માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 46

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે બ્રહ્મોત્પતિર્નામ પઞ્ચચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીમન્મહર્ષિવેદવ્યાસપ્રણીતં
શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણમ્ ।
(દ્વિતીયો ભાગઃ )
ષટ્ચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ
ભગવંસ્ત્વણ્ડસમ્ભૂતિર્યથાવત્ કથિતા મમ ।
બ્રહ્માણ્ડે બ્રહ્મણો જન્મ તથા ચોક્તં મહાત્મનઃ

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું ત્વત્તો ભૃગુકુલોદ્ભવ ।
યદાન સૃષ્ટિર્ભૂતાનામસ્તિ કિન્નુ ન ચાસ્તિ વા ।
કાલે વૈ પ્રલયસ્યાન્તે સર્વસ્મિન્નુપસંહૃતે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
યદા તુ પ્રકૃતૌ યાતિ લયં વિશ્વમિદં જગત્ ।
તદોચ્યતે પ્રાકૃતો ઽયં વિદ્વદ્ભિઃ પ્રતિસઞ્ચરઃ

સ્વાત્મન્યવસ્થિતેવ્યક્તે વિકારે પ્રતિસંહૃતે ।
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠતઃ

તદા તમશ્ચ સત્ત્વઞ્ચ સમત્વેન વ્યવસ્થિતૌ ।
અનુદ્રિક્તાવનૂનૌ ચ તત્પ્રોતૌ ચ પરસ્પરમ્

તિલેષુ વા યથા તૈલં ઘૃતં પયસિ વા સ્થિતમ્ ।
તથા તમસિ સત્ત્વે ચ રજો ઽપ્યનુસૃતં સ્થિતમ્

ઉત્પત્તિર્બ્રહ્મણો યાવદાયુષો દ્વિપરાર્ધિકમ્ ।
તાવદ્દિનં પરેશસ્ય તત્સમા સંયમે નિશા

અહર્મુખે પ્રબુદ્ધસ્તુ જગદાદિરનાદિમાન્ ।
સર્વહેતુરચિન્ત્યાત્મા પરઃ કો ઽપ્યપરક્રિયઃ

પ્રકૃતિં પુરુષઞ્ચૈવ પ્રાવિશ્યાશુ જગત્પતિઃ ।
ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ

યથા મદો નવસ્ત્રીણાં યથા વા માધવાનિલઃ ।
અનુપ્રવિષ્ટઃ ક્ષોભાય તથાસૌ યોગમૂર્તિમાન્

પ્રધાને ક્ષોભ્યમાને તુ સ દેવો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ ।
સમુત્પન્નો ઽણ્ડકોષસ્થો યથા તે કથિતં મયા

સ એવ ક્ષોભકઃ પૂર્વં સ ક્ષોભ્યઃ પ્રકૃતેઃ પતિઃ ।
સ સઙ્કોચવિકાશાભ્યાં પ્રધાનત્વે ઽપિ ચ સ્થિતઃ

અત્પન્નઃ સ જગદ્યોનિરગુણો ઽપિ રજોગુણમ્ ।
ભુઞ્જન્ પ્રવર્તતે સર્ગે બ્રહ્મત્વં સમુપાશ્રિતઃ

બ્રહ્મત્વે સ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તતઃ સત્ત્વાતિરેકવાન્ ।
વિષ્ણુત્વમેત્ય ધર્મેણ કુરુતે પરિપાલનમ્

તતસ્તમોગુણોદ્રિક્તો રુદ્રત્વે ચાખિલં જગત્ ।
ઉપસંહૃત્ય વૈ શેતે ત્રૈલોક્યં ત્રિગુણો ઽગુણઃ

યથા પ્રાગ્વ્યાપકઃ ક્ષેત્રી પાલકો લાવકસ્તથા ।
યથા સ સંજ્ઞામાયાતિ બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશકારિણીમ્

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ રુદ્રત્વે સંહરત્યપિ ।
વિષ્ણુત્વે ચાપ્યુદાસીનસ્તિસ્ત્રો ઽવસ્થાઃ સ્વયમ્ભુવઃ

રજો બ્રહ્મા તમો રુદ્રો વિષ્ણુઃ સત્ત્વં જગત્પતિઃ ।
એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયો ગુણાઃ

અન્યોન્યમિથુના હ્યેતે અન્યોન્યાશ્રયિણસ્તથા ।
ક્ષણં વિયોગો નહ્યેષાં ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્

એવં બ્રહ્મા જગત્પૂર્વો દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ ।
રજોગુણં સમાશ્રિત્ય સ્ત્રષ્ટ્ટત્વે સ વ્યવસ્થિતઃ

હિરણ્યગર્ભો દેવાદિરનાદિરુપચારતઃ ।
ભૂપદ્મકર્ણિકાસંસ્થો બ્રહ્માગ્રે સમજાયત

તસ્ય વર્ષશતં ત્વેકં પરમાયુર્મહાત્મનઃ ।
બ્રહ્મ્યેણૈવ હિ માનેન તસ્ય સંખ્યાં નિબોધ મે

નિમેષૈર્દશભિઃ કાષ્ઠા તથા પઞ્ચભિરુચ્યતે ।
કલાસ્ત્રિંશચ્ચ વૈ કાષ્ઠા મુહૂર્તં ત્રિંશત્તાઃ કલાઃ

અહોરાત્રં મુહૂર્તાનાં નૃણાં ત્રિંશત્તુ વૈ સ્મૃતમ્ ।
અહોરાત્રૈશ્ચ ત્રિંશદ્ભિઃ પક્ષૌ દ્વૌ માસ ઉચ્યતે

તૈઃ ષડ્ભિરયનં વર્ષં દ્વે ઽયને દક્ષિણોત્તરે ।
તદ્દેવાનામહોરાત્રં દિનં તત્રોત્તરાયણમ્

દિવ્યૈર્વર્ષસહસ્રૈસ્તુ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતમ્ ।
ચતુર્યુગં દ્વાદશભિસ્તદ્વિભાગં શૃણુષ્વ મે

ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં કૃતમુચ્યતે ।
શતાનિ સન્ધ્યા ચત્વારિ સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

ત્રેતા ત્રીણિ સહસ્રાણિ દિવ્યાબ્દાનાં શતત્રયમ્ ।
તત્સન્ધ્યા તત્સમા ચૈવ સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

દ્વાપરં દ્વે સહસ્રે તુ વર્ષાણાં દ્વે શતે તથા ।
તસ્ય સન્ધ્યા સમાખ્યાતા દ્વે શતાબ્દે તદંશકઃ

કલિઃ સહસ્રં દિવ્યાનામબ્દાનાં દ્વિજસત્તમ ।
સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશકશ્ચૈવ શતકૌ સમુદાહૃતૌ

એષા દ્વાધશસાહસ્ત્રી યુગાખ્યા કવિભિઃ કૃતા ।
એતત્ સહસ્રગુણિતમો બ્રાહ્મ્યમુદાહૃતમ્

બ્રહ્મણો દિવસે બ્રહ્મન્ મનવઃ સ્યુશ્ચતુર્દશ ।
ભવન્તિ ભાગશસ્તેષાં સહસ્રં તદ્વિભજ્યતે

દેવાઃ સપ્તર્ષયઃ સેન્દ્રા મનુસ્તત્સૂનવો નૃપાઃ ।
મનુના સહ સૃજ્યન્તે સંહ્રિયન્તે ચ પૂર્વવત્

ચતુર્યુગાનાં સંખ્યાતા સાધિકા હ્યે કસપ્તતિઃ ।
મન્વન્તરં તસ્ય સંખ્યાં માનુષાબ્દૈર્નિબોધ મે

ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સંપૂર્ણાઃ સંખ્યાતાઃ સંખ્યયા દ્વિજ ।
સત્પષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ ચ સંખ્યયા

વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલો ઽયં સાધિકં વિના ।
એતન્મન્વન્તરં પ્રોક્તં દિવ્યૈર્વર્ષૈર્નિબોધ મે

અષ્ટૌ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યયા સંખ્યયા યુતમ્ ।
દ્વિપઞ્ચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ

ચતુર્દશગુણો હ્યેષ કાલો બ્રહ્મ્યમહઃ સ્મૃતમ્ ।
તસ્યાન્તે પ્રલયઃ પ્રોક્તો બ્રહ્મન્ નૈમિત્તિકો બુધૈઃ

ભૂર્લોકો ઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકશ્ચ વિનાશિનઃ ।
તથા વિનાશમાયાન્તિ મહર્લોકશ્ચ તિષ્ઠતિ

તદ્વાસિનો ઽપિ તાપેન જનલોકં પ્રયાન્તિ વૈ ।
એકાર્ણવે ચ ત્રૈલોક્યે બ્રહ્મા સ્વપિતિ વૈ નિશિ

તત્પ્રમાણૈવ સા રાત્રિસ્તદન્તે સૃજ્યતે પુનઃ ।
એવન્તુ બ્રહ્મણો વર્ષમેકં વર્ષશતન્તુ તત્

શતં હિ તસ્ય વર્ષાણાં પરમિત્યભિધીયતે ।
પઞ્ચાશદ્ભિસ્તથા વર્ષૈઃ પરાર્ધમિતિ કીર્ત્યતે

એવમસ્ય પરાર્ધન્તુ વ્યતીતં દ્વિજસત્તમ ।
યસ્યાન્તે ઽભૂન્મહાકલ્પઃ પાદ્મ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ

દ્વિતીયસ્ય પરાર્ધસ્ય વર્તમાનસ્ય વૈ દ્વિજ ।
વારાહ ઇતિ કલ્પો ઽયં પ્રથમઃ પરિકલ્પિતઃ