માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 24

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે મદાલસોપાખ્યાને કુવલયાશ્વપાતાલગમનં નામ ત્રયોવિંસો ઽધ્યાયઃ
ચતુર્વિશો ઽધ્યાયઃ
જડ ઉવાચ
કૃતાહારં મહાત્મનામધિપં પવનાશિનામ્ ।
ઉપાસાઞ્ચક્રિરે પુત્રૌ ભૂપાલતનયસ્તથા

કથાભિરનુરૂપાભિઃ સ મહાત્મા ભુજઙ્ગમઃ ।
પ્રીતિં સઞ્જનયામાસ પુત્રસખ્યુરુવાચ ચ

તવ ભદ્ર ! સુખં બ્રૂહિ ગેહમભ્યાગતસ્ય યત્ ।
કર્તવ્યમુત્સૃજાશઙ્કાં પિતરીવ સુતો મયિ

રજતં વા સુવર્ણં વા વસ્ત્રં વાહનમાસનમ્ ।
યદ્વાભિમતમત્યર્થં દુર્લભં તદ્વૃણુષ્વ મામ્

કુવલયાશ્વ ઉવાચ
તવ પ્રસાદાદ્ભગવન્ ! સુવર્ણાદિ ગૃહે મમ ।
પિતુરસ્તિ મમાદ્યાપિન કિઞ્ચિત્ કાર્યમીદૃશમ્

તાતે વર્ષસહસ્રાણિ શાસતીમાં વસુન્ધરામ્ ।
તથૈવ ત્વયિ પાતાલં ન મે યાઞ્ચોન્મુકં મનઃ

તે સ્વર્ગ્યાશ્ચ સુપુણ્યાશ્ચ યેષાં પિતરિ જીવતિ ।
તૃણકોટિસમં વિત્તં તારુણ્યાદ્વિત્તકોટિષુ

મિત્રાણિ તુલ્યશિષ્ટાનિ તદ્વદ્દેહમનામયમ્ ।
જનિતા ધ્રિયતે વિત્તં યૌવનં કિન્નુ નાસ્તિ મે

અસત્યર્થે નૃણાં યાઞ્ચાપ્રવણં જાયતે મનઃ ।
સત્યશેષે કથં યાઞ્ચાં મમ જિહ્વા કરિષ્યતિ

યૈર્ન ચિન્ત્યં ધનં કિઞ્ચિન્મમ ગેહે ઽસ્તિ નાસ્તિ વા ।
પિતૃબાહુતરુચ્છાયાં સંશ્રિતાઃ સુખિનો હિ તે

યે તુ બાલ્યાત્ પ્રભૃત્યેવ વિના પિત્રા કુટુમ્બિનઃ ।
તે સુખાસ્વાદવિભ્રંશાન્મન્યે ધાત્રૈવ વઞ્ચિતાઃ

તદ્વયં ત્વત્પ્રસાદેન ધનરત્નાદિસઞ્ચયાન્ ।
પિતૃમુક્તાન્ પ્રયચ્છામઃ કામતો નિત્યમર્થિનામ્

તત્ સર્વમિહ સંપ્રાપ્તં યદઙ્ઘ્રિયુગલં તવ ।
મચ્ચૂડામણિના સ્પૃષ્ટં યચ્ચાઙ્ગસ્પર્શમાપ્તવાન્

જડ ઉવાચ
ઇત્યેવં પ્રસૃતં વાક્યમુક્તઃ પન્નગસત્તમઃ ।
પ્રાહ રાજસુતં પ્રીત્યા પુત્રયોરુપકારિણમ્

નાગ ઉવાચ
યદિ રત્નસુવર્ણાદિ મત્તો ઽવાપ્તું ન તે મનઃ ।
યદન્યન્મનસઃ પ્રીત્યૈ તદ્બ્રૂહિ ત્વં દદામ્યહમ્

કુવલયાશ્વ ઉવાચ
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન પ્રાર્થિતસ્ય ગૃહે મમ ।
સર્વમસ્તિ વિશેષેણ સમ્પ્રાપ્તં તવ દર્શનાત્

કૃતકૃત્યો ઽસ્મિ ચૈતેન સફલં જીવિતઞ્ચ મે ।
યદઙ્ગસંશ્લેષમિતસ્તવ દેવસ્ય માનુષઃ

મમોત્તમાઙ્ગે ત્વત્પાદરજસા યદિહાસ્પદમ્ ।
કૃતં તેનૈવ ન પ્રાપ્તં કિં મયા પન્નગેશ્વર

યદિ ત્વવશ્યં દાતવ્યો વરો મમ યથેપ્સિતઃ ।
તત્પુણ્યકર્મસંસ્કારો હૃદયાન્મા વ્યપૈતુ મે

સુવર્ણમણિરત્નાદિ વાહનં ગૃહમાસનમ્ ।
સ્ત્રિયો ઽન્નપાનં પુત્રાશ્ચ ચારુમાલ્યાનુલેપન્

એતે ચ વિવિધાઃ કામા ગીતવાદ્યાદિકઞ્ચ યત્ ।
સર્વમેતન્મમ મતં ફલં પુણ્યવનસ્પતેઃ

તસ્માન્નરેણ તન્મુલઃ કાર્યો યત્નઃ કૃતાત્મના ।
કર્તવ્યઃ પુણ્યસક્તાનાં ન કિઞ્ચિદ્ભુવિ દુર્લભમ્

અશ્વતર ઉવાચ
એવં ભવિષ્યતિ પ્રાજ્ઞ ! તવ ધર્માશ્રિતા મતિઃ ।
સત્યઞ્ચૈતત્ ફલં સર્વં ધર્મસ્યોક્તં યથા ત્વયા

તથાપ્યવશ્યં મદ્ગેહમાગતેન ત્વયાધુના ।
ગ્રાહ્યં યન્માનુષે લોકે દુષ્પ્રાપ્તં ભવતો મતમ્

જડ ઉવાચ
તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા સ તદા નૃપનન્દનઃ ।
મુકાવલોકનઞ્ચક્રે પન્નગેશ્વરપુત્રયોઃ

તતસ્તૌ પ્રણિપત્યોભૌ રાજપુત્રસ્ય યન્મતમ્ ।
તત્ પિતુઃ સકલં વીરૌ કથયામાસતુઃ સ્ફુટમ્

પુત્રાપૂચતુઃ
તતો ઽસ્ય પત્ની દયિતા શ્રુત્વેમં વિનિપાતિતમ્ ।
અત્યજદ્દયિતાન્ પ્રાણાન્ વિપ્રલબ્ધા દુરાત્મના

કેનાપિ કૃતવૈરેણ દાનવેન કુબુદ્ધિના ।
ગન્ધર્વરાજસ્ય સુતા નામ્ના ખ્યાતા મદાલસા

કુતજ્ઞો ઽયં તતસ્તાત ! પ્રતિજ્ઞાં કૃતવાનિમામ્ ।
નાન્યા ભાર્યા ભવિત્રીતિ વર્જયિત્વા મદાલસામ્

દ્રષ્ટું તાં ચારુસર્વાઙ્ગીમયં વીર ! ઋતધ્વજઃ ।
તાત ! વાઞ્છતિ યદ્યેતત્ ક્રિયતે તત્ કૃતં ભવેત્

અશ્વતર ઉવાચ
ભૂતૈર્વિયોગિનો યોગસ્તાદૃશૈરેવ તાદૃશઃ ।
કથમેતદ્વિના સ્વપ્નં માયાં વા શમ્બરોદિતામ્

જડ ઉવાચ
પ્રણિપત્ય ભુજઙ્ગેશં પુત્રઃ શત્રુજિતસ્તતઃ ।
પ્રત્યુવાચ મહાત્માનં પ્રેમલજ્જાસમન્વિતઃ

માયામયીમપ્યધુના મમ તાત ! મદાલસામ્ ।
યદિ દર્શયતે મન્યે પરં કૃતમનુગ્રહમ્

અશ્વતર ઉવાચ
તસ્માત્ પશ્યેહ વત્સ ! ત્વં માયાઞ્ચેદ્ દ્રષ્ટુમિચ્છસિ ।
અનુગ્રાહ્યો ભવાન્ ગેહં બાલો ઽપ્યભ્યાગતો ગુરુઃ

જડ ઉવાચ
આનયામાસ નાગેન્દ્રો ગૃહગુપ્તાં મદાલસામ્ ।
તેષાં સંમોહનાર્થાય જ્જલ્પ ચ તતઃ સ્ફુટમ્

દર્શયામાસ ચ તદા રાજપુત્રાય તાં શુભામ્ ।
સેયં ન વેતિ તે ભાર્યા રાજપુત્ર ! મદાલસા

જડ ઉવાચ
સ દૃષ્ટ્વા તાં તદા તન્વીં તત્ક્ષણાત્ વિગતત્રપઃ ।
પ્રિયેતિ તામભિમુખં યયૌ વાચમુદીરયન્ ।
નિવારયામાસ ચ તં નાગઃ સો ઽશ્વતરસ્ત્વરન્

અશ્વતર ઉવાચ
માયેયં પુત્ર ! મા સ્પ્રાક્ષીઃ પ્રાગેવ કથિતં તવ ।
અન્તર્ધાનમુપૈત્યાશુ માયા સંસ્પર્શનાદિભિઃ

તતઃ પપાત મેદિન્યાં સ તુ મૂર્ચ્છાપરિપ્લુતઃ ।
હા પ્રિયેતિ વદન્ સો ઽથ ચિન્તયામાસ ભામિનીમ્

અહો સ્નેહો ઽસ્ય નૃપતેર્મમોપર્યચલં મનઃ ।
યેનાયં પાતનો ઽરીણાં વિના શસ્ત્રેણ પાતિતઃ

માયેતિ દર્શિતા તેન મિથ્યા માયેતિ યત્સ્ફુટમ્ ।
વાય્વમ્બુતેજસાં ભુમેરાકાશસ્ય ચ ચેષ્ટયા

જડ ઉવાચ
તતઃ કુવલયાશ્વં તં સમાશ્વાસ્ય ભુજઙ્ગમઃ ।
કથયામાસ તત્ સર્વં મૃતસઞ્જીવનાદિકમ્

તતઃ પ્રહૃષ્ટઃ પ્રતિલભ્ય કાન્તાં
પ્રણમ્ય નાગં નિજગામ સો ઽથ ।
સુશોભમાનઃ સ્વપુરં તમશ્વમ્
આરુહ્ય સંચિન્તિતમભ્યુપતેમ્