માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 12

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણેઠપિત્રાપુત્રસંવાદોઽ નામ એકાદશો ઽધ્યાયઃ
દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
પિતોવાચ
સાધુ વત્સ ! ત્વયાખ્યાતં સંસારગહનં પરમ્ ।
જ્ઞાનપ્રદાનસમ્ભૂતં સમાશ્રિત્ય મહાફલમ્

તત્ર તે નરકાઃ સર્વે યથા વૈ રૌરવસ્તથા ।
વર્ણિતાસ્તાન્ સમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામતે

પુત્ર ઉવાચ
રૌરવસ્તે સમાખ્યાતઃ પ્રથમં નરકો મયા ।
મહારૌરવસંજ્ઞં તુ શૃણુષ્વ નરકં પિતઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ સપ્ત પઞ્ચ સમન્તતઃ ।
તત્ર તામ્રમયી ભૂમિરધસ્તસ્ય હુતાશનઃ

તત્તાપતપ્તા સર્વાશા પ્રોદ્યદિન્દુસમપ્રભા ।
વિભાત્યતિમહારૌદ્રા દર્શનસ્પર્શનાદિષુ

તસ્યાં બદ્ધઃ કરાભ્યાઞ્ચ પદ્ભ્યાઞ્ચૈવ યમાનુગૈઃ ।
મુચ્યતે પાપકૃન્મધ્યે લુઠમાનઃ સ ગચ્છતિ

કાકૈર્વકૈર્વૃકોલૂકૈર્વૃશ્ચિકૈર્મશકૈસ્તથા ।
ભક્ષ્યમાણસ્તથા ગૃધ્રૈર્દ્રુતં માર્ગે વિકૃષ્યતે

દહ્યમાનઃ પિતર્માતર્ભ્રાતસ્તાતેતિ ચાકુલઃ ।
વદત્યસકૃદુદ્વિગ્નો ન શાન્તિમધિગચ્છતિ

એવં તસ્માન્નરૈમર્મોક્ષો હ્યતિક્રાન્તૈરવાપ્યતે ।
વર્ષાયુતાયુતૈઃ પાપં યૈઃ કૃતં દુષ્ટબુદ્ધિભિઃ

તથાન્યસ્તુ તમો નામ સો ઽતિશીતઃ સ્વભાવતઃ ।
મહારૌરવવદ્ દીર્ઘસ્તથા સ તમસા વૃતઃ

શીતાર્તાસ્તત્ર ધાવન્તો નરાસ્તમસિ દારુણે ।
પરસ્પરં સમાસાદ્ય પરિરભ્યાશ્રયન્તિ ચ

દન્તાસ્તેષાઞ્ચ ભજ્યન્તે શીતાર્તિપરિકમ્પિતાઃ ।
ક્ષુત્તૃષ્ણાપ્રબલાસ્તત્ર તથૈવાન્યે ઽપ્યુપદ્રવાઃ

હિમખણ્ડવહો વાયુર્ભિનત્ત્યસ્થીનિ દારુણઃ ।
મજ્જાસૃગ્ગલિતં તસ્માદશ્નુવન્તિ ક્ષુધાન્વિતાઃ

લેલિહ્યમાના ભ્રામ્યન્તે પરસ્પરસમાગમે ।
એવં તત્રાપિ સુમહાન્ ક્લેશસ્તમસિ માનવૈઃ

પ્રાપ્યતે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ યાવદ્દુષ્કૃતસંક્ષયઃ ।
નિકૃન્તન ઇતિ ખ્યાતસ્તતો ઽન્યો નરકોત્તમઃ

તસ્મિન્ કુલાલચક્રાણિ ભ્રામ્યન્ત્યવિરતં પિતઃ ।
તેષ્વારોપ્ય નિકૃત્યન્તે કાલસૂત્રેણ માનવાઃ

યમાનુગાઙ્ગુલિસ્થેન આપાદતલમસ્તકમ્ ।
ન ચૈષાં જીવિતભ્રંશો જાયતે દ્વિજસત્તમ

છિન્નાનિ તેષાં શતશઃ ખણ્ડાન્યૈક્યં વ્રજન્તિ ચ ।
એવં વર્ષસહસ્રાણિ છિદ્યન્તે પાપકર્મિણઃ

તાવદ્ યાવદશેષં વૈ તત્પાપં હિ ક્ષયં ગતમ્ ।
અપ્રતિષ્ઠઞ્ચ નરકં શૃણુષ્વ ગદતો મમ

અત્રસ્થૈર્નારકૈર્દુઃ ખમસહ્યમનુભૂયતે ।
તાન્યેવ યત્ર ચક્રાણિ ઘટીયન્ત્રાણિ ચાન્યતઃ

દુઃ ખસ્ય હેતુભૂતાનિ પાપકર્મકૃતાં નૃણામ્ ।
ચક્રેષ્વારોપિતાઃ કેચિદ્ ભ્રામ્યન્તે તત્ર માનવાઃ

યાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ ન તેષાં સ્થિતિરન્તરા ।
ઘટીયન્ત્રેષુ ચૈવાન્યો બદ્ધસ્તોયે યથા ઘટી

ભ્રામ્યન્તે માનવા રક્તમુદિગરન્તઃ પુનઃ પુનઃ ।
અસ્ત્રૈર્મુખવિનિષ્ક્રાન્તૈઃ નેત્રૈરશ્રુવિલમ્બિભિઃ

દુઃ ખાનિ તે પ્રાપ્નુવન્તિ યાન્યસહ્યાનિ જન્તુભિઃ ।
અસિપત્રવનં નામ નરકં શૃણુ ચાપરમ્

યોજનાનાં સહસ્રં યો જ્વલદગ્ન્યાસ્તૃતાવનિઃ ।
તપ્તાઃ સૂર્યકરૈશ્ચણ્ડૈર્યત્રાતીવ સુદારુણૈઃ

પ્રપતન્તિ સદા તત્ર પ્રાણિનો નરકૌકસઃ ।
તન્મધ્યે ચ વનં રમ્યં સ્નિગ્ધપત્રં વિભાવ્યતે

પત્રાણિ તત્ર ખઙ્ગાનાં ફલાનિ દ્વિજસત્તમમ્ ।
શ્વાનશ્ચ તત્ર સબલાઃ સ્વનન્ત્યયુતશોભિતાઃ

મહાવક્ત્રા મહાદંષ્ટ્રા વ્યાઘ્રા ઇવ ભયાનકાઃ ।
તતસ્તદ્વનમાલોક્ય શિશિરચ્છાયમગ્રતઃ

પ્રયાન્તિ પ્રાણિનસ્તત્ર તીવ્રતૃટ્પરિપીડિતાઃ ।
હા માતર્હા તાત ! ઇતિ ક્રાન્દન્તો ઽતીવ દુઃ ખિતા

દહ્યમાનાઙ્ઘ્રયુગલા ધરણીસ્થેન વહ્નિના ।
તેષાં ગતાનાં તત્રાસિપત્રપાતી સમીરણઃ

પ્રવાતિ તેન પાત્યન્તે તેષાં ખડ્ગાન્યથોપરિ ।
તતઃ પતન્તિ તે ભૂમૌ જ્વલત્પવકસઞ્ચયે

લેલિહ્યમાને ચાન્યત્ર વ્યાપ્તાશેષમહીતલે ।
સારમેયાસ્તતઃ શીઘ્રં શાતયન્તિ શરીરતઃ

તેષામઙ્ગાનિ રુદતામનેકાન્યતિભીષણાઃ ।
અસિપત્રવનં તાત ! મયૈતત્ કીર્તિતં તવ

અતઃ પરં ભીમતરં તપ્તકુમ્ભં નિબોધ મે ।
સમન્તતસ્તપ્તકુમ્ભા વહ્નિજ્વાલાસમાવૃતાઃ

જ્વલદગ્નિચયોદ્વૃત્તતૈલાયશ્ચૂર્ણપૂરિતાઃ ।
તેષુ દુષ્કૃતકર્માણો યામ્યૈઃ ક્ષિપ્તા હ્યધોમુખાઃ

ક્વાથ્યન્તે વિસ્ફુટદ્ગાત્ર-ગલન્મજ્જજલાવિલાઃ ।
સ્ફુરત્કપાલનેત્રાસ્થિચ્છિદ્યમાના વિભીષણૈઃ

ગૃધ્રૈરુત્પાટ્ય મુચ્યન્તે પુનસ્તેષ્વેવ વેગિતૈઃ ।
પુનઃ સિમસિમાયન્તે તૈલેનૈક્યં વ્રજન્તિ ચ

દ્રવીભૂતૈઃ શિરોગાત્ર-સ્નાયુ-માંસ-ત્વગસ્થિભિઃ ।
તતો યામ્યૈર્નરૈરાશુ દર્વ્યા ઘટ્ટનઘટ્ટિતાઃ

કૃતાવર્તે મહાતૈલે મથ્યન્તે પાપકર્મિણઃ ।
એષ તે વિસ્તરેણોક્તસ્તપ્તકુમ્ભો મયા પિતઃ