માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 14

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે પિતા-પુત્રસંવાદો નામ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
પુત્ર ઉવાચ
ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા તેન શૃણ્વતાં નો મહાત્મના ।
ઉવાચ પુરુષો યામ્યો ઘોરો ઽપિ પ્રસૃતં વચઃ

યમકિઙ્કર ઉવાચ
મહારાજ ! યથાત્થ ત્વં તથૈતન્નાત્ર સંશયઃ ।
કિન્તુ સ્વલ્પં કૃતં પાપં ભવતા સ્મારયામિ તત્

વૈદર્ભો તવ યા પત્ની પીવરી નામ નામતઃ ।
ઋતુમત્યા ઋતુર્વન્ધ્યસ્ત્વયા તસ્યાઃ કૃતઃ પુરા

શુશોભનાયાં કૈકેય્યામાસક્તેન તતો ભવાન્ ।
ઋતુવ્યતિક્રમાત્ પ્રાપ્તો નરકં ઘોરમીદૃશમ્

હોમકાલે યથા વહ્નિરાજ્યપાતમવેક્ષતે ।
ઋતૌ પ્રજાપતિસ્તદ્વદ્ બીજપાતમવેક્ષતે

યસ્તમુલ્લઙ્ઘ્ય ધર્માત્મા કામેષ્વાસક્તિમાન્ ભવેત્ ।
સ તુ પિત્ર્યાદૃણાત્ પાપમવાપ્ય નરકં પતેત્

એતાવદેવ તે પાપં નાન્યત્ કિઞ્ચન વિદ્યતે ।
તદેહિ ગચ્છ પુણ્યાનામુપભોગાય પાર્થિવ

રાજોવાચ
યાસ્યામિ દેવાનુચર યત્ર ત્વં માં નયિષ્યસિ ।
કિઞ્ચિત્ પૃચ્છામિ તન્મે ત્વં યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

વજ્રતુણ્ડાસ્ત્વમી કાકાઃ પુંસાં નયનહારિણઃ ।
પુનઃ પુનશ્ચ નેત્રાણિ તદ્વદેષાં ભવન્તિ હિ

કિં કર્મ કૃતવન્તશ્ચ કથયૈતજ્જુગુપ્સિતમ્ ।
હરન્ત્યેષાં તથા જિહ્વાં જાયમાનાં પુનર્નવામ્

પરપત્રેણ પાટ્યન્તે કસ્માદેતે ઽતિદુઃ ખિતાઃ ।
કરમ્ભવાલુકાસ્વેતે પચ્યન્તે તૈલગોચરાઃ

અયોમુખૈઃ ખગૈશ્ચૈતે કૃષ્યન્તે કિંવિધા વદ ।
વિશ્ર્લિષ્ટદેહબન્ધાર્તિ-મહારાવવિરાવિણઃ

અયશ્ચઞ્ચુનિપાતેન સર્વાઙ્ગક્ષતદુઃ ખિતાઃ ।
કિમેતે ઽનિષ્ટકર્તારસ્તુદ્યન્તે ઽહર્નિશં નરાઃ

એતાશ્ચાન્યાશ્ચ દૃશ્યન્તે યાતનાઃ પાપકર્મિણામ્ ।
યેન કર્મવિપાકેણ તન્મમાશેષતો વદ

યમકિઙ્કર ઉવાચ
યન્માં પૃચ્છસિ ભૂપાલ ! પાપકર્મફલોદયમ્ ।
તત્ તે ઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપેણ યથાતથમ્

પુણ્યાપુણ્યે હિ પુરુષઃ પર્યાયેણ સમશ્નતે ।
ભુઞ્જતશ્ચ ક્ષયં યાતિ પાપં પુણ્યમથાપિ વા

ન તુ ભોગાદૃતે પુણ્યં કિઞ્ચિદ્વા કર્મ માનવમ્ ।
પાપકં વા પુનાત્યાશુ ક્ષયો ભોગાત્ પ્રજાયતે

પરિત્યજતિ ભોગાચ્ચ પુણ્યાપુણ્યે નિબોધ મે ।
દુર્ભિક્ષાદેવ દુર્ભિક્ષં ક્લેશાત્ ક્લેશં ભયાદ્ભયમ્

મૃતેભ્યઃ પ્રમૃતા યાન્તિ દરિદ્રાઃ પાપકર્મિણઃ ।
ગતિં નાનાવિધાં યાન્તિ જન્તવઃ કર્મબન્ધનાત્

ઉત્સવાદુત્સવં યાન્તિ સ્વર્ગાત્ સ્વર્ગં સુખાત્ સુખમ્ ।
શ્રદ્ધધાનાશ્ચ શાન્તાશ્ચ ધનદાઃ શુભકારિણઃ

વ્યાલકુઞ્જરદુર્ગાણિ સર્પચૌરભયાનિ તુ ।
હતાઃ પાપેન ગચ્છન્તિ પાપિનઃ કિમતઃ પરમ્

અનેકશતસાહસ્ત્ર-જન્મસંચયસઞ્ચિતમ્ ।
પુણ્યાપુણ્યં નૃણાં તદ્વત્ સુખદુઃ ખાઙ્કુરોદ્ભવમ્

યથા બીજં હિ ભૂપાલ ! પયાંસિ સમવેક્ષતે ।
પુણ્યાપુણ્યે તથા કાલદેશાન્યકર્મકારકમ્

સ્વલ્પં પાપં કૃતં પુંસા દેશકાલોપપાદિતમ્ ।
પાદન્યાસકૃતં દુઃ ખં કણ્ટકોત્થં પ્રયચ્છતિ

તત્ પ્રભૂતતરં સ્થૂલં શૂલકીલકસમ્ભવમ્ ।
દુઃ ખં યચ્છતિ તદ્વચ્ચ શિરોરોગાદિ દુઃ સહમ્

અપથ્યાશનશીતોષ્ણ-શ્રમતાપાદિકારકમ્ ।
તથાન્યો ઽન્યમપેક્ષન્તે પાપાનિ ફલસઙ્ગમે

એવં મહાન્તિ પાપાનિ દીર્ઘરોગાદિવિક્રિયામ્ ।
તદ્વચ્છસ્ત્રાગ્નિકૃચ્છ્રાર્તિ-બન્ધનાદિફલાય વૈ

સ્વલ્પં પુણ્યં શુભં ગન્ધં હેલયા સમ્પ્રયચ્છિતિ ।
સ્પર્શ વાપ્યથવા શબ્દં રસં રૂપમથાપિ વા

ચિરાદ્ ગુરુતરં તદ્વન્મહાન્તમપિ કાલજમ્ ।
એવઞ્ચ સુખદુઃ ખાનિ પુણ્યાપુણ્યોદ્ભવાનિ વૈ

ભુઞ્જાનો ઽનેકસંસાર-સમ્ભવાનીહ તિષ્ઠતિ ।
જાતિ દેશાવરુદ્ધાનિ જ્ઞાનાજ્ઞાનફલાનિ ચ

તિષ્ણન્તિ તત્ર યુક્તાનિ લિઙ્ગમાત્રેણ ચાત્મનિ ।
વપુષા મનસા વાચા ન કદાચિત્ ક્વચિન્નરઃ

અકુર્વન્ પાપકં કર્મ પુણ્યં વાપ્યવતિષ્ઠતે ।
યદ્ યત્ પ્રાપ્નોતિ પુરુષો દુઃ ખં સુખમથાપિ વા

પ્રભૂતમથવા સ્વલ્પં વિક્રિયાકારિ ચેતસઃ ।
તાવતા તસ્ય પુણ્યં વા પાપં વાપ્યથ ચેતરત્

ઉપભોગાત્ ક્ષયં યાતિ ભુજ્યમાનમિવાશનમ્ ।
એવમેતે મહાપાપં યાતનાભિરહર્નિશમ્

ક્ષપયન્તિ નરા ઘોરં નરકાન્તર્વિવર્તિનઃ ।
તથૈવ રાજન્ ! પુણ્યાનિ સ્વર્ગલોકે ઽમરૈઃ સહ

ગન્ધર્વસિદ્ધાપ્સરસાં ગીતાદ્યૈરુપભુઞ્જતે ।
દેવત્વે માનુષત્વે ચ તિર્યક્ત્વે ચ શુભાશુભમ્

પુણ્યપાપોદ્ભવં ભુઙ્ક્તે સુખદુઃ ખોપલક્ષણમ્ ।
યદ્ ત્વં પૃચ્છસિ માં રાજન્ ! યાતનાઃ પાપકર્મિણામ્ ।
કેન કેનેતિ પાપેન તત્ તે વક્ષ્યામ્યશેષતઃ

દુષ્ટેન ચક્ષુષા દૃષ્ટાઃ પરદારા નરાધમૈઃ ।
માનસેન ચ દુષ્ટેન પરદ્રવ્યઞ્ચ સસ્પૃહૈઃ

વજ્રતુણ્ડાઃ ખગાસ્તેષાં હરન્ત્યેતે વિલોચને ।
પુનઃ પુનશ્ચ સમ્ભૂતિરક્ષ્ણોરેષાં ભવત્યથ

યાવતો ઽક્ષિનિમેષાંસ્તુ પાપમેભિર્નૃભિઃ કૃતમ્ ।
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ નેત્રાત્તિ પ્રાપ્નુવન્ત્યુત

અસચ્છાસ્ત્રોપદેશાસ્તુ યૈર્દત્તા યૈશ્ચ મન્ત્રિતાઃ ।
સમ્યગ્દૃષ્ટેર્વિનાશાય રિપૂણામપિ માનવૈઃ

યૈઃ શાસ્ત્રમન્યથા પ્રોક્તં યૈરસદ્વાગુદાહૃતા ।
વેદદેવદ્વિજાતીનાં ગુરોર્નિન્દા ચ યૈઃ કૃતા

હરન્તિ તેષાં જિહ્વાશ્ચ જાયમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ।
તાવતો વત્સરાનેતે વજ્રતુણ્ડાઃ સદારુણાઃ

મિત્રભેદં તથા પિત્રા પુત્રસ્ય સ્વજનસ્ય ચ ।
યાજ્યોપાધ્યાયયોર્માત્રા સુતસ્ય સહચારિણઃ

ભાર્યાપત્યોશ્ચ યે કેચિદ્ ભેદં ચક્રુર્નરાધમાઃ ।
ત હમે પશ્ય પાટ્યન્તે કરપત્રેણ પાર્થિવ

પરોપતાપકા યે ચ યે ચાહ્લાદનિષેધકાઃ ।
તાલવૃન્તાનિલસ્થાન-ચન્દનોશીરહારિણઃ

પ્રાણાન્તિકં દદુસ્તાપમદુષ્ટાનાઞ્ચ યે ઽધમાઃ ।
કરમ્ભવાલુકાસંસ્થાસ્ત ઇમે પાપભાગિનઃ

ભુઙ્ક્તે શ્રાદ્ધન્તુ યો ઽન્યસ્ય નરો ઽન્યેન નિમન્ત્રિતઃ ।
દૈવે વાપ્યથવા પિત્ર્યે સ દ્વિધા કૃષ્યતે ખગૈઃ

મર્માણિ યસ્તુ સાધૂનામસદ્વાગ્ભિર્નિકૃન્તતિ ।
તમિમે તુદમાનાસ્તુ ખગાસ્તિષ્ઠન્ત્યવારિતા

યઃ કરોતિ ચ પૈશુન્યમન્યવાગન્યથામતિઃ ।
પાટ્યતે હિ દ્વિધા જિહ્વા તસ્યેત્થં નિશિતૈઃ ક્ષુરૈઃ

માતા-પિત્રોર્ગુરૂણાઞ્ચ યે ઽવજ્ઞાં ચક્રુરુદ્ધતાઃ ।
ત ઇમે પૂયવિણ્મૂત્ર-ગર્તે મજ્જન્ત્યધોમુખાઃ

દેવતાતિથિભૂતેષુ ભૃત્યેષ્વભ્યાગતેષુ ચ ।
અભુક્તવત્સુ યે ઽશ્નન્તિ તદ્વત્ પિત્રગ્નિપક્ષિષુ

દુષ્ટાસ્તે પૂયનિર્યાસ-ભુજઃ સૂચીમુખાસ્તુ તે ।
જાયન્તે ગિરિવર્ષ્માણઃ પશ્યૈતે યાદૃશા નરાઃ

એકપઙ્ક્ત્યા તુ યે વિપ્રમથવેતરવર્ણજમ્ ।
વિષમં બોજયન્તીહ વિડ્ભુજસ્ત ઇમે યથા

એકસાર્થપ્રયાતં યે નિઃ સ્વમર્થાર્થિનં નરમ્ ।
અપાસ્ય સ્વાન્નમશ્નન્તિ ત ઇમે શ્લેષ્મભોજિનઃ

ગોબાહ્મણાગ્નયઃ સ્પૃષ્ટા યૈરુચ્છિષ્ટૈર્નરેશ્વર ।
તેષામેતે ઽગ્નિકુમ્ભેષુ લેલિહ્યન્ત્યાહિતાઃ કરાઃ

સૂર્યેન્દુતારકા દૃષ્ટા યૈરુચ્છિષ્ટૈસ્તુ કામતઃ ।
તેષાં યામ્યૈર્નરૈર્નેત્રે ન્યસ્તો વહ્નિઃ સમેધ્યતે

ગાવો ઽગ્નિર્જનની વિપ્રોજ્યેષ્ઠભ્રાતા પિતા સ્વસા ।
જામયો ગુરવો વૃદ્ધા યૈઃ સ્પૃષ્ટાસ્તુ પદા નૃભિઃ

બદ્ધાઙ્ઘ્રયસ્તે નિગડૈલૌહૈરગ્નિપ્રતાપિતૈઃ ।
અઙ્ગારરાશિમધ્યસ્થાસ્તિષ્ઠન્ત્યાજાનુદાહિનઃ

પાયસં કૃશરં છાગો દેવાન્નાનિ ચ યાનિ વૈ ।
ભુક્તાનિ યૈરસંસ્કૃત્ય તેષાં નેત્રાણિ પાપિનામ્

નિપાતિતાનાં ભૂપૃષ્ઠે ઉદ્વૃત્તાક્ષિ નિરીક્ષતામ્ ।
સન્દંશૈઃ પશ્ય કૃષ્યન્તે નરૈર્યામ્યૈર્મુખાત્ તતઃ

ગુરુ-દેવ-દ્વિજાતીનાં વેદાનાઞ્ચ નરાધમૈઃ ।
નિન્દા નિશામિતા યૈશ્ચ પાપાનામભિનન્દતામ્

તેષામયોમયાન્ કીલાનગ્નિવર્ષાન્ પુનઃ પુનઃ ।
કર્ણેષુ પ્રેરયન્ત્યેતે યામ્યા વિલપતામપિ

યૈઃ પ્રપા-દેવવિપ્રૌકો-દેવાલયસભાઃ શુભાઃ ।
ભઙ્ક્ત્વા વિધ્વંસમાનીતાઃ ક્રોધલોભાનુવર્તિભિઃ

તેષામેતૈઃ શિતૈઃ શસ્ત્રૈર્મુહુર્વિલપતાં ત્વચઃ ।
પૃથક્ કુર્વન્તિ વૈ યામ્યાઃ શરીરાદતિદારુણાઃ

ગોબ્રાહ્મણાર્કમાર્ગેષુ યે ઽવમેહન્તિ માનવાઃ ।
તેષામેતાનિ કૃષ્યન્તે ગુદેનાન્ત્રાણિ વાયસૈઃ

દત્ત્વા કન્યાં ચ એકસ્મૈ દ્વિતીયાય પ્રયચ્છતિ ।
સ ત્વેવં નૈકધાચ્છિન્નઃ ક્ષારનદ્યાં પ્રવાહ્યતે

સ્વપોષણપરો યસ્તુ પરિત્યજતિ માનવઃ ।
પુત્ર-ભૃત્ય-કલત્રાદિ-બન્ધુવર્ગમકિઞ્ચિનમ્

દુર્ભિક્ષે સમ્ભ્રમે વાપિ સો ઽપ્યેવં યમકિઙ્કરૈઃ ।
ઉત્કૃત્ય દત્તાનિ મુખે સ્વમાંસાન્યશ્નુતે ક્ષુધા

શરણાગતાન્ યસ્ત્યજતિ લોભાદ્ વૃત્ત્યુપજીવિનઃ ।
સો ઽપ્યેવં યન્ત્રપીડાભિઃ પીડ્યતે યમકિઙ્કરૈઃ

સુકૃતં યે પ્રયચ્છન્તિ યાવજ્જન્મ કૃતં નરાઃ ।
તે પિષ્યન્તે શિલાપેષૈર્યથૈતે પાપકર્મિણઃ

ન્યાસાપહારિણો બદ્ધાઃ સર્વગાત્રેષુ બન્ધનૈઃ ।
કૃમિવૃશ્ચિકકાકોલૈર્ભુજ્યન્તે ઽહર્નિશં નરાઃ

ક્ષુત્ક્ષામાસ્તૃટ્પતજ્જિહ્વા-તાલવો વેદનાતુરાઃ ।
દિવામૈથુનિનઃ પાપાઃ પરદારભુજશ્ચ યે

તથૈવ કણ્ટકૈર્દેર્ઘૈરાયસૈઃ પશ્ય શાલ્મલિમ્ ।
આરોપિતા વિભિન્નાઙ્ગાઃ પ્રભૂતાસૃક્સ્ત્રવાવિલાઃ

મૂષાયામપિ પશ્યૈતાન્ નાશ્યમાનાન્ યમાનુગૈઃ ।
પુરુષૈઃ પુરુષાવ્યાઘ્ર ! પરદારાવમર્ષિણઃ

ઉપાદ્યાયમધઃ કૃત્વા સ્તબ્ધો યો ઽધ્યયનં નરઃ ।
ગૃહ્ણાતિ શિલ્પમથવા સો ઽપ્યેવં શિરસા શિલામ્

બિભ્રત્ ક્લેશમવાપ્નોતિ જનમાર્ગે ઽતિપીડિતઃ ।
ક્ષુત્ક્ષામો ઽહર્નિશં ભારપીડાવ્યથિતમસ્તકઃ

મૂત્ર-શ્લેષ્મ-પૂરીષાણિ યૈરુત્સૃષ્ટાનિ વારિણિ ।
ત ઇમે શ્લેષ્મવિણ્મૂત્ર-દુર્ગન્ધં નરકં ગતાઃ

પરસ્પરઞ્ચ માંસાનિ ભક્ષ્યન્તિ ક્ષુધાન્વિતાઃ ।
ભુક્તં નાતિથ્યવિધિના પૂર્વમેભૈઃ પરસ્પરમ્

અપવિદ્ધાસ્તુ યૈર્વેદા વહનયશ્ચાહિતાગ્નિભિઃ ।
ત ઇમે શાલશૃઙ્ગાગ્રાત્ પાત્યન્તે ઽધઃ પુનઃ પુનઃ

પુનર્ભૂપતયો જીર્ણા યાવજ્જીવન્તિ યે નરાઃ ।
ઇમે કૃમિત્વમાપન્ના ભક્ષ્યન્તે ઽત્ર પિપીલિકૈઃ

પતિતપ્રતિગ્રહાદાનાદ્યજનાન્નિત્યસેવનાત્ ।
પાષાણમધ્યકીટત્વં નરઃ સતતમશ્નુતે

પશ્યતો ભૃત્યવર્ગસ્ય મિત્રાણામતિથેસ્તથા ।
એકો મિષ્ટાન્નભુગ્ ભુઙ્ક્તે જ્વલદઙ્ગારસઞ્ચયમ્

વૃકૈર્ભયઙ્કરૈઃ પૃષ્ઠં નિત્યમસ્યોપભુજ્યતે ।
પૃષ્ઠમાંસં નૃપૈતેન યતો લોકસ્ય ભક્ષિતમ્

અન્ધો ઽથ બધિરો મૂકો ભ્રામ્યતે ઽયં ક્ષુધાતુરઃ ।
અકૃતજ્ઞો ઽધમઃ પુંસામુપકારેષુ વર્તતામ્

અયં કૃતઘ્રો મિત્રાણામપકારી સુદુર્મતિઃ ।
તત્પકુમ્ભે નિપતતિ તતો યાસ્યતિ પેષણમ્

કરમ્ભવાલુકાં તસ્માત્ તતો યન્ત્રાનપીડનમ્ ।
અસિપત્રવનં તસ્માત્ કરપત્રેણ પાટનમ્

કાલસૂત્રે તથા છેદમનેકાશ્ચૈવ યાતનાઃ ।
પ્રાપ્ય નિષ્કૃતિમેતસ્માન્ન વેદ્મિ કથમેષ્યતિ

શ્રાદ્ધસઙ્ગતિનો વિપ્રાઃ સમુત્પત્ય પરસ્પરમ્ ।
દુષ્ટા હિ નિઃ સૃતં ફેનં સર્વાઙ્ગેભ્યઃ પિબન્તિ વૈ

સુવર્ણસ્તેયી વિપ્રઘ્રઃ સુરાપી ગુરુતલ્પગઃ ।
અધશ્ચોર્ધ્વઞ્ચ દીપ્તાગ્નૌ દહ્યમાનાઃ સમન્તતઃ

તિષ્ઠન્ત્યબ્દસહસ્રાણિ સુબહૂનિ તતઃ પુનઃ ।
જાયન્તે માનવાઃ કુષ્ઠ-ક્ષયરોગાદિચિહ્નતાઃ

મૃતાઃ પુનશ્ચ નરકં પુનર્જાતાશ્ચ તાદૃશમ્ ।
વ્યાધિમૃચ્છન્તિ કલ્પાન્તપરિમાણં નરાધિપ

ગોઘ્રો ન્યૂરતરં યાતિ નરકે ઽથ ત્રિજન્મનિ ।
તથોપપાતકાનાઞ્ચ સર્વેષામિતિ નિશ્ચયઃ

નરકપ્રચ્યુતા યાનિ યૈર્યૈર્વિહિતપાતકૈઃ ।
પ્રયાન્તિ યોનિજાતાનિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ