માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 35

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે અલર્કાનુશાસને સદાચારકથનં નામ ચતુસ્ત્રિં શો ઽધ્યાયઃ
પઞ્ચત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
મદાલસોવાચ
અતઃ પરં શૃણુષ્વ ત્વં વર્જ્યાવર્જ્યપ્રતિક્રિયામ્ ।
ભોજ્યમન્નં પર્યુષિતં સ્નેહાક્તં ચિરસંભૃતમ્

અસ્નેહાશ્ચાપિ ગોધૂમયવગોરસવિક્રિયાઃ ।
શશકઃ કચ્છપો ગોધા શ્વાવિત્ ખડ્ગો ઽથ પુત્રક

ભક્ષ્યા હ્યેતે તથા વર્જ્યૌ ગ્રામશૂકરકુક્કુટૌ ।
પિતૃદેવાદિશેષશ્ચ શ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણકામ્યયા

પ્રોક્ષિતઞ્ચૌષધાર્થઞ્ચ ખાદન્માંસં ન દુષ્યતિ ।
શઙ્ખાશ્મસ્વર્ણરૂપ્યાણાં રજ્જૂનામથ વાસસામ્

શાકમૂલફલાનાઞ્ચ તથા વિદલચર્મણામ્ ।
મણિવજ્રપ્રવાલાનાન્તથા મુક્તાફલસ્ય ચ

ગાત્રાણાઞ્ચ મનુષ્યાણામમ્બુના શૌચમિષ્યતે ।
યથાયસાનાં તોયેન ગ્રાવ્ણઃ સઙ્ઘર્ષણેન ચ

સસ્ત્રેહાનાઞ્ચ ભાણ્ડાનાં શુદ્ધિરુષ્ણેન વારિણા ।
શૂર્પધાન્યાજિનાનાઞ્ચ મુષલોલૂખલસ્ય ચ

સંહતાનાઞ્ચ વસ્ત્રાણાં પ્રોક્ષણાત્ સઞ્ચયસ્ય ચ ।
વલ્કલાનામશેષાણામમ્બુમૃચ્છૌચમિષ્યતે

તૃણકાષ્ઠૌષધીનાઞ્ચ પ્રોક્ષણાત્ શુદ્ધિરિષ્યતે ।
આવિકાનાં સમસ્તાનાં કેશાનાઞ્ચાપિ મેધ્યતા

સિદ્ધાર્થકાનાં કલ્કેન તિલકલ્કેન વા પુનઃ ।
સામ્બુના તાત ! ભવતિ ઉપઘાતવતાં સદા

તથા કાર્પાસિકાનાઞ્ચ વિશુદ્ધિર્જલભસ્મના ।
દારુદન્તાસ્થિશૃઙ્ગાણાં તક્ષણાચ્છુદ્ધિરિષ્યતે

પુનઃ પાકેન ભાણ્ડાનાં પાર્થિવાનાઞ્ચ મેધ્યતા ।
શુચિર્ભૈક્ષં કારુહસ્તઃ પણ્યં યોષિન્મુખં તથા

રથ્યાગતમવિજ્ઞાતં દાસવર્ગાદિનાહૃતમ્ ।
વાક્રપ્રશાસ્તં ચિરાતીતમનેકાન્તરિતં લઘુ

અતિપ્રભૂતં બાલઞ્ચ વૃદ્ધાતુરવિચેષ્ટિતમ્ ।
કર્માન્તાઙ્ગારાશાલાશ્ચ સ્તનન્ધયસુતાઃ સ્ત્રિયઃ

શુચિન્યશ્ચ તથૈવાપઃ સ્ત્રન્ત્યો ઽગન્ધબુદ્બુદાઃ ।
ભૂમિર્વિશુધ્યતે કાલાદ્દાહમાર્જનગોક્રમૈઃ

લેપાદુલ્લેખનાત્ સેકાદ્વેશ્મસંમાર્જનાર્ચનાત્ ।
કેશકીટાવપન્ને ચ ગોઘ્રાતે મક્ષિકાન્વિતે

મૃદમ્બુભસ્મના તાત ! પ્રોક્ષિતવ્યં વિશુદ્ધયે ।
ઔદુમ્બરાણામમ્લેન ક્ષારેણ ત્રપુસીસયોઃ

ભસ્મામ્બુભિશ્ચ કાંસ્યાનાં શુદ્ધિઃ પ્લાવાદ્ દ્રવસ્ય ચ ।
અમેધ્યાક્તસ્ય મૃત્તોયૈર્ગન્ધાપહરણેન ચ

અન્યેષાઞ્ચૈવ તદ્દ્રવ્યૈર્વર્ણગન્ધાપહારતઃ ।
શુચિ ગોતૃપ્તિકૃત્તોયં પ્રકૃતિસ્થં મહીગતમ્

તથા માંસઞ્ચ ચણ્ડાલક્રાવ્યાદાદિનિપાતિતમ્ ।
રથ્યાગતઞ્ચ ચેલાદિ તાત ! વાતાત્ શુચિ સ્મૃતમ્

રજો ઽગ્નિરશ્વો ગૌશ્છાયા રશ્મયઃ પવનો મહી ।
વિપ્રુષો મક્ષિકાદ્યાશ્ચ દુષ્ટસઙ્ગાદદોષિણઃ

અજાશ્વૌ મુખતો મેધ્યૌ ન ગોર્વત્સસ્ય ચાનનમ્ ।
માતુઃ પ્રસ્ત્રવણં મેધ્યં શકુનિઃ ફલપાતને

આસનં શયનં યાનં નાવઃ પથિ તૃણાનિ ચ ।
સોમસૂર્યાંશુપવનૈઃ શુધ્યન્તે તાનિ પણ્યવત્

રથ્યાવસર્પણ-સ્ત્રાન-ક્ષુત્પાન-મ્લાનકર્મસુ ।
આચામેત યથાન્યાયં વાસો વિપરિધાય ચ

સ્પૃષ્ટાનામપ્યસંસર્ગૈર્વિરથ્યાકર્દમામ્ભસામ્ ।
પક્વેષ્ટરચિતાનાઞ્ચ મેધ્યતા વાયુસઙ્ગમાત્

પ્રભૂતોપહતાદન્નાદગ્રમુદ્ધૃત્ય સન્ત્યજેત્ ।
શેષસ્ય પ્રોક્ષણં કુર્યાદાચમ્યાદિભસ્તથા મૃદા

ઉપવાસસ્ત્રિરાત્રન્તુ દુષ્ટભક્તાશિનો ભવેત્ ।
અજ્ઞાતે જ્ઞાનપૂર્વન્તુ તદ્દોષોપશમેન તુ

ઉદક્યાશ્વશૃગાલાદીન્ સૂતિકાન્ત્યાવસાયિનઃ ।
સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાયીત શૌચાર્થં તથૈવ મૃતહારિણઃ

નારં સ્પૃષ્ટ્વાસ્થિ સસ્ત્રેહં સ્ત્રાતઃ શુધ્યતિ માનવઃ ।
આચમ્યૈવ તુ નિઃ સ્ત્રેહં ગામાલભ્યાર્કમીક્ષ્ય વા

ન લઙ્ઘયેત્ તથૈવાસૃક્ષ્ઠીવનોદ્વર્તનાનિ ચ ।
નોદ્યાનાદૌ વિકાલેષુ પ્રાજ્ઞસ્તિષ્ઠેત્ કદાચન

ન ચાલપેજ્જનદ્વિષ્ટાં વીરહીનાન્તથા સ્ત્રિયમ્ ।
ગૃહાદુચ્છિષ્ટવિણ્મૂત્રપાદામ્ભાંસિ ક્ષિપેદ્વહિઃ

પઞ્ચ પિણ્ડાનનુધૃત્ય ન સ્ત્રાયાત્ પરવારિણિ ।
સ્ત્રાયીત દેવખાતેષુ ગઙ્ગા-હ્રદૃસરિત્સુ ચ

દેવતા-પિતૃ-સચ્છાસ્ત્ર-યજ્ઞ-મન્ત્રાદિનિન્દકૈઃ ।
કૃત્વા તુ સ્પર્શનાલાપં શુધ્યેતાર્કાવલોકનાત્

અવલોક્ય તથોદક્યામન્ત્યજં પતિતં શવમ્ ।
વિધર્મિ-સૂતિકા-ષણ્ડ-વિવસ્ત્રાન્ત્યાવસાયિનઃ

સૂતનિર્યાતકાંશ્ચૈવ પરદારરતાશ્ચ યે ।
એતદેવ હિ કર્તવ્યં પ્રાજ્ઞૈઃ શોધનમાત્મનઃ

અભોજ્યં સૂતિકા-ષણ્ડ-માર્જારાખુશ્વકુક્કુટાન્ ।
પતિતાવિદ્ધચણ્ડાલ-મૃતહારાંશ્ચ ધર્મવિત્

સંસ્પૃશ્ય શુધ્યતે સ્ત્રાનાદુદક્યા ગ્રામશૂકરૌ ।
તદ્વચ્ચ સૂતિકાશૌચદૂષિતૌ પુરુષાવપિ

યસ્ય ચાનુદિનં હાનિર્ગૃહે નિત્યસ્ય કર્મણઃ ।
યશ્ચ બ્રાહ્મણસન્ત્યક્તઃ કિલ્વિષી સ નરાધમઃ

નિત્યસ્ય કર્મણો હાનિં ન કુર્વોત કદાચન ।
તસ્ય ત્વકરણે બન્ધઃ કેવલં મૃતજન્મસુ

દશાહં બ્રાહ્મણસ્તિષ્ઠેદ્દાનહોમાદિવર્જિતઃ ।
ક્ષત્રિયો દ્વાદશાહઞ્ચ વૈશ્યો માસાર્ધમેવ ચ

શૂદ્રસ્તુ માસમાસીત નિજકર્મવિવર્જિતઃ ।
તતઃ પરં નિજં કર્મ કુર્યુઃ સર્વે યથોદિતમ્

પ્રોતાય સલિલં દેયં બહિર્દગ્ધ્વા તુ ગોત્રિકૈઃ ।
પ્રથમે ઽહ્નિ ચતુર્થે ચ સપ્તમે નવમે તથા

ભસ્માસ્થિચયનં કાર્યં ચતુર્થે ગોત્રિકૈર્દિને ।
ઉર્ધ્વં સંચયનાત્ તેષામઙ્ગસ્પર્શો વિધીયતે

સોદકૈસ્તુ ક્રિયાઃ સર્વાઃ કાર્યાઃ સંચયનાત્પરમ્ ।
સ્પર્શ એવ સપિણ્ડાનાં મૃતાહનિ તથોભયોઃ

અન્વેકમૃક્ષમાશસ્ત્ર-તોયોદ્બન્ધન-વહ્નિષુ ।
વિષપ્રપાતાદિમૃતે પ્રાયોનાશકયોરપિ

બાલે દેશાન્તરસ્થે ચ તથા પ્રવ્રજિતે મૃતે ।
સદ્યઃ શૌચમથાન્યૈશ્ચ ત્ર્યહમુક્તમશૌચકમ્

સપિણ્ડાનાં સપિણ્ડસ્તુ મૃતે ઽન્યસ્મિન્મૃતો યદિ ।
પૂર્વાશૌચસમાખ્યાતૈઃ કાર્યાસ્ત્વત્ર દિનૈઃ ક્રિયાઃ

એષ એવ વિધિર્દૃષ્ટો જન્મન્યપિ હિ સૂતકે ।
સપિણ્ડાનાં સપિણ્ડેષુ યથાવત્સોદકેષુ ચ

જાતે પુત્રે પિતુઃ સ્ત્રાનં સચેલન્તુ વિધીયતે ।
તત્રાપિ યદિ ચાન્યસ્મિન્ જાતે જાયેત ચાપરઃ

તત્રાપિ શુદ્ધિરુદ્દિષ્ટા પૂર્વજન્મવતો દિનૈઃ ।
દશદ્વાદશમાસાર્ધ-માસસંખ્યૈર્દિનૈર્ગતૈઃ

સ્વાઃ સ્વાઃ કર્મક્રિયાઃ કુર્યુઃ સર્વે વર્ણા યથાવિધિ ।
પ્રેતમુદ્દિશ્ય કર્તવ્યમેકોદ્દિષ્ટં તતઃ પરમ્

દાનનિ ચૈવ દેયાનિ બ્રાહ્મણેભ્યો મનીષિભિઃ ।
યદ્યદિષ્ટતમં લોકે યચ્ચાપિ યયિતં ગૃહે

તત્તદ્ ગુણવતે દેયં તદેવાક્ષયમિચ્છતા ।
પૂર્ણૈસ્તુ દિવસૈઃ સ્પૃષ્ટ્વા સલિલં વાહનાયુધમ્

પ્રતોદદણ્ડૌ ચ તથા સમ્યગ્વર્ણાઃ કૃતક્રિયાઃ ।
સ્વવર્ણધર્મનિર્દિષ્ટમુપાદાનં તથા ક્રિયાઃ

કુર્યુઃ સમસ્તાઃ શુચિનઃ પરત્રેહ ચ ભૂતિદાઃ ।
અધ્યેતવ્યા ત્રયી નિત્યં ભવિતવ્યં વિપશ્ચિતા

ધર્મતો ધનમાહાર્યં યષ્ટવ્યઞ્ચાપિ યત્નતઃ ।
યચ્ચાપિ કુર્વતો નાત્મા જુગુપ્સામેતિ પુત્રક !

તત્કર્તવ્યમશઙ્કેન યન્ન ગોપ્યં મહાજને ।
એવમાચરતો વત્સ ! પુરુષસ્ય ગૃહે સતઃ ।
ધર્માર્થકામસંપ્રાપ્ત્યા પરત્રેહ ચ શોભનમ્