માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 4

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે વિન્ધ્યપ્રાપ્તિર્નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
એવં તે દ્રોણતનયાઃ પક્ષિણો જ્ઞાનિનો ઽભવન્ ।
વસન્તિ હ્યચલે વિન્ધ્યે તાનુપાસ્વ ચ પૃચ્છ ચ

ઇત્યૃષેર્વચનં શ્રુત્વા માર્કણ્ડેયસ્ય જૈમિનિઃ ।
જગામ વિન્ધ્યશિખરં યત્ર તે ધર્મપક્ષિણઃ

તન્નગાસન્નભૂતશ્ચ શુશ્રાઠ પઠતાં ધ્વનિમ્ ।
શ્રુત્વા ચ વિસ્મયાવિષ્ટશ્ચિન્તયામાસ જૈમિનિઃ

સ્થાનસૌષ્ઠવસમ્પન્નં જિતશ્વાસમવિશ્રમમ્ ।
વિસ્પષ્ટમપદોષઞ્ચ પઠ્યતે દ્વિજસત્તમૈઃ

વિયોનિમપિ સમ્પ્રાપ્તાનેતાન્ મુનિકુમારકાન્ ।
ચિત્રમેતદહં મન્યે ન જહાતિ સરસ્વતી

બન્ધુવર્ગસ્તથા મિત્રં યચ્ચેષ્ટમપરં ગૃહે ।
ત્યક્ત્વા ગચ્છતિ તત્સર્વં ન જહાતિ સરસ્વતી

ઇતિ સઞ્ચિન્તયન્નેવ વિવેશ ગિરિકન્દરમ્ ।
પ્રવિશ્ય ચ દદર્શાસૌ શિલાપટ્ટગાતાન્ દ્વિજાન્

પઠતસ્તાન્ સમાલોક્ય મુખદોષવિવર્જિતાન્ ।
સો ઽથ શોકેન હર્ષેણ સર્વાનેવાભ્યભાષત

સ્વસ્ત્યસ્તુ વો દ્વિજશ્રેષ્ઠા જૈમિનિં માં નિબોધત ।
વ્યાસશિષ્યમનુપ્રાપ્તં ભવતાં દર્શનોત્સુકમ્

મન્યુર્ન ખલુ કર્તવ્યો યત્ પિત્રાતીવ મન્યુના ।
શપ્તાઃ ખગત્વમાપન્નાઃ સર્વથા દિષ્ટમેવ તત્

સ્ફીતદ્રવ્યે કુલે કેચિજ્જાતાઃ કિલ મનસ્વિનઃ ।
દ્રવ્યનાશે દ્વિજેન્દ્રાસ્તે શબરેણ સુસાન્ત્વિતાઃ

દત્ત્વા યાચન્તિ પુરુષા હત્વા વધ્યન્તિ ચાપરે ।
પાતયિત્વા ચ પાત્યન્તે ત એવ તપસઃ ક્ષયાત્

એતદ્દૃષ્ટં સુબહુશો વિપરીતં તથા મયા ।
ભાવાભાવસમુચ્છેદૈરજસ્ત્રં વ્યાકુલં જગત્

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા ન શોકં કર્તુમર્હથ ।
જ્ઞાનસ્ય ફલમેતાવચ્છોકહર્ષૈરધૃષ્યતા

તતસ્તે જૈમિનિં સર્વે પાદ્યાર્ઘ્યાભ્યામપૂજયન્ ।
અનામયઞ્ચ પપ્રચ્છુઃ પ્રણિપત્ય મહામુનિમ્

અથોચુઃ ખગમાઃ સર્વે વ્યાસશિષ્યં તપોનિધિમ્ ।
સુખોપવિષ્ટં વિશ્રાન્તં પક્ષાનિલહતક્લમમ્

પક્ષિણ ઊચુઃ
અદ્ય નઃ સફલં જન્મ જીવિતઞ્ચ સુજીવિતમ્ ।
યત્ પશ્યામઃ સુરૈર્વન્દ્યં તવ પાદામ્બુજદ્વયમ્

પિતૃકોપાગ્નિરુદ્ભૂતો યો નો દેહેષુ વર્તતે ।
સો ઽદ્ય શાન્તિં ગતો વિપ્ર યુષ્મદ્દર્શનવારિણા

કચ્ચિત્ તે કુશલં બ્રહ્મન્નાશ્રમે મૃગપક્ષિષુ ।
વૃક્ષેષ્વથ લતા-ગુલ્મ-ત્વક્સાર-તૃણજાતિષુ

અથવા નૈતદુક્તં હિ સમ્યગસ્માભિરાદૃતૈઃ ।
ભવતા સઙ્ગમો યેષાં તેષામકુશલં કુતઃ

પ્રસાદઞ્ચ કુરુષ્વાત્ર બ્રૂહ્યાગમનકારણમ્ ।
દેવાનામિવ સંસર્ગો ભવતો ઽભ્યુદયો મહાન્ ।
કેનાસ્મદ્ભાગ્યગુરુણ આનીતો દૃષ્ટિગોચરમ્

જૈમિનિરુવાચ
શ્રૂયતાં દ્વિજશાર્દૂલાઃ કારણં યેન કન્દરમ્ ।
વિન્ધ્યસ્યેહાગતો રમ્યં રેવાવારિકણોક્ષિતમ્ ।
સન્દેહાન્ ભારતે શાસ્ત્રે તાન્ પ્રષ્ટું ગતવાનહમ્

માર્કણ્ડેયં મહાત્માનં પૂર્વં ભૃગુકુલોદ્વહમ્ ।
તમહં પૃષ્ટવાન્ પ્રાપ્ય સન્દેહાન્ ભરતં પ્રતિ

સ ચ પૃષ્ટો મયા પ્રાહ સન્તિ વિન્ધ્યે મહાચલે ।
દ્રોણપુત્રા મહાત્માનસ્તે વક્ષ્મન્ત્યર્થવિસ્તરમ્

તદ્વાક્યયોદિતશ્ચેમમાગતો ઽહં મહાગિરિમ્ ।
તચ્છૃણુધ્વમશેષેણ શ્રુત્વા વ્યાખ્યાતુમર્હથ

પક્ષિણ ઊચુઃ
વિષયે સતિ વક્ષ્યામો નિર્વિશઙ્કઃ શૃણુષ્વ તત્ ।
કથં તન્ન વદિષ્યામો યદસ્મદ્બુદ્ધિગોચરમ્

ચતુર્ષ્વપિ હિ વેદેષુ ધર્મશાસ્ત્રેષુ ચૈવ હિ ।
સમસ્તેષુ તથાઙ્ગેષુ યચ્ચાન્યદ્વેદસંમિતમ્

એતેષુ ગોચરો ઽસ્માકં બુદ્ધેર્બ્રાહ્મણસત્તમ ।
પ્રતિજ્ઞાન્તુ સમારોઢું તથાપિ નહિ શક્નુમઃ

તસ્માદ્વદસ્વ વિશ્રબ્ધં સન્દિગ્ધં યદ્વિ ભારતે ।
વક્ષ્યામસ્તવ ધર્મજ્ઞ ન ચેન્મોહો ભવિષ્યતિ

જૈમિનિરુવાચ
સન્દિગ્ધાનીહ વસ્તૂનિ ભારતં પ્રતિ યાનિ મે ।
શૃણુધ્વમમલાસ્તાનિ શ્રુત્વા વ્યાખ્યાતુમર્હથ

કસ્માન્માનુષતાં પ્રાપ્તો નિર્ગુણો ઽપિ જનાર્દનઃ ।
વાસુદેવો ઽખિલાધારઃ સર્વકારણકારણમ્

કસ્માચ્ચ પાણ્ડુપુત્રાણામેકા સા દ્રુપદાત્મજા ।
પઞ્ચાનાં મહિષી કૃષ્ણા સુમાહનત્ર સંશયઃ

ભેષજં બ્રહ્મહત્યાયા બલદેવો મહાબલઃ ।
તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન કસ્માચ્ચક્રે હલાયુધઃ

કથં ચ દ્રૌપદેયાસ્તે ઽકૃતદારા મહારથાઃ ।
પાણ્ડુનાથા મહાત્માનો વધમાપુરનાથવત્

એતત્ સર્વં કથ્યતાં મે સન્દિગ્ધં ભારતં પ્રતિ ।
કૃતાર્થોહં સુખં યેન ગચ્છેયં નિજમાશ્રમમ્

પક્ષિણ ઊચુઃ
નમસ્કૃત્ય સુરેશાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે ।
પુરુષાયાપ્રમેયાય શાશ્વતાયાવ્યયાય ચ

ચતુર્વ્યૂહાત્મને તસ્મૈ ત્રિગુણાયાગુણાય ચ ।
વરિષ્ઠાય ગરિષ્ઠાય વરેષ્યાયામૃતાય ચ

યસ્માદણુતરં નાસ્તિ યસ્માન્નાસ્તિ બૃહત્તરમ્ ।
યેન વિશ્વમિદં વ્યાપ્તમજેન જગદાદિના

આવિર્ભાવ-તિરોભાવ-દૃષ્ટાદૃષ્ટ-વિલક્ષણમ્ ।
વદન્તિ યદ્ સૃષ્ટમિદં તથૈવાન્તે ચ સંહૃતમ્

બ્રહ્મણે ચાદિદેવાય નમસ્કૃત્ય સમાધિના ।
ઋક્સામાન્યુદ્ગિરન્ વક્ત્રૈર્યઃ પુનાતિ જગત્ત્રયમ્

પ્રણિપત્ય તથેશાનમેકબાણવિનિર્જિતૈઃ ।
યસ્યાસુરગણૈર્યજ્ઞા વિલુપ્યન્તે ન યજ્વિનામ્

પ્રવક્ષ્યામો મતં કૃત્સ્નં વ્યાસસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ ।
યેન ભારતમુદ્દિશ્ય ધર્માદ્યાઃ પ્રકટીકૃતાઃ

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

સ દેવો ભગવાન્ સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણો વિભુઃ ।
ચતુર્ધા સંસ્થિતો બ્રહ્મન્ સગુણો નિર્ગુણસ્તથા

એકા મૂર્તિરનિર્દેશ્યા શુક્લાં પશ્યન્તિ તાં બુધાઃ ।
જ્વાલામાલોપરુદ્ધાઙ્ગી નિષ્ઠા સા યોગિનાં પરા

દૂરસ્થા ચાન્તિકસ્થા ચ વિજ્ઞેયા સા ગુણાતિગા ।
વાસુદેવાભિધાનાસૌ નિર્મમત્વેન દૃશ્યતે

રૂપવર્ણાદયસ્તસ્યા ન ભાવાઃ કલ્પનામયાઃ ।
અસ્ત્યેવ સા સદા શુદ્ધા સુપ્રતિષ્ઠૈકરૂપિણી

દ્વિતીયા પૃથિવીં મૂદ્ર્ઘ્ના શેષાખ્યા ધારયત્યધઃ ।
તામસી સા સમાખ્યાતા તિર્યક્ત્વં સમુપાશ્રિતા

તૃતીયા કર્મ કુરુતે પ્રજાપાલનતત્પરા ।
સત્ત્વોદ્રિક્તા તુ સા જ્ઞેયા ધર્મસંસ્થાનકારિણી

ચતુર્થો જલમધ્યસ્થા શેતે પન્નગતલ્પગા ।
રજસ્તસ્યા ગુણઃ સર્ગં સા કરોતિ સદૈવ હિ

યા તૃતીયા હરેર્મૂર્તિઃ પ્રજાપાલનતત્પરા ।
સા તુ ધર્મવ્યવસ્થાનં કરોતિ નિયતં ભુવિ

પ્રોદ્ધૂતાનસુરાન્ હન્તિ ધર્મવિચ્છિત્તિકારિણઃ ।
પાતિ દેવાન્ સતશ્ચાન્યાન્ ધર્મરક્ષાપરાયણાન્

યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ જૈમિને ।
અભ્યુત્થાનમધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજત્યસૌ

ભૂત્વા પુરા વરાહેણ તુણ્ડેનાપો નિરસ્ય ચ ।
એકયા દંષ્ટ્રયોત્ખાતા નલિનીવ વસુન્ધરા

કૃત્વા નૃસિંહરૂપઞ્ચ હિરણ્યકશિપુર્હતઃ ।
વિપ્રચિત્તિમુખાશ્ચાન્યે દાનવા વિનિપાતિતાઃ

વામનાદીંસ્તથૈવાન્યાન્ ન સંખ્યાતુમિહોત્સહે ।
અવતારાશ્ચ તસ્યેહ માથુરઃ સામ્પ્રતં ત્વયમ્

ઇતિ સા સાત્ત્વિકી મૂર્તિરવતારાન્ કરોતિ વૈ ।
પ્રદ્યુમ્નેતિ ચ સા ખ્યાતા રક્ષાકર્મણ્યવસ્થિતા

દેવત્વે ઽથ મનુષ્યત્વે તિર્યગ્યોનૌ ચ સંસ્થિતા ।
ગૃહ્ણાતિ તત્સ્વભાવં ચ વાસુદેવેચ્છયા સદા

ઇત્યેતત્ તે સમાખ્યાતં કૃતકૃત્યો ઽપિ યત્પ્રભુઃ ।
માનુષત્વં ગતો વિષ્ણુઃ શૃણુષ્વાસ્યોત્તરં પુનઃ