કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 4.8

અધ્વરાદીનાં ત્રયાણાં વિધિઃ
4.8.1 અનુવાકઃ

મનોર્વૈ પાત્રાણ્યાસન્ , તેષાં સમાહન્યમાનાનાં યાવન્તોઽસુરા ઉપાશૃણ્વંસ્તાવન્તસ્તદહર્નાભવન્ , અથ વા એતૌ તર્ય્નસુરાણાં બ્રાહ્મણા આસ્તાં તૃષ્ટાવરુત્રી, તા અબ્રુવન્ , ચિકિત્સતં ના ઇતિ, તા અબ્રૂતામ્ , મનો યજ્વા વૈ શ્રદ્ધાદેવોઽસી, માનિ નૌ પાત્રાણિ દેહીતિ, તાનિ વા આભ્યાં અદદાત્, તાનિ અગ્નિના સમક્ષાપયતામ્ , તાન્ જ્વાલાન્ ઋષભઃ સમલેટ્, તં સા મેનિરન્વપદ્યત, તસ્ય રુવતો યાવન્તોઽસુરા ઉપાશૃણ્વંસ્તાવન્તસ્તદહર્નાભવન્ , તા અબ્રૂતામ્ , મનો યજ્વા વૈ શ્રદ્ધાદેવોઽસ્ય, નેન ત્વ ઋષભેણ યાજયાવેતિ, તેન વા એનં અયાજયતામ્ , તસ્ય શ્રોણિમનવત્તાં સુપર્ણ ઉદમથ્નાત્ , સા મનાય્યા (મનાદ્યા) ઉપસ્થમાપદ્યત, તાં સા મેનિરન્વપદ્યત, તસ્યા વદન્ત્યા યાવન્તોઽસુરા ઉપાશૃણ્વંસ્તાવન્તસ્તદહર્નાભવન્ , તા અબ્રૂતામ્ , મનો યજ્વા વૈ શ્રદ્ધાદેવોઽસ્ય, નયા ત્વા પત્ન્યા યાજયાવેતિ, તાં પ્રોક્ષ્ય પર્યગ્નિં કૃત્વેધ્માબર્હિર્ અચ્છૈતામ્ , સ ઇન્દ્રોઽવેત્ , ઇમે વૈ તે અસુરમાયે મનું પત્ન્યા વ્યર્ધયતા ઇતિ, તં ઇન્દ્રો બ્રાહ્મણો બ્રુવાણ ઉપૈત્ , સોઽબ્રવીત્ , મનો યજ્વા વૈ શ્રદ્ધાદેવોઽસિ, યાજયાનિ ત્વા, કતમસ્ત્વમસિ બ્રાહ્મણઃ ॥
કિં બ્રાહ્મણસ્ય પિતરં કિમુ પૃચ્છસિ માતરં ।
શ્રુતં ચેદસ્મિન્ વેદ્યં સ પિતા સ પિતામહઃ ॥
કેનેતિ , આભ્યાં બ્રાહ્મણાભ્યાં, ઇતિ ઈશેઽહં બ્રાહ્મણયો, રિતિ ઈશિષે હીત્યબ્રવીત્ , અતિથિપતિર્વાવાતિથીનાં ઈષ્ટા ઇતિ, સ દ્વિતીયાં વેદિમ્ ઉદ્ધન્તુમુભપાપદ્યત, તા ઇધ્માબર્હિર્ બિભ્રતા ઐતામ્ , તા અબ્રૂતામ્ , કિમિદં કરોષીતિ , ઇમં મનું યાજયિષ્યામીતિ, કેનેતિ, યુવાભ્યાં ઇતિ, તા અવિત્તાં, ઇન્દ્રો વાવેતિ, તૌ ન્યસ્યેધ્માબર્હિઃ ફલાયેતામ્ , તૌ યદધાવતાં પરસ્તાદેવેન્દ્રઃ પ્રત્યૈત્ ॥ તૌ વૃશશ્ચૈવાષશ્ચાભવતામ્ , તદ્ વૃશસ્ય ચૈવાષસ્ય ચ જન્મ, સ મનુરિન્દ્રમબ્રવીત્, સં મે યજ્ઞં સ્થાપય, મા મે યજ્ઞો વિકૃષ્ટો ભૂદ્ ઇતિ, સોઽબ્રવીત્ , યત્કામ એતામ્ આલબ્ધાઃ સ તે કામઃ સમૃધ્યતામ્ , અથોત્સૃજેતિ, તાં વા ઉદસૃજત્, તદ્ ઋદ્યાધા એવ, પાત્નીવતસ્ત્વાષ્ટ્રઃ સ્યાત્ , ત્વાષ્ટ્રા હિ પશવો , અવાચીનં નાભ્યાઃ કાર્યો , અવાચીનં હિ નાભ્યાઃ સ્ત્રિયા વીર્યવત્ , વ્યવવ્લિનાતિ વા એકાદશિની યજ્ઞં , યત્પાત્નીવતઃ, પ્રત્યુત્તબ્યૈરિ ॥
4.8.2 અનુવાકઃ

અમુષ્મિન્વૈ લોકે યજમાનો બુભૂષતિ , અમુષ્ય ખલુ વા આદિત્યસ્યાસૌ લોકો , યત્સૌરીભ્યાં જુહોતિ , અમુષ્મિન્ વા એતલ્લોકે યજમાનો ભવતિ, દ્વાભ્યાં જુહોતિ, દ્વિપાદ્યજમાનઃ, પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, હિરણ્યમવધાય જુહોતિ, હિરણ્યજ્યોતિષં એવૈનં સ્વર્ગં લોકં ગમયતિ, બદ્ધેન જુહોતિ, દક્ષિણાનાં વા એષોઽન્વારંભો , દ્યાં ગચ્છ સ્વર્ગચ્છેત્યુદ્ધરતિ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ, રૂપં વો રૂપેણાભ્યેમીતિ, રૂપં હિરણ્યં, રૂપં પશવ, સ્તુથો વો વિશ્વવેદા વિભજત્વ્ ઇતિ , એષ વૈ તુથો વિશ્વવેદા યદગ્નિ , રેષ વૈ તં વેદ યો દક્ષિણીયો, યોઽદક્ષિણીય , એતત્તે અગ્ને રાધ એતિ સોમચ્યુતં ઇતિ , અગ્નીધે વા એતદ્ દીયતે, તત્ સોમશ્ચ્યાવયતિ, તન્ મિત્રસ્ય પથા નયેતિ , એષ વૈ મિત્રસ્ય પન્થા યદ્યજ્ઞ , આગ્નેય્યાગ્નીધ્રે જુહોતિ , આગ્નેયં હ્યાગ્નીધ્રં , વારુણ્યા દ્વિતીયયા, યદ્યનો વા રથો વા દીયતે વારુણં હિ તત્ , ઋતસ્ય પથા પ્રેતેતિ , એષ વા ઋતસ્ય પન્થા યદ્યજ્ઞો , ચન્દ્રદક્ષિણા ઇતિ, ચન્દ્રં હિ દીયતે, બ્રાહ્મણમદ્ય ઋધ્યાસં પિતૃમન્તં પૈતૃમત્યં ઇતિ , એષ વૈ બ્રાહ્મણઃ પિતૃમાન્ પૈતૃમત્યો ય આર્ષેયઃ શુશ્રુવાન્ , સુધાતુદક્ષિણં ઇતિ, સુધાત્વ્ એવાસ્ય યજ્ઞં દધાતિ, વિ સ્વઃ પશ્ય, વ્યન્તરિક્ષમિતિ , અદ એવ પ્રાપ્ય વદતિ, યતસ્વ સદસ્યૈરિતિ , અરાતીયન્તિ વા એત એતસ્મૈ દદતે , ઈશ્વરા બ્રાહ્મણાઃ સોમપાશ્ચક્ષુષાપહન્તો, સ્તાન્ એવ શમયતિ , અસ્મદ્રાતા મધુમતીર્દેવત્રા ગચ્છત, પ્રદાતારં આવિશતેતિ, તથા હૈનં અમુત્રાગચ્છન્તિ, બહુમર્યા યજ્ઞકુણપી, તિ હ સ્માહ યજ્ઞવચા રાજસ્તમ્બાયનઃ, પ્ર વા ઇતો મનુષ્યા દક્ષિણાશ્ચ્યાવયન્તિ, નામુત્ર ગચ્છન્તીતિ, યદાહ , અનવહાયાસ્માન્ દેવયાનેન પથા સુકૃતાં લોકે સીદત તન્ નઃ સંસ્કૃતં ઇતિ, તથા હૈનમિહ ચામુત્ર ચાગચ્છન્તિ ॥
4.8.3 અનુવાકઃ

ઘ્નન્તિ વા એતત્ સોમં યદભિષુણ્વન્તિ, યજ્ઞં વા એતદ્ ઘ્નન્તિ, યદ્ દક્ષિણા દીયન્તે યજ્ઞં વા એતદ્ દક્ષયન્તિ, તદ્ દક્ષિણાનાં દક્ષિણાત્વં, યત્તદ્ દક્ષયન્તિ, સ્વર્ગો વૈ લોકો માધ્યંદિનં સવનં , યન્માધ્યંદિને સવને દક્ષિણા દીયન્તે, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાક્રાન્ત્યૈ, બહુ દેયમ્ , સેતું વા એતત્ કુરુતે, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ, હિરણ્યં હસ્તે ભવત્ય, થ નયતિ, સત્યં વૈ હિરણ્યમ્ , સત્યેનૈવૈના નયતિ , અગ્રેણ ગાર્હપત્યં , જઘનેન સદ, સ્તા ઉદીચીરુત્સૃજન્ત્યન્તરા ચાત્વાલં ચાગ્નીધ્રં ચ , એતેન વા અઙ્ગિરસઃ સ્વર્ગં લોકમાયન્ , તં એવૈનાઃ પન્થાં અપિનયતિ, દ્વાભ્યાં ગાર્હપત્યે જુહોતિ , ઇમાં તેનાક્રમતે , આગ્નેય્યાગ્નીધ્રે , અન્તરિક્ષં તેન , અથ યદ્ દક્ષિણા દીયન્તે સ્વર્ગં તેન લોકં, અગ્નીધે ઽગ્રે દદાતિ, યજ્ઞમુખં વા અગ્નીત્ , યજ્ઞમુખમેવ નાપારાટ્ , અથો અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , દેવતા એવાસ્ય તયાભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ, બ્રહ્મણે દદાતિ, પ્રાજાપત્યો વૈ બ્રહ્મા, પ્રજાપતિમેવ તયા પ્રીણાતિ , ઋત્વિગ્ભ્યો દદાતિ, હોત્રા એવ તયા પ્રીણાતિ, યાં સદસ્યેભ્યો દદાતિ સોમપીથં તયા નિષ્ક્રીણીતે, યામાર્ષેયાય શુશ્રુવુષે દદાતિ છન્દાંસિ તયા પ્રીણાતિ, ન હિ તસ્માદર્હન્તિ સોમપીથં નિષ્રીતિયમ્ , યામાર્ષેયાય શુશ્રુવુષે દદાતિ દેવલોકે તયા ઋધ્નોતિ, યામનાર્ષેયાય શુશ્રુવુષે મનુષ્યલોકે તયા, યામપ્રસૃપ્તાય દદાતિ વનસ્પતયસ્તયા પ્રથન્તે, યાં યાચમાનાય દદાતિ ભ્રાતૃવ્યં તયા જિન્વતિ, યાં ભીષા ક્ષત્રં તયા બ્રહ્માત્તિ, યાં પ્રતિનુદતે સા વ્યાઘ્રી દક્ષિણા, યત્ તાં પુનઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ વ્યાઘ્યેપ્નં ભૂતા પ્રવ્લિનીયાત્ , અન્યયા સહ પ્રતિગૃહ્યા, તથા હૈનં ન પ્રવ્લિનાતિ, યદજં દદાતિ , આગ્નેયો વા અજો , અગ્નેરેવ તેન પ્રિયં ધામોપૈતિ, યદવિં દદાતિ , આવ્યન્ (અવ્યન્) તેનાપજયતિ, યદ્ ગાં દદાતિ, વૈશ્વદેવી ગૌ , ર્વિશ્વેષાં દેવાનાં તયા પ્રિયં ધામોપૈતિ, યદ્વાસો દદાતિ, સર્વદેવત્યં વૈ વાસો , દેવતા એવાસ્ય તેનાભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ, યત્ કૃતાન્નં દદાતિ માંસં તેન નિષ્ક્રીણીતે, યદનો વા રથં વા શરીરં તેન, યદ્ધિરણ્યં દદાતિ આયુસ્તેન વર્ષીયઃ કુરુતે, યદશ્વં દદાતિ, પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ, પ્રજાપતેરેવ તેન પ્રિયં ધામોપૈતિ , અથો અમુષ્યાદિત્યસ્ય લોકં જયતિ , અન્તતઃ પ્રતિહર્ત્રે દેયમ્ , રૌદ્રો વૈ પ્રતિહર્તા, યન્મધ્યતઃ પ્રતિહર્ત્રે દદ્યાન્મધ્યતો રુદ્રમન્વવનયેત્ , તસ્માદન્તતઃ પ્રતિહર્ત્રે દેયમ્ , સ્વર્ભાનુર્વા આસુરઃ સૂર્યં તમસાવિધ્યત્ , તમત્રિરન્વપશ્યત્ , યદાત્રેયાય હિરણ્યં દદાતિ તમ એવાપહતે , અથો જ્યોતિરુપરિષ્ટાદ્ દધાતિ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાનુક્શાત્યૈ ॥
4.8.4 અનુવાકઃ

વિશ્વરૂપો વા એતત્ ત્વાષ્રોસ્ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધમમન્યત, યદ્ ઋક્સામે વ્યુહ્યેતે સ એતાનિ અપશ્યત્ , યજ્ઞસ્ય નિષ્કૃત્યૈ, યદેવાત્ર યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધં તસ્યૈતાનિ નિષ્કૃત્યૈ હૂયન્તે, ષડ્ ઋગ્મ્યાણિ ભવન્તિ, ષડ્ વા ઋતવ , ઋતુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ, ત્રીણિ યજૂંષિ, ત્રીણિ વૈ સવનાનિ, સવનાનિ એવાપ્નોતિ, નવૈતાનિ સમિષ્ટયજૂંષિ જુહોતિ, નવભિર્ બહિષ્પવમાને સ્તુવતે, તન્ નવ, નવ પ્રાણાઃ, પ્રાણાન્ એવાત્મન્ ધત્તે , ઊર્ધ્વસ્તિષ્ઠન્ જુહોતિ , ઊર્ધ્વો હિ તિષ્ઠન્ વીર્યવત્તરો , યં દ્વિષ્યાત્તસ્ય તૂષ્ણીં તિષ્ઠન્ જુહુયાત્ , પ્રાણાનસ્યાન્તરેતિ, સંતતં જુહોતિ, પ્રાણાનાં સંતત્યૈ , અવિછિન્દન્ જુહોતિ, પ્રાણાનામવિછેદાય, યદ્વિછિન્દ્યાત્ પ્રાણાન્ વિછિન્દ્યાત્ , યં દ્વિષ્યાત્તસ્ય વિછિન્દ્યાત્ , પ્રાણાનસ્ય વિછિનત્તિ, સમાનેન વિગ્રાહં જુહોતિ, સમાના હીમે પ્રાણા , યજ્ઞસ્ય વા એતા આણી, એતૌ વૈ વિશ્વામિત્રો યજ્ઞસ્યાણી અપશ્યત્, તદ્યજ્ઞસ્યૈવૈતા આણી ક્રિયેતે, યતો યજ્ઞ આદીયતે તત્ પુનર્ નિધેયા, ઇતિ હ સ્માહ ભરદ્વાજો , યતો વા એતદ્યજ્ઞ આદીયતે તત્ પુનર્ નિધીયતે ॥
4.8.5 અનુવાકઃ

પઞ્ચસવનો વૈ યજ્ઞ, સ્ત્રીણિ સવનાનિ , અવભૃથોઽનૂબન્ધ્યા સવનાનાં પઞ્ચમી, પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમાલબ્ધ, યદ્વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિચ્યતે તદ્વરુણો ગૃહ્ણાતિ , અતિરિક્તં વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યદ્ ઋજીષો , અધિષવણમધિષવણે, તસ્માત્તેનાવભૃથમભ્યવયન્તિ , અપોઽભ્યવયન્તિ , આપો હિ વરુણઃ, સ્થાવરા અભ્યવયન્તિ, તા હિ સાક્ષાદ્વરુણઃ , યદ્વહન્તીરભ્યવેયુઃ પશૂન્ નિર્વહેયુ , રથ યત્ સ્થાવરા અભ્યવયન્તિ, પશૂનામનિર્વાહાય , આપો વૈ વરુણઃ , વાતો વરુણઃ , યદુદઞ્ચોઽવભૃથમભ્યવેયુરભીપતઃ પ્રજા વરુણો ગૃહ્ણીયાત્ , અથ યદ્ દક્ષિણાવભૃથમભ્યવયન્તિ યજમાનસ્ય નિર્વરુણત્વાય , ઉરું હિ રાજા વરુણશ્ચકારે, તિ ચાત્વાલાત્ પ્રયન્તો વદન્તિ , એષ વા અપરિપરઃ પન્થા અરક્ષસ્યો યેનાસા આદિત્ય એતિ , અમુષ્ય વા એતદાદિત્યસ્ય પથ ઇતિ, શતં તે રાજન્ ભિષજઃ સહસ્રમ્ ઇત્યપઃ પરાદૃશ્ય વદન્તિ , અપો વા એતદ્ ભૂષન્તિ, પૂતાભિરાભિઃ પૂતાશ્ચરન્તિ , એકકપાલા ભવન્તિ, ન વૈ પુરુષઃ કપાલૈરાપ્ય , એકધૈવૈનં આપ્નોતિ, અથો એકા વા ઇયમ્, અસ્યાં એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ, તૄણં પ્રાસ્ય જુહોતિ , અગ્નિમત્યેવ જુહોત્યાયતનવતિ , અન્ધોઽધ્વર્યુઃ સ્યાદ્યદનાયતને જુહુયાત્ , અપબર્હિષઃ પ્રયાજાન્ યજતિ, પ્રજા વૈ બર્હિઃ, પ્રજા એવ મૃત્યોરુત્સૃજતિ , આજ્યભાગૌ યજતિ, યજ્ઞતાયૈ, વરુણં યજતિ, નિર્વરુણતાયૈ , અગ્નીવરુણૌ યજતિ , ઉભયત એવૈનં વરુણાન્ મુઞ્ચતિ, નાનુયાજાન્ યજતિ, ન સંસ્થાપયન્તિ , અતિરિક્તં ઇવ હિ તન્મન્યન્તે, સમુદ્રે તે હૃદયમપ્સ્વન્ત, રિતિ સહ સ્રુચોપમારયતિ, યદેવાત્ર ક્રૂરં ક્રિયતે તચ્ શમયતિ , અવભૃથ નિચુઙ્કુણેતિ , અવભૃથ એવાસ્યૈષ, તતો ય ઋજીષ ઉત્પ્લવતે તં ભક્ષયન્તિ, સોમપીથમિવ હિ તન્મન્યન્તે, વરુણો વા ઋજીષો , યદ્ ભક્ષયેદ્વરુણમાત્મનિ અઞ્જીત, તદાહુ , ર્ભક્ષયિતવ્યં એવ, પશવો વા ઋજીષઃ, પશૂન્ એવાત્મનિ અઙ્ક્તા ઇતિ, વિચૃત્તો વરુણસ્ય પાશા ઇતિ, વરુણપાશમેવ વિષ્યતિ, પ્રત્યસ્તો વરુણસ્ય પાશા ઇતિ, વરુણપાશમેવ પ્રત્યસ્યતિ, નમો વરુણસ્ય પાશાયેતિ, વરુણપાશાયૈવ નમોઽકર્ , અઙ્ગિરસો વા ઉત્તિષ્ઠતો રક્ષાંસ્યનૂદતિષ્ઠન્ , તાન્ વા એતેન બૃહસ્પતિરન્વવૈત્ , તેનૈભ્યો રક્ષાંસ્યપાહન્ , યદેતેનાન્વવૈતિ, રક્ષસામપહત્યૈ, યદ્ ઊર્ધ્વસ્તોભમ્ તેન બાર્હસ્પત્યં, અથ યત્ ત્રિસ્તોભમ્ , ત્રયો વા ઇમે લોકા , એભ્યો વા એતલ્લોકેભ્યો યજ્ઞાદ્રક્ષાંસ્યપહન્તિ, યદતિછન્દસા, સર્વાણિ વૈ છન્દાંસ્યતિછન્દાઃ, સર્વૈર્વા એતચ્ છન્દોભિર્યજ્ઞાદ્રક્ષાંસ્યપહન્તિ, યદાગ્નેય્યા , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતાઃ, સર્વાભિર્વા એતદ્દેવતાભિર્યજ્ઞાદ્રક્ષાંસ્યપહન્તિ , અપોઽભ્યવયન્તિ , આપો વૈ રક્ષોઘ્ની , રપો રક્ષાંસિ ન તરન્તિ, રક્ષસામપહત્યૈ , અનપેક્ષમાણા આયન્તિ, વરુણસ્યાનન્વવાયાય, પરોગોષ્ઠં માર્જયન્તે, પરોગોષ્ઠમેવ વરુણં નિરવદયન્તે , એધોઽસ્યેધિષીમહીતિ, નિર્વરુણા એવ ભૂત્વૈધિતુમુપયન્તિ, સમિદસિ , સમેધિષીમહીતિ, સમિદ્યાર્ એવ ॥
4.8.6 અનુવાકઃ

યઃ કામયેત, સર્વો મે યજ્ઞઃ સ્યાત્સરસા ઇતિ, સ એતાસ્તિસ્રો વશા આલભેત, યજ્ઞસ્ય સર્વત્વાય , અથો સરસત્વાય, વૈશ્વદેવીં મધ્યત આલભેત, રેતો વા એતન્મધ્યતો દધાતિ, મધ્યતો હિ રેતોઽનિરુક્તયા પ્રચરન્તિ , અનિરુક્તમિવ હિ રેતો , યાતયામં વા એતસ્ય દેવતાશ્ચ બ્રહ્મ ચ, યદ્ વૈશ્વદેવી ચ બાર્હસ્પત્યા ચ વશે ભવતો , દેવતાનાં ચ બ્રહ્મણશ્ચાયાતયામત્વાય, દુગ્ધાનિ વા એતસ્ય છન્દાંસિ યાતયામાનિ ભવન્તિ, છન્દસ્યેવ રસં દધાતિ, બાર્હસ્પત્યામન્તત આલભેત, બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિ , ર્બ્રહ્મણિ વા એતદન્તતો યજ્ઞસ્ય યજમાનઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ, યદ્વૈ યજ્ઞઃ સંતિષ્ઠતે મિત્રોઽસ્ય સ્વિષ્ટઁ યુવતે, વરુણો દુરિષ્ટં , યન્ મૈત્રાવરુણ્યનૂબન્ધ્યા ભવતિ મિત્રેણ વા એતન્ મિત્રાદ્યજ્ઞસ્ય સ્વિષ્ટં મુઞ્ચતિ, વરુણેન વરુણાદ્ દુરિષ્ટં, ઉભયત એનં મુક્ત્વા યજમાનાય પ્રયચ્છતિ, યથા વૈ લાઙ્ગલેનોર્વરાં પ્રભિન્દન્યેણ્વં ઉક્થામદાનિ યજ્ઞં પ્રભિન્દન્તિ, યથા મત્યમન્વવાસ્યત્યેવં એષા યજ્ઞસ્ય, યદ્ દુષ્ટુતં યદ્ દુઃશસ્તં યદ્વિલોમં તદેતયા કલ્પયતિ, વિદેવો વા ઈજાનઃ, સદેવોઽનીજાના , આ હ્યનીજાને દેવતાઃ શંસન્તે, યથા વા અનડ્વાન્ વિમુક્તો ઽપક્રામત્યેવં ઈજાનાદ્દેવતા અપક્રામન્તિ, યદાગ્નેય ઉદવસાનીયો ભવતિ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , દેવતા એવ પુનરાલભતે , અષ્ટાકપાલો ભવતિ, ગાયત્રો હ્યગ્નિર્ ગાયત્રછન્દાઃ, પઞ્ચકપાલઃ કાર્યઃ, પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમાલબ્ધ, યત્ર વા અદોઽગ્નૌ પુરુષં પ્રમીતમાદધતિ તદેનં અભિ સત્યં , સર્વા એનં અન્યા દેવતા જહતિ , અગ્નિર્ એનં દેવતાનાં ન જહાતિ ॥
4.8.7 અનુવાકઃ

પ્ર વા ઋચા હ પ્રયચ્છતિ, યજુષા ગમયતિ ગ્રહેણ, સ્તોત્રાય વા ઋક્ , શસ્ત્રાય યજુઃ, સંબદ્ધે વૈ સ્તોત્રં ચ શસ્ત્રં ચ, સંબદ્ધે ઋક્ ચ યજુશ્ચ , ઉચ્ચૈર્ ઋચા ક્રિયત , ઉચ્ચૈઃ સામ્નો, પાંશુ યજુષા, તે દેવા અમન્યન્ત , ઇદં યજ્ઞસ્ય શિથિરમિતિ, તત્ પુરોરુચં ઉપાદધુ, રશિથિરત્વાય, દેવતા વૈ સર્વા આશઁસન્તે ગ્રહે ગૃહ્યમાણે, મહ્યં ગૃહ્ણાતિ મહ્યં ગૃહ્ણાતીતિ, યત્ પુરોરુક્ , દેવતાનાં વ્યાવૃત્ત્યૈ ॥ જીવા નામ સ્થ, તા ઇમં જીવયત, જીવિકા નામ સ્થ, તા ઇમં જીવયત, સંજીવા નામ સ્થ, તા ઇમં સંજીવયત ॥ ઇતિ યવાન્ એકવિંશતિં દર્ભપિઞ્જૂલાનિ ચાવધાય પરિબ્રૂયાત્ , અથાભિમન્ત્રયેત ॥ પ્રાણાપાનૌ ત ઉપાંશ્વન્તર્યામૌ પાતામ્ , વ્યાનં ત ઉપાંશુસવનઃ પાતુ, વાચં ત ઐન્દ્રવાયવઃ પાતુ, દક્ષક્રતુ તે મૈત્રાવરુણઃ પાતુ, શ્રોત્રં ત આશ્વિનઃ પાતુ, ચક્ષુષી તે શુક્રામન્થિનૌ પાતામ્, આત્માનં ત આગ્રાયણઃ પાતુ , અઙ્ગાનિ ત ઉક્થ્યઃ પાતુ , આયુસ્તે ધ્રુવઃ પાતુ, સ્તનૌ ત ઋતુપાત્રે પાતામ્ , મૂર્ધાનં તે દ્રોણકલશઃ પાતુ, કુક્ષી તે કલશૌ પાતામ્ , પુષ્ટપતે ચક્ષુષે ચક્ષુઃ સ્મને સ્માનં વાચે વાચં પ્રાણાય પ્રાણં પુનર્દેહ્યસ્મૈ સ્વાહા ॥ ઇતિ જુહુયાત્ , એતદ્ધ સ્મ વા આહ વાસિષ્ઠઃ સાત્યહવ્યઃ, પાત્રેષુ વા અહં તદ્ બ્રાહ્મણં વેદ, યથા પુરુષઃ સકૃદાહૃતિમાહૃયતે સકૃત્ ત્વેવ કુર્યાન્ ન તતઃ પુરો , યત્ પુનઃ કુર્યાત્ પ્રમીયેત, યદ્યભિચરેદેતદેવ યજુરુદિત્વાથાભિમન્ત્રયેત ॥ પુનરિતરથા ॥
4.8.8 અનુવાકઃ

પુનરન્યાનિ પાત્રાણિ પ્રયુજ્યન્તે, નાન્યાનિ, યાનિ પુનઃ પ્રયુજ્યન્તે તાનિ અસ્મૈ લોકાય, યાનિ ન પુનઃ પ્રયુજ્યન્તે તાનિ અમુષ્મૈ ક્ષયાય , અથૈતદુક્થ્ય્ પાત્રં પુનઃ પ્રયુજ્યતે , આરણ્યાન્ વા એતત્ પશૂન્ પ્રતિ , આરણ્યાન્ એવૈતેન પશૂન્ દાધાર, યદેતત્ પુનઃ પ્રયુજ્યતે તસ્માદેતાન્ પશ્યતઃ પરીત્ય ઘ્નન્તિ , અથૈતદ્ ઋતુપાત્રં પુનઃ પ્રયુજ્યતે , અશ્વં વા એતત્ પ્રતિ , અશ્વમેવૈતેન દાધાર, યદેતત્ પુનઃ પ્રયુજ્યતે તસ્માદેતસ્યાશ્વસ્યેવાધસ્તાચ્ શફો, અથૈતદાદિત્યપાત્રં પુનઃ પ્રયુજ્યતે, ગાં વા એતત્ પ્રતિ, ગાં એવૈતેન દાધાર, યદ્ ભૂયિષ્ઠાભિર્ ઋગ્ભિર્ભૂયિષ્ઠઃ સોમો ગૃહ્યતે તસ્માદ્ ગૌર્હન્યમાનાદ્યમાના પશૂનાં ભૂયિષ્ઠા , અથૈતચ્ શુક્રપાત્રં પુનઃ પ્રયુજ્યતે, પુરુષં વા એતત્ પ્રતિ, પુરુષં એવૈતેન દાધાર , અસૌ વા આદિત્યઃ શુક્રો , રશ્મય ઋતવો , અન્તરં ઋતુપાત્રમ્ , શુક્રપાત્રં પુનઃ પ્રયુજ્યતે , અન્તરે હ્યમુષ્માદાદિત્યાદ્રશ્મયો , અથૈતદુપાંશુપાત્રં પુનઃ પ્રયુજ્યતે , અવિં વા એતત્ પ્રતિ , અવિમેવૈતેન દાધાર , અથૈતદન્તર્યામપાત્રં પુનઃ પ્રયુજ્યતે , અજાં વા એતત્ પ્રતિ , અજાં એવૈતેન દાધાર, પ્રજાપતિર્વા આગ્રાયણો , યદેષ પુનઃ પ્રયુજ્યતે તસ્માત્ પ્રજાપતિઃ પ્રજા વેદ, પ્રજાપતેર્વા એતત્પાત્રં યદ્ દ્રોણકલશો , યદેષ પુનઃ પ્રયુજ્યતે તસ્માદયં ક્ષયોઽસ્તિ, સપ્ત વૈ પાત્રાણિ પુનઃ પ્રયોગં અર્હન્તિ, તાનિ હિ બન્ધુમન્તિ સપ્ત છન્દાંસિ, છન્દાંસિ વાગ્ , યાવત્યેવ વાક્ તામાપ્નોતિ, સપ્ત છન્દાંસિ, સપ્ત હોત્રાઃ, સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવો, તાન્ એવાવરુન્ધે , ત્રીણિ વૈ પાત્રાણિ પ્રત્યક્ષબન્ધૂનિ, પરોક્ષબન્ધ્વ્ એવાન્યત્સર્વં , ગાયત્યૈવાન્દ્રવાયવ, સ્ત્રિષ્ટુપ્ શુક્રો , જગત્યાગ્રાયણઃ , અછિન્નં સ્રાવયિતવ્યઃ, કામો હાસ્ય સમર્ધુકો ભવતિ , અથો અજીમૂતવર્ષી પર્જન્યો ભવતિ, ન ચમસમભ્યુપાકુર્યાત્ , યચ્ચમસમભ્યુપાકુર્યાદ્ ગર્ભમૃતઃ પ્રજાઃ સ્યુ , ર્યેનૈવાગ્રે સર્પન્તિ તેન પુનઃ સર્પેયુ , ર્યદન્યેન સર્પેયુર્ગર્ભા વેષ્ટુકાઃ સ્યુ , ર્યૂપેન વા આહુતયઃ સ્વર્ગં લોકં યન્તિ , અધ્વર્યુણા દક્ષિણા , ઊર્ધ્વો યૂપો મીયત, ઊર્ધ્વસ્તિષ્ઠન્ પ્રતિગૃણાતિ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥
4.8.9 અનુવાકઃ

યો જ્યેષ્ઠબન્ધુઃ સ્યાત્સ ઐન્દ્રવાયવાગ્રાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીત , અગ્રં હ્યૈન્દ્રવાયવો , ય આમયાવી સ મૈત્રાવરુણાગ્રાન્, પ્રાણાપાણૌ હિ મિત્રાવરુણૌ, યઃ પશ્ચાત્ સોમપીથઃ સ આશ્વિનાગ્રાન્ , પશ્ચેવ હ્યેતૌ સોમપીથમાશ્નુવાતામ્ , યો બ્રહ્મવર્ચસકામઃ સ શુક્રાગ્રાન્ , તેજો વૈ શુક્રો બ્રહ્મવર્ચસં , યોઽભિચરેત્સ મન્થ્યગ્રાન્ , આર્તં વા એતત્પાત્રં યન્મન્થિપાત્રમ્ , ય આનુજાવરઃ સ આગ્રાયણાગ્રાન્ , અગ્રં હ્યાગ્રાયણઃ , એતિ વા એષ યજ્ઞમુખાદ્ય ઐન્દ્રવાયવાગ્રેભ્યો ગ્રહેભ્યોઽન્યાગ્રાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીતે, ધારયેયુસ્તં યં કામાય ગૃહ્ણીયાત્ , અથૈન્દ્રવાયવં સાદયેત્ , યથાપૂર્વં વા એતત્ ક્રિયતે, ન યજ્ઞમુખાદેતિ, યદ્યાગ્રાયણઃ સ્કન્દેદુપ વા દસ્યેદિતરેભ્યો ગ્રહેભ્યો નિર્ગૃહ્ણીયાત્ , યથા પિતા પુત્રાન્ ક્ષિત ઉપધાવત્યેવં તત્ , યદીતરે ગ્રહાઃ સ્કન્દેયુરુપ વા દસ્યેયુરાગ્રાયણાન્ નિર્ગૃહ્ણીયાત્ , યથા પુત્રાઃ પિતરં ક્ષિત ઉપધાવન્યેરુવં તત્ દ્રોણકલશાન્ નિર્ગૃહ્યન્તે , એષ વા એતેષાં યોનિઃ, સ્વાદેવ યોનેર્ નિર્ગૃહ્યન્તે , અસ્કન્નત્વાય, સોમઃ સ્કન્ત્સ્યતિ, તં ઇતો ગ્રહીષ્યામીતિ, તસ્ય વા એષ પરિશયે યદા વા એતમવનયતિ , અથૈષ ઉભયતઃશુક્રો, ઽથો સર્વતઃશુક્રઃ, પશુભિર્વા એષ વ્યૃધ્યતે યસ્ય સોમઃ સ્કન્દતિ, વ્યસ્ય યજ્ઞશ્છિદ્યતે, પશવો વૈ પૃષદાજ્યં , યત્પૃષદાજ્યં જુહોતિ, પશુભિરેવૈનં સમ્યઞ્ચં દધાતિ, મનો જ્યોતિર્જુષતામાજ્યસ્ય વિછિન્નં યજ્ઞં સમિમં દધાત્વ્ ઇતિ, યજ્ઞમેવ સંદધાતિ ॥ વર્ધતાં ભૂતિર્ દધ્ના ઘૃતેન મુઞ્ચતુ યજ્ઞં યજ્ઞપતિમ્ અંહસઃ ॥ સ્વાહા ॥ ઇતિ જુહુયાત્ , ઇયં વા એતદ્યજ્ઞસ્ય ગૃહ્ણાતિ યદાર્છતિ , ઇયં ભૂતિ , અસ્યા એવૈનદધિ મુઞ્ચતિ, દ્રપ્સશ્ચસ્કન્દ પૃથિવીમનુ દ્યાં ઇત્યભિમૃશતિ, હોત્રાસ્વ્ એવૈનત્ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ત્રયસ્ત્રિંશદપોઽન્વતિષિઞ્ચતિ , આપો હિ યજ્ઞો , યજ્ઞં વા એતસ્ય વિમથ્નતે યસ્ય પશું વિમથ્નતે, વ્યસ્ય યજ્ઞશ્છિદ્યતે, યદવદાનં ન વિન્દેત્તદાજ્યસ્યાવદ્યેત્ , સર્વા વા અન્યા દેવતા યાતયામ્નીઃ, પ્રજાપતિરેવાયાતયામા, પ્રાજાપત્યમાજ્યં , પ્રાજાપત્યા દેવાઃ, પ્રજાપતિહુતં એવાસ્ય ભવતિ, યદિ કામયેત, યે પશું વ્યમથિષત ત આર્તિમ્ આર્છેયુરિતિ, કુવિદઙ્ગ યવમન્તો યવં ચિદિતિ, નમૌક્તિમત્ય ઋચાગ્નીધ્રે જુહુયાત્ , નમૌક્તીરેવૈષાં વૃઙ્ક્તે, તાજગ્ આર્તિમ્ આર્ચ્છન્તિ , અથૈષાષ્ટાપદી, યદ્ ગર્ભસ્યાવદ્યેદવદાનાનિ અતિરેચયેત્ , યન્નાવદ્યેત્ પ્રોક્ષિતસ્ય હવિષો નાવદ્યેત્ , રસેન જુહોતિ , અવ પ્રોક્ષિતસ્ય હવિષો દ્યતિ, નાવદાનાનિ અતિરેચયતિ ॥
4.8.10 અનુવાકઃ

યથા વૈ શાલૈવં સંવત્સર, સ્તસ્ય યથા પક્ષસી એવં પક્ષસી, યથા મધ્યમો વંશ એવં દિવાકીર્ત્યમ્ , યથા વા ઇદં શાલાયાઃ પક્ષસી મધ્યમં વંશમભિસમાગચ્છન્ત્યેવં વા એતત્ સંવત્સરસ્ય પક્ષસી, દિવાકીર્ત્યમભિસંતનોતિ, યથા મધ્યમો વંશ એવં દિવાકીર્ત્યમ્ , યદેષ શિથિરઃ સ્યાદવશીર્યેત, યદેતસ્મિન્નહનિ એતે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે , અહ્નો દ્રઢિમ્નેઽશિથિરત્વાય, શુક્રાગ્રા એતદહર્ ગ્રહા ભવન્તિ, ત્રૈષ્ટુભો વૈ શુક્ર, સ્ત્રૈષ્ટુભમેતદહઃ પ્રત્યુત્તબ્ધ્યૈ સયત્ત્વાય, સૌર્યો ગ્રહો ગૃહ્યતે, સૌર્યઃ પશુરાલભ્યતે , અસા આદિત્ય એતદહ, સ્તં સાક્ષાદ્ ઋધ્નોતિ, ષડ્ ગ્રહા ગૃહ્યન્તે, પશુઃ સપ્તમ આલભ્યતે, સપ્ત વૈ શીર્ષન્ પ્રાણા , અસા આદિત્યઃ શિરઃ, શીર્ષન્ વા એતત્ પ્રાણાન્ દધાતિ , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહન્ , સ ઇમં લોકમભ્યજયત્ , અમું તુ લોકં નાભ્યજયત્ , તં વિશ્વકર્મા ભૂત્વાભ્યજયત્ , યદ્ વૈશ્વકર્મણો ગ્રહો ગૃહ્યતે , અમુષ્ય લોકસ્યાભિજિત્યૈ, યન્તિ વા એતેઽસ્માલ્લોકાદ્ યે વૈશ્વકર્મણં ગ્રહં ગૃહ્ણતે, પરાઞ્ચો હિ યન્તિ ઈશ્વરાઃ પ્રમેતોઃ, શ્વો ભૂત આદિત્યં ગૃહ્ણીરન્ , ઇયં વા અદિતિરિયં પ્રતિષ્ઠા, યદાદિત્યો, અસ્યામેવ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ, તયોરન્યમન્યમા પરાર્ધાત્ પક્ષસો ગૃહ્ણીરન્ , વિશ્વમન્યેન કર્મ કુર્વાણા યન્તિ , ઇયં વા અદિતિ, રસ્યામન્યેન પ્રતિતિષ્ઠન્તિ, તા ઉભૌ સહાર્કે ગૃહ્ણીરન્નન્તં ગત્વા , અન્તમેવ ગત્વોભયોર્ લોકયોઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ , આદિત્યેનાસ્મિંલ્લોકે, વૈશ્વકર્મણેનામુષ્મિન્ ॥
ઇતિ ખિલકાણ્ડે અષ્ટમઃ પ્રપાઠકઃ