માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 26

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે મદાલસોપાખ્યાને પઞ્ચવિંશો ઽધ્યાયઃ
ષડ્વિંશો ઽધ્યાયઃ
જડ ઉવાચ
વર્ધમાનં સુતં સા તુ રાજપત્ની દિને દિને ।
તમુલ્લાપાદિના બોધમનયન્નિર્મમાત્મકમ્

યથાયથં બલં લેભે યથા લેભે મતિં પિતુઃ ।
તથા તથાત્મબોધઞ્ચ સો ઽવાપન્માતૃભાષિતૈઃ

ઇત્થં તયા સ તનયો જન્મપ્રભૃતિ બોધિતઃ ।
ચકાર ન મતિં પ્રાજ્ઞો ગાર્હસ્થ્યં પ્રતિ નિર્મમઃ

દ્વિતીયો ઽસ્યાઃ સુતો જજ્ઞે તસ્ય નામાકરોત્પિતા ।
સુબાહુરયમિત્યુક્તે સા જાહસ મદાલસા

તમપ્યેવં યથાપૂર્વં બાલમુલ્લાપનાદિના ।
પ્રાહ બાલ્યાત્ સ ચ પ્રાપ તથા બોધં માહમતિઃ

તૃતીયં તનયં જાતં સ રાજા શત્રુમર્દનમ્ ।
યદાહ તેન સા સુભ્રુર્જહાસાતિચિરં પુનઃ

તથૈવ સો ઽપિ તન્વઙ્ગ્યા બાલત્વાદવબોધિતઃ ।
ક્રિયાશ્ચકાર નિષ્કામો ન કિઞ્ચિદુપકારકમ્

ચતુર્થસ્ય સુતસ્યાથ ચિકીર્ષુર્નામ ભૂમિપઃ ।
દદર્શ તાં શુભાચારામીષદ્ધાસાં મદાલસામ્ ।
તામાહ રાજા હસતીં કિઞ્ચિત્ કૌતૂહલાન્વિતઃ

રાજોવાચ
ક્રિયમાણે ઽસકૃન્નામ્નિ કથ્યતાં હાસ્યકારણમ્ ।
વિક્રાન્તશ્ચ સુબાહુશ્ચ તથાન્યઃ શત્રુમર્દનઃ

શોભનાનીતિ નામાનિ મયા મન્યે કૃતાનિ વૈ ।
યોગ્યાનિ ક્ષત્રબન્ધૂનાં શૌર્યાટોપયુતાનિ ચ

અસન્ત્યેતાનિ ચેદ્ભદ્રે ! યદિ તે મનસિ સ્થિતમ્ ।
તદસ્ય ક્રિયતાં નામ ચતુર્થસ્ય સુતસ્ય મે

મદાલસૌવાચ
મયાજ્ઞા ભવતઃ કાર્યા મહારાજ ! યથાત્થ મામ્ ।
તથા નામ કરિષ્યામિ ચતુર્થસ્ય સુતસ્ય તે

અલર્ક ઇતિ ધર્મજ્ઞઃ ખ્યાતિં લોકે પ્રયાસ્યતિ ।
કનીયાનેષ તે પુત્રો મતિમાંશ્ચ ભવિષ્યતિ

તચ્છ્રુત્વા નામ પુત્રસ્ય કૃતં માત્રા મહીપતિઃ ।
અલર્ક ઇત્યસમ્બદ્ધં પ્રહસ્યેદમથાબ્રવીત્

રાજોવાચ
ભવત્યા યદિદં નામ મત્પુત્રસ્ય કૃતં શુભે ।
કિમીદૃશમસમ્બદ્ધમર્થઃ કો ઽસ્ય મદાલસે

મદાલસોવાચ
કલ્પનેયં મહારાજ ! કૃતા સા વ્યાવહારિકો ।
ત્વત્કૃતાનાં તથા નામ્નાં શૃણુ ભૂપ ! નિરર્થતામ્

વદન્તિ પુરુષાઃ પ્રાજ્ઞા વ્યાપિનં પુરુષં યતઃ ।
ક્રાન્તિશ્ચ ગતિરુદ્દિષ્ટા દેશાદ્દેશાન્તરન્તુ યા

સર્વગો ન પ્રયાતીતિ વ્યાપી દેહેશ્વરો યતઃ ।
તતો વિક્રાન્તસંજ્ઞેયં મતા મમ નિરર્થિકા

સુબાહુરિતિ યા સંજ્ઞા કૃતાન્યસ્ય સુતસ્ય તે ।
નિરર્થા સાપ્યમૂર્તત્વાત્ પુરુષસ્ય મહીપતે

પુત્રસ્ય યદ્ કૃતં નામ તૃતીયસ્યારિમર્દનઃ ।
મન્યે તદપ્યસમ્બદ્ધં શૃણુ ચાપ્યત્ર કારણમ્

એક એવ શરીરેષુ સર્વેષુ પુરુષો યદા ।
તદાસ્ય રાજન્ ! ક શત્રુઃ કો વા મિત્રમિહેષ્યતે

ભૂતૈર્ભૂતાનિ મૃદ્યન્તે અમૂર્તો મૃદ્યતે કથમ્ ।
ક્રોધાદીનાં પૃથગ્ભાવાત્ કલ્પનેયં નિરર્થિકા

યદિ સંવ્યવહારાર્થમસન્નામ પ્રકલ્પ્યતે ।
નામ્નિ કસ્માદલર્કાખ્યે નૈરર્થ્યં ભવતો મતમ્

જડ ઉવાચ
એવમુક્તસ્તયા સાધુ મહીષ્યા સ મહીપતિઃ ।
તથેત્યાહ મહાબુદ્ધિર્દયિતાં તથ્યવાદિનીમ્

તઞ્ચાપિ સા સુતં સુભ્રૂર્યથા પૂર્વસુતાંસ્તથા ।
પ્રોવાચ બોધજનનં તામુવાચ સ પાર્થિવઃ

કરોષિ કિમિદં મૂઢે ! મમાભાવાય સન્તતેઃ ।
દુષ્ટાવબોધદાનેન યથાપૂર્વં સુતેષુ મે

યદિ તે મત્પ્રિયં કાર્યં યદિ ગ્રાહ્યં વચો મમ ।
તદેનં તનયં માર્ગે પ્રવૃત્તેઃ સન્નિયોજય

કર્મમાર્ગઃ સમુચ્છેદં નૈવં દેવિ ! ગમિષ્યતિ ।
પિતૃપિણ્ડનિવૃત્તિશ્ચ નૈવં સાધ્વિ ! ભવિષ્યતિ

પિતરો દેવલોકસ્થાસ્તથા તિર્યક્ત્વમાગતાઃ ।
તદ્વન્મનુષ્યતાં યાતા ભૂતવર્ગે ચ સંસ્થિતાઃ

સપુણ્યાનસપુણ્યાંશ્ચ ક્ષુત્ક્ષામાન્ તૃટ્પરિપ્લુતાન્ ।
પિણ્ડોદકપ્રદાનેન નરઃ કર્મણ્યવસ્થિતઃ

સદાપ્યાયતે સુભ્રુ ! તદ્વદ્દેવાતિથોનપિ ।
દેવૈર્મનુષ્યૈઃ પિતૃભિઃ પ્રેતૈર્ભૂતૈઃ સગુહ્યકૈઃ

વયોભિઃ કૃમિકીટૈશ્ચ નર એવોપજીવ્યતે ।
તસ્માત્ તન્વડ્ગિ ! પુત્રં યત્કાર્યં ક્ષત્રયોનિભિઃ

ઐહિકામુષ્મિકફલં તત્ સમ્યક્ પ્રતિપાદય

જડ ઉવાચ
તેનૈવમુક્તા સા ભર્ત્રા વરનારી મદાલસા ।
અલર્કં નામ તનયમુવાચોલ્લાપવાદિની

પુત્ર વર્ધસ્વ મદ્ભર્તુર્મનો નન્દય કર્મભિઃ ।
મિત્રાણામુપકારાય દુર્હૃદાં નાશનાય ચ

ધન્યો ઽસિ રે યો વસુધામશત્રુર્
એકશ્ચિરં પાલયિતાસિ પુત્ર ।
તત્પાલનાદસ્તુ સુખોપભોગો
ધર્માત્ ફલં પ્રાપ્સ્યસિ ચામરત્વમ્

ધરામરાન્ પર્વસુ તર્પયેથાઃ
સમીહિતં બન્ધુષુ પૂરયેથાઃ ।
હિતં પરસ્મૈ હૃદિ ચિન્તયેથાઃ
મનઃ પરસ્ત્રીષુ નિવર્તયેથાઃ

યજ્ઞૌરનેકૈર્વિબુધાનજસ્ત્રમ્
અર્થૈર્દ્વિજાન્ પ્રીણય સંશ્રિતાંશ્ચ ।
સ્ત્રિયશ્ચ કામૈરતુલૈશ્ચિરાય
યુદ્ધૈશ્ચારીંસ્તોષયિતાસિ વીર

બાલો મનો નન્દય બાન્ધવાનાં
ગુરોસ્તથાજ્ઞાનકરણૈઃ કુમારઃ ।
સ્ત્રીણાં યુવા સત્કુલભૂષણાનાં
વૃદ્ધો વને વત્સ ! વનેચરાણામ્

રાજ્યં કુર્વન્ સુહૃદો નન્દયેથાઃ
સાધૂન્ રક્ષંસ્તાત ! યજ્ઞૈર્યજેથાઃ ।
દુષ્ટાન્નિઘ્રન્ વૈરિણશ્ચાજિમધ્યે
ગોવિપ્રાર્થે વત્સ ! મૃત્યું વ્રજેથાઃ