માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 11

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે પિતાપુત્રસંવાદો નામ દશમો ઽધ્યાયઃ
એકાદશો ઽધ્યાયઃ
પુત્ર ઉવાચ
નિષેકં માનવં સ્ત્રીણાં બીજં પ્રાપ્તં રજસ્યથ ।
વિમુક્તમાત્રો નરકાત્ સ્વર્ગાદ્વાપિ પ્રપદ્યતે

તેનાભિભૂતં તત્ સ્થૈર્યં યાતિ બીજદ્વયં પિતઃ ।
કલલત્વં બુદ્બુદત્વં તતઃ પેષિત્વમેવ ચ

પેષ્યાં યથાણુબીજં સ્યાદહ્કુરસ્તદ્વદુચ્યતે ।
અઙ્ગાનાં ચ તથોત્પત્તિઃ પઞ્ચાનામનુભાગશઃ

ઉપાઙ્ગાન્યઙ્ગુલી-નેત્ર-નાસાસ્ય-શ્રવણાનિ ચ ।
પ્રરોહં યાન્તિ ચાઙ્ગેભ્યસ્તદ્વત્ તેભ્યો નખાદિકમ્

ત્વચિ રોમાણિ જાયન્તે કેશાશ્ચૈવ તતઃ પરમ્ ।
સમં સમૃદ્ધિમાયાતિ તેનૈવોદ્ભવકોષકમ્

નારિકેલફલં યદ્વત્ સકોષં વૃદ્ધિમૃચ્છતિ ।
તદ્વત્ પ્રયાત્યસૌ વૃદ્ધિં સકોષો ઽધોમુખઃ સ્થિતઃ

તલે તુ જાનુ-પાર્શ્વાભ્યાં કરૌ ન્યસ્ય સ વર્ધતે ।
અઙ્ગુષ્ઠો ચોપરિ ન્યસ્તૌ જાન્વોરગ્રે તથાઙ્ગુલી

જાનુપૃષ્ઠે તથા નેત્રે જાનુમધ્યે ચ નાસિકા ।
સ્ફિચૌ પાર્ષ્ણિદ્વયસ્થે ચ બાહુજઙ્ઘે બહિઃ સ્થિતે

એવં વૃદ્ધિં ક્રમાદ્યાતિ જન્તુઃ સ્ત્રીગર્ભસંસ્થિતઃ ।
અન્યસત્ત્વોદરે જન્તોર્યથા રૂપં તથા સ્થિતિઃ

કાઠિન્યમગ્નિના યાતિ ભુક્તપીતેન જીવતિ ।
પુણ્યાપુણ્યાશ્રયમયી સ્થિતિર્જન્તોસ્તથોદરે

નાડી ચાપ્યાયની નામ નાભ્યાં તસ્ય નિબધ્યતે ।
સ્ત્રીણાં તથાન્ત્રસુષિરે સા નિબદ્ધોપજાયતે

ક્રામન્તિ ભુક્તપીતાનિ સ્ત્રીણાં ગર્ભોદરે યથા ।
તૈરાપ્યાયિતદેહો ઽસૌ જન્તુર્વૃદ્ધિમુપૈતિ વૈ

સ્મૃતીસ્તસ્ય પ્રયાન્ત્યસ્ય બહ્વ્યઃ સંસારભૂમયઃ ।
તતો નિર્વેદમાયાતિ પીડ્યમાન ઇતસ્તતઃ

પુનર્નૈવં કરિષ્યામિ મુક્તમાત્ર ઇહોદરાત્ ।
તથા તથા યતિષ્યામિ ગર્ભં નાપ્સ્યામ્યહં યથા

ઇતિ ચિન્તયતે સ્મૃત્વા જન્મદુઃ ખશતાનિ વૈ ।
યાનિ પૂર્વાનુભૂતાનિ દૈવભૂતાનિ યાનિ વૈ

તતઃ કાલક્રમાજ્જન્તુઃ પરિવર્તત્યધોમુખઃ ।
નવમે દશમે વાપિ માસિ સજ્જયતે યતઃ

નિષ્ક્રમ્યમાણો વાતેન પ્રાજાપત્યેન પીડ્યતે ।
નિષ્ક્રામ્યતે ચ વિલપન્ હૃદિ દુઃ ખનિપીડિતઃ

નિષ્ક્રાન્તશ્ચોદરાન્મૂર્ચ્છામસહ્યાં પ્રતિપદ્યતે ।
પ્રાપ્નોતિ ચેતનાં ચાસૌ વાયુસ્પર્શસમન્વિતઃ

તતસ્તં વૈષ્ણવી માયા સમાસ્કન્દતિ મોહિની ।
તયા વિમોહિતાત્માસૌ જ્ઞાનભ્રંશમવાપ્નુતે

ભ્રષ્ટજ્ઞાનો બાલભાવં તતો જન્તુઃ પ્રપદ્યતે ।
તતઃ કૌમારકાવસ્થાં યૌવનં વૃદ્ધતામપિ

પુનશ્ચ મરણં તદ્વજ્જન્મ ચાપ્નોતિ માનવઃ ।
તતઃ સંસારચક્રે ઽસ્મિન્ ભ્રામ્યતે ઘટિયન્ત્રવત્

કદાચિત્ સ્વર્ગમાપ્નોતિ કદાચિન્નિરયં નરઃ ।
નરકં ચૈવ સ્વર્ગં ચ કદાચિચ્ચ મૃતો ઽશ્નુતે

કદાચિદત્રૈવ પુનર્જાતઃ સ્વં કર્મ સો ઽશ્નુતે ।
કદાચિદ્ભુક્તકર્મા ચ મૃતઃ સ્વલ્પેન ગચ્છતિ

કદાચિદલ્પૈશ્ચ તતો જાયતે ઽત્ર શુભાશુભૈઃ ।
સ્વર્લોકે નરકે ચૈવ ભુક્તપ્રાયો દ્વિજોત્તમ

નરકેષુ મહદ્દુઃ ખમેતદ્ યત્ સ્વર્ગવાસિનઃ ।
દૃશ્યન્તે તાત મોદન્તે પાત્યમાનાશ્ચ નારકાઃ

સ્વર્ગે ઽપિ દુઃ ખમતુલં યદારોહણકાલતઃ ।
પ્રભૃત્યહં પતિષ્યામીત્યેતન્મનસિ વર્તતે

નારકાંશ્ચૈવ સંપ્રેક્ષ્ય મહદ્દુઃ ખમવાપ્યતે ।
એતાં ગતિમહં ગન્તેત્યહર્નિશમનિર્વૃતઃ

ગર્ભવાસે મહદ્દુઃ ખં જાયમાનસ્ય યોનિતઃ ।
જાતસ્ય બલાભાવે ચ વૃદ્ધત્વે દુઃ ખમેવ ચ

કામેર્ષ્યા-ક્રોધસમ્બન્ધં યૌવને ચાતિદુઃ સહમ્ ।
દુઃ ખપ્રાયા વૃદ્ધતા ચ મરણે દુઃ ખમુત્તમમ્

કૃષ્ણમાણસ્ય યામ્યૈશ્ચ નરકેષુ ચ પાત્યતઃ ।
પુનશ્ચ ગર્ભો જન્માથ મરણં નરકસ્તથા

એવં સંસારચક્રે ઽસ્મિન્ જન્તવો ઘટિયન્ત્રવત્ ।
ભ્રામ્યન્તે પ્રાકૃતૈર્બન્ધૈર્બદ્ધ્વા બાધ્યન્તિ ચાસકૃત્

નાસ્તિ તાત ! સુખં કિઞ્ચિદત્ર દુઃ ખશતાકુલે ।
તસ્માન્મોક્ષાય યતતા કથં સેવ્યા મયા ત્રયી