુત્રશતાદ્વરઃ ।
સો ઽભિષિચ્યર્ષભઃ પુત્રં મહાપ્રવ્રાજ્યમાસ્થિતઃ

તપસ્તેપે મહાભાગઃ પુલહાશ્રમસંશ્રયઃ ।
હિમાહ્વિં દક્ષિણં વર્ષં ભરતાય પિતા દદૌ

તસ્માત્ તુ ભારતં વર્ષં તસ્ય નાન્મા મહાત્મનઃ ।
ભતસ્યાપ્યભૂત્ પુત્રઃ સુમતિર્નામ ધાર્મિકઃ

તસ્મિન્ રાજ્યં સમાવેશ્ય ભરતો ઽપિ વનં યયૌ ।
એતેષાં પુત્રપૌત્રૈસ્તુ સપ્તદ્વીપા વસુન્ધરા

પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તુ ભુક્ત્વા સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે ।
એષ સ્વાયમ્ભુવઃ સર્ગઃ કથિતસ્તે દ્વિજોત્તમ

પૂર્વમન્વન્તરે સમ્યક્ કિમન્યત્ કથયામિ તે