માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 41

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે યોગસિદ્ધિર્નામ ચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
એકચત્વારિશો ઽધ્યાયઃ
અલર્ક ઉવાચ
ભગવન્ ! યોગિનશ્ચર્યાં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।
બ્રહ્મવર્ત્મન્યનુસરન્ યથા યોગી ન સીદતિ

દત્તાત્રેય ઉવાચ
માનાપમાનૌ યાવેતૌ પ્રત્યુદ્વેગકરૌ નૃણામ્ ।
તાવેવ વિપરીતાર્થૌ યોગિનઃ સિદ્ધિકારકૌ

માનાપમાનૌ યાવેતૌ તાવેવાહુર્વિષામૃતે ।
અપમાનો ઽમૃતં તત્ર માનસ્તુ વિષમં વિષમ્

ચક્ષુઃ પૂતં ન્યસેત્પાદં વસ્ત્રપૂતં જલં પિબેત્ ।
સત્યપૂતાં વદેદ્વાણીં બુદ્ધિપૂતઞ્ચ ચિન્તયેત્

આતિથ્યશ્રાદ્ધયજ્ઞેષુ દેવયાત્રોત્સવેષુ ચ ।
મહાજનઞ્ચ સિદ્ધ્યર્થં ન ગચ્છેદ્યોગવિત્ ક્વચિત્

વ્યસ્તે વિધૂમે વ્યઙ્ગારે સર્વસ્મિન્ ભુક્તવજ્જને ।
અટેત યોગવિદ્ ભૈક્ષ્યં ન તુ ત્રિષ્વેવ નિત્યશઃ

યથૈવમવમન્યન્તે જનાઃ પરિભવન્તિ ચ ।
તથા યુક્તશ્ચરેદ્યોગી સતાં વર્ત્મ ન દૂષયન્

ભૈક્ષ્યઞ્ચરેદ્ ગૃહસ્થેષુ યાયાવરગૃહેષુ ચ ।
શ્રેષ્ઠા તુ પ્રથમા ચેતિ વૃત્તિરસ્યોપદિશ્યતે

અથ નિત્યં ગૃહસ્થેષુ શાલીનેષુ ચરેદ્યતિઃ ।
શ્રદ્દધાનેષુ દાન્તેષુ શ્રોત્રિયેષુ મહાત્મસુ

અત ઊર્ધ્વં પુશ્ચાપિ અદુષ્ટાપતિતેષુ ચ ।
ભૈક્ષ્યચર્યા વિવર્ણેષુ જઘન્યા વૃત્તિરિષ્યતે

ભૈક્ષ્યં યવાગૂં તક્રં વા પયો યાવકમેવ વા ।
ફલં મૂલં પ્રિયઙ્ગું વા કણપિણ્યાકસક્તવઃ

ઇત્યેતે ચ શુભાહારા યોગિનઃ સિદ્ધિકારકાઃ ।
તત્ પ્રયુઞ્જ્યાન્મુનિર્ભક્ત્યા પરમેણ સમાધિના

અપઃ પૂર્વં સકૃત્ પ્રાશ્ય તૂષ્ણીં ભૂત્વા સમાહિતઃ ।
પ્રાણાયેતિ તતસ્તસ્ય પ્રથમા હ્યાહુતિઃ સ્મૃતા

અપાનાય દ્વિતીયા તુ સમાનાયતે ચાપરા ।
ઉદાનાય ચતુર્થો સ્યાદ્વ્યાનાયેતિ ચ પઞ્ચમી

પ્રાણાયામૈઃ પૃથક્ કૃત્વા શેષં ભુઞ્જીત કામતઃ ।
અપઃ પુનઃ સકૃત્ પ્રશ્ય આચમ્ય હૃદયં સ્પૃશેત્

અસ્તેયં બ્રહ્મચર્યઞ્ચ ત્યાગો ઽલોભસ્તથૈવ ચ ।
વ્રતાનિ પઞ્ચ ભિક્ષૂણામહિંસાપરમાણિ વૈ

અક્રોધો ગુરુશુશ્રૂષા શૌચમાહારલાઘવમ્ ।
નિત્યસ્વાધ્યાય ઇત્યેતે નિયમાઃ પઞ્ચ કીર્તિતાઃ

સારભૂતમુપાસીત જ્ઞાનં યત્કાર્યસાધકમ્ ।
જ્ઞાનાનાં બહુતા યેયં યોગવિઘ્રકરા હિ સા

ઇદં જ્ઞેયમિદં જ્ઞેયમિતિ યસ્તૃષિતશ્ચરેત્ ।
અપિ કલ્પસહસ્રેષુ નૈવ જ્ઞેયમવાપ્નુયાત્

ત્યક્તસઙ્ગો જિતક્રોધો લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ।
પિધાય બુદ્ધ્યા દ્વારાણિ મનો ધ્યાને નિવેશયેત્

શૂન્યેષ્વેવાવકાશેષુ ગુહાસુ ચ વનેષુ ચ ।
નિત્યયુક્તઃ સદા યોગી ધ્યાનં સમ્યગુપક્રમેત્

વાગ્દણ્ડઃ કર્મદણ્ડશ્ચ મનોદણ્ડશ્ચ તે ત્રયઃ ।
યસ્યૈતે નિયતા દણ્ડાઃ સ ત્રિદણ્ડી મહાયતિઃ

સર્વમાત્મમયં યસ્ય સદસજ્જગદીદૃશમ્ ।
ગુણાગુણમયન્તસ્ય કઃ પ્રિયઃ કો નૃપાપ્રિયઃ

વિસુદ્ધબુદ્ધિઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચનઃ
સમસ્તભૂતેષુ ચ તત્સમાહિતઃ ।
સ્થાનં પરં શાશ્વતમવ્યયઞ્ચ
પરં હિ મત્વા ન પુનઃ પ્રજાયતે

વેદાચ્છ્રેષ્ઠાઃ સર્વયજ્ઞક્રિયાશ્ચ
યજ્ઞાજ્જપ્યં જ્ઞાનમાર્ગશ્ચ જપ્યાત્ ।
જ્ઞાનાદ્ધ્યાનં સઙ્ગરાગવ્યપેતં
તસ્મિન્ પ્રાપ્તે શાશ્વતસ્યોપલબ્ધિઃ

સમાહિતો બ્રહ્મપરો ઽપ્રમાદી
સુચિસ્તથૈકાન્તરતિર્યતેન્દ્રિયઃ ।
સમાપ્નુયાદ્યોગમિમં મહાત્મા
વિમુક્તિમાપ્રોતિ તતઃ સ્વયોગતઃ