માણ્ડૂક્યોપનિષત્કારિકા · અધ્યાય 1

બહિઃપ્રજ્ઞો વિભુઃ વિશ્વો હ્ય્ અન્તઃપ્રજ્ઞસ્ તુ તૈજસઃ ।
ઘનપ્રજ્ઞઃ તથા પ્રાજ્ઞ એક એવ ત્રિધા સ્મૃતઃ

દક્ષિણાક્ષિમુખે વિશ્વો મનસ્ય્ અન્તસ્ તુ તૈજસઃ ।
આકાશે ચ હૃદિ પ્રાજ્ઞસ્ ત્રિધા દેહે વ્યવસ્થિતઃ

વિશ્વઃ હિ સ્થૂલભુઙ્ નિત્યં તૈજસઃ પ્રવિવિક્તભુક્ ।
આનન્દભુક્ તથા પ્રાજ્ઞસ્ત્રિધા ભોગં નિબોધત

સ્થૂલં તર્પયતે વિશ્વં પ્રવિવિક્તં તુ તૈજસમ્ ।
આનન્દશ્ ચ તથા પ્રાજ્ઞં ત્રિધા તૃપ્તિં નિબોધત

ત્રિષુ ધામસુ યદ્ભોજ્યં ભોક્તા યશ્ ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
વદૈતદુભયં યસ્ તુ સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે

પ્રભવઃ સર્વભાવાનાં સતામ્ ઇતિ વિનિશ્ચયઃ ।
સર્વં જનયતિ પ્રાણશ્ ચેતો ઽંશૂન્ પુરુષઃ પૃથક્

વિભૂતિં પ્રસવં ત્વ્ અન્યે મન્યન્તે સૃષ્ટિચિન્તકાઃ ।
સ્વપ્નમાયાસરૂપેતિ સૃષ્ટિર્ અન્યૈઃ વિકલ્પિતા

ઇચ્છામાત્રં પ્રભોઃ સૃષ્ટિર્ ઇતિ સૃષ્ટૌ વિનિશ્ચિતાઃ ।
કાલાત્ પ્રસૂતિં ભૂતાનાં મન્યન્તે કાલચિન્તકાઃ

ભોગાર્થં સૃષ્ટિર્ ઇતિ અન્યે ક્રીડાર્થમ્ ઇતિ ચાપરે ।
દેવસ્યૈષ સ્વભાવો ઽયમ્ આપ્તકામસ્ય કા સ્પૃહા

નિવૃત્તેઃ સર્વદુઃખાનામ્ ઈશાનઃ પ્રભુર્ અવ્યયઃ ।
અદ્વૈતઃ સર્વભાવાનાં દેવાસ્ તુર્યો વિભુઃ સ્મૃતઃ

કાર્યકારણબદ્ધૌ તાવ્ ઇષ્યેતે વિશ્વતૈજસૌ ।
પ્રાજ્ઞઃ કારણબદ્ધસ્ તુ દ્વૌ તૌ તુર્યે ન સિધ્યતઃ

નાત્માનં ન પરાશ્ ચૈવ ન સત્યં ન અપિ ચાનૃતમ્ ।
પ્રાજ્ઞઃ કિઞ્ચન સંવેત્તિ તુર્યં તત્ સર્વદૃક્ સદા

દ્વૈતસ્યાગ્રહણં તુલ્યમ્ ઉભયોઃ પ્રાજ્ઞતુર્યયોઃ ।
બીજનિદ્રાયુતઃ પ્રાજ્ઞઃ સા ચ તુર્યે ન વિદ્યતે

સ્વપ્નનિદ્રાયુતાવ્ આદ્યૌ પ્રાજ્ઞસ્ ત્વ્ અસ્વપ્નનિદ્રયા ।
ન નિદ્રાં નૈવ ચ સ્વપ્નં તુર્યે પશ્યન્તિ નિશ્ચિતઃ

અન્યથા ગૃહ્ણતઃ સ્વપ્નો નિદ્રા તત્ત્વમ્ અજાનતઃ ।
વિપર્યાસે તયોઃ ક્ષીણે તુરીયં પદમ્ અશ્નુતે

અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુધ્યતે ।
અજમ્ અનિદ્રમ્ અસ્વપ્નમ્ અદ્વૈતં બુધ્યતે તદા

પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત નિવર્તેત ન સંશયઃ ।
માયામાત્રમ્ ઇદં દ્વૈતમ્ અદ્વૈતં પરમાર્થતઃ

વિકલ્પો વિનિવર્તેત કલ્પિતો યદિ કેનચિત્ ।
ઉપદેશાદ્ અયં વાદો જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે

વિશ્વસ્યાત્વવિવક્ષાયામ્ આદિસામાન્યમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ સ્યાદ્ આપ્તિસામાન્યમ્ એવ ચ

તૈજસસ્યોત્વવિજ્ઞાન ઉત્કર્ષો દૃશ્યતે સ્ફુટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ સ્યાદ્ ઉભયત્વં તથા વિધમ્

મકારભાવે પ્રાજ્ઞસ્ય માનસામ્ અન્યમ્ ઉત્કટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ તુ લયસામાન્યમ્ એવ ચ

ત્રિષુ ધામસુ યત્ તુલ્યં સામાન્યં વેત્તિ નિશ્ચિતઃ ।
સ પૂજ્યઃ સર્વભૂતાનાં વન્દ્યશ્ ચૈવ મહામુનિઃ

અકારો નયતે વિશ્વમ્ ઉકારશ્ ચાપિ તૈજસમ્ ।
મકારશ્ ચ પુનઃ પ્રાજ્ઞં નામાત્રે વિદ્યતે ગતિઃ

ઓંકારં પાદશો વિદ્યાત્ પાદા માત્રા ન સંશયઃ ।
ઓંકારં પાદશો જ્ઞાત્વા ન કિઞ્ચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્

યુઞ્જીત પ્રણવે ચેતઃ પ્રણવો બ્રહ્મ નિર્ભયમ્ ।
પ્રણવે નિત્યયુક્તસ્ય ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્

પ્રણવો હ્ય્ અપરં બ્રહ્મ પ્રણવશ્ ચ પરઃ સ્મૃતઃ ।
અપૂર્વો ઽનન્તરો ઽબાહ્યો ઽનપરઃ પ્રણવો ઽવ્યયઃ

સર્વસ્ય પ્રણવો હ્ય્ આદિર્ મધ્યમ્ અન્તસ્ તથૈવ ચ ।
એવં હિ પ્રણવં જ્ઞાત્વા વ્યશ્નુતે તદ્ અનન્તરમ્

પ્રણવં હીશ્વરં વિદ્યાત્ સર્વસ્ય હૃદિ સંસ્થિતમ્ ।
સર્વવ્યાપિનમ્ ઓંકારં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

અમાત્રો ઽનન્તમાત્રશ્ ચ દ્વૈતસ્યોપશમઃ શિવઃ ।
ઓંકારો વિદિતો યેન સ મુનિર્ નેતારો જનઃ