કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 4.4

રાજસૂય-બ્રાહ્મણમ્
4.4.1 અનુવાકઃ

પ્રતીપમન્ય ઊર્મિર્ યુધ્યત્યન્વીપમન્યો મિથુનત્વાય, યત્તસ્ય ગૃહ્ણાતિ યઃ પ્રતીપં યુધ્યતિ ઓજસા વા એષ વીર્યેણ પ્રતીપં યુધ્યતિ , ઓજસા વા એતદ્વીર્યેણ રાષ્ટ્ર ઓજો વીર્યં દધાતિ , અથ યત્તસ્ય ગૃહ્ણાતિ યોઽન્વીપં ઈરયતિ માહિષં તેન તોકં પ્રજનયતિ , અથ યન્ નદીપતેર્ અપાં વા એતન્ મિથુનં, અપાં વા એતન્ મિથુનેન રાષ્ટ્રે મિથુનં દધાતિ , અથ યદપ્રહાવરીણાં મધ્યમેષ્ઠેયં તેનાવરુન્ધેમિ , અથ યત્ પરિવાહિણીનાં પારેવસ્યન્ત્યાસ્તેન તોકં પ્રજનયતિ , અથ યા આપોઽઞ્શેરા, ઓજસા વા એતા વીર્યેણાપોઽઞ્શેરા , ઓજસા વા એતદ્વીર્યેણ રાષ્ટ્ર ઓજો વીર્યં દધાતિ , અથ યત્ કૂપ્યાનાં ઉભયીસ્તેનાપોઽવરુન્ધેઓ, યાશ્ચ સમુદ્રિયા યાશ્ચાસમુદ્રિયા ઈશ્વરા વા એતં એતા સ્રોતસ્યા આપોઽશાન્તા નિર્મૃજો , યત્ સ્થાવરાણાં ગૃહ્ણાતિ, શાન્ત્યા અનિર્માર્ગાય, યા આતપતિ વર્ષતિ યાશ્ચ પરિદદૃશે તા આપો બ્રહ્મવર્ચસ્યા, સ્તાભી રાષ્ટ્રે બ્રહ્મવર્ચસં દધાતિ , અથ યદ્ધ્રાદુનીનાં વિશસ્તેન વીર્યમવરુન્દ્ધે , અથ યત્ પુષ્પાણાં આરણ્યં તેન અથ યદુલ્બ્યાનાં , વજ્રો વૈ પશવો , વજ્રા ઉલ્બ્યા , વજ્રેણ વા એતદ્ રાષ્ટ્રે વજ્રં દધાતિ , અથ યત્ પયસઃ, પયસા વા એતદ્ રાષ્ટ્રે પયો દધાતિ , અથ યદ્ ઘૃતસ્ય , એતા વા આપોઽનાધૃષ્યા, સ્તાભી રાષ્ટ્રમ્ અનાધૃષ્યં કરોતિ , અથ યન્મધો , રપાં વા એષ ઓષધીનાં રસો , અપાં વા એતદોષધીનાં રસેન રાષ્ટ્રે રસં દધાતિ, ષોડશ વા એતે ગ્રહાઃ પ્રાજાપત્યાઃ, સમાનીતઃ સપ્તદશઃ, પ્રજાપતિઃ સપ્તદશઃ, પ્રજાપતિમેવાપ્નોતિ ॥
4.4.2 અનુવાકઃ

દેવીરાપો મધુમતીઃ સંસૃજ્યધ્વં મહિ ક્ષત્રં ક્ષત્રિયાય વન્વાના ઇતિ , એતા હિ ક્ષત્રસ્ય વન્રીરા , રનાધૃષ્ટાઃ સીદતોર્જસ્વતીર્મહિ વર્ચઃ ક્ષત્રિયાય દધતીરિતિ , એતા હિ ક્ષત્રસ્ય ધાત્રી, રનિભૃષ્ટમસીતિ , અનિભૃષ્ટઁ હ્યેવ રાષ્ટ્રમ્ અક, સ્તપોજા ઇતિ , તપોજા હિ રાષ્ટ્રમ્ , સોમસ્ય દાત્રમ્ ઇતિ, સોમસ્ય હ્યેતદ્ દાત્રમ્ , શુક્રા વઃ શુક્રેણ પુનામિ, ચન્દ્રા વશ્ચન્દ્રેણ પુનામીતિ , આયુર્વૈ હિરણ્યમ્ , આયુષ્યા એવૈના અકર્ , વર્ચો વૈ હિરણ્યમ્ , વર્ચસ્યા એવૈના અકર્ , દેવો વઃ સવિતા પુનાત્વછિદ્રેણ પવિત્રેણેતિ , એતદ્વા અછિદ્રં પવિત્રં યત્ સૂર્યસ્ય રશ્મયો , અછિદ્રેણૈવૈનાઃ પવિત્રેણ પુનાતિ, સ્વાહા રાજસૂયા ઇતિ , રાજસૂયા હ્યેતાઃ સધમાદો દ્યુમ્ન્યા ઊર્જા એકા, ઇતિ વ્યાનયતિ વારુણ્યા, વારુણીર્ હ્યાપઃ, સ્વયૈવ દેવતયા, રુદ્ર યત્તે ગિરિપરં નામેતિ, રુદ્રમેવાસ્માત્તેન નિરવદયતે, તસ્મિન્ હુતમસિ, યમેષ્ટમસિ, સ્વાહેતિ (સ્વાહેસિ) , મૃત્યુર્વૈ યમો , મૃત્યુમેવાસ્માત્તેન નિરવદયતે, સોમા ઇન્દ્રો વરુણો મિત્રો અગ્નિસ્તે દેવા ધર્મધૃતો ધર્મં ધારયન્વ્યે ઇતિ , એતે વૈ દેવા ધર્મધૃતો યદિમે પ્રાણા , યદેનં એતેભ્યોઽપ્રોચ્યાભિષિઞ્ચેયુરપરોધુકા એનં સ્યુ , રથ યદેનં એતેભ્યઃ પ્રોચ્યાભિષિઞ્ચન્તિ તથા હૈનં અનપરોધુકા ભવન્તિ, પર્ણસ્ય વા અગ્રેઽન્તે બ્રહ્મ સમવદન્ત, તદ્વાવ સુશ્રવા યત્તદશૃણોત્ , પર્ણમયેનાભિષિઞ્ચતિ, બ્રહ્માભિષિઞ્ચતિ, બ્રહ્મવર્ચસેનૈવૈનં અભિષિઞ્ચતિ , અથો બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મા, બ્રહ્મણૈવૈનં બ્રહ્માભિષિઞ્ચતિ , આશ્વત્થેન વૈશ્યો , વિશો વીર્યમપાક્રામત્ , તદશ્વત્થં પ્રાવિશત્ , સ તેન વીર્યેણ ભર્ભરાભવત્ , તદ્વિશ એવૈતેન વીર્યમવરુન્ધેક્ , ઔદુમ્બરેણ ભ્રાતૃવ્યા, ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બરા , ઊર્જં વા એતદન્નાદ્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે, યો જન્યો મિત્રં સ નૈય્યગ્રોધેન, મિત્રેણ વૈ ક્ષત્રં વ્યવતતં , અવરોધૈર્ ન્યગ્રોધો, મિત્રેણ વા એતત્ ક્ષત્રં વ્યવતનોતિ દ્રઢિમ્નેઽશિથિરત્વાય ॥
4.4.3 અનુવાકઃ

ક્ષત્રસ્ય યોનિરસિ, ક્ષત્રસ્યોલ્બમસિ, ક્ષત્રસ્ય નાભિરસિ , ઇતિ , ઇન્દ્રો વૈ યદજાયત તસ્ય વા એષ યોનિરાસીદ્યત્તાર્પ્યમ્ ઉલ્બં પાણ્ડરમ્ , નાભિરુષ્ણીષઃ, સૂતવશાયા અધ્યજાયત, સૂના ચતુઃપદ્યૂધરાસીત્ , નીવારાઃ પીયૂષ, સ્તસ્માન્ નૈવારઃ પુરોડાશઃ, પઞ્ચાશતમન્યસ્મિન્નક્ષણ્યાનક્યેયૂકપઞ્ચાશતમન્યસ્મિન્ , શતાયુર્વૈ પુરુષઃ શતવીર્યા , આયુરેવ વીર્યમાપ્નોતિ , અપ ઉપસ્પૃશતિ , અમૃતં વા આપો , અમૃતેનૈવૈનં સંરંભયતિ , આવિત્તો અગ્નિર્ગૃહપતિરિતિ, ગાર્હપત્યાયૈવૈનં આવેદયતિ , આવિત્તા ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવા ઇતિ , ઇન્દ્રિયં વા ઇન્દ્ર, ઇન્દ્રિયાયૈવૈનં આવેદયતિ , આવિત્તૌ મિત્રાવરુણૌ ધૃતવ્રતા ઇતિ , અહોરાત્રે વૈ મિત્રાવરુણા , અહોરાત્રાભ્યાં એવૈનં આવેદયતિ , આવિત્તે દ્યાવાપૃથિવી ઋતાવૃધા ઇતિ, દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં એવૈનં આવેદયતિ , આવિત્તઃ પૂષા વિશ્વવેદા ઇતિ, પશવો વૈ પૂષા, પશુભ્ય એવૈનં આવેદયતિ , આવિત્તા દેવ્યદિતિરિતિ , આદિત્યા વા ઇમાઃ પ્રજા, સ્તાભ્ય એવૈનં આવેદયતિ , આવિત્તોઽયમસા આમુષ્યાયણોઽમુષ્યાઃ પુત્રોઽમુષ્યાં વિશીતિ, વિશ એવૈનં આવેદયતિ, તસ્માદ્વા એષ વિશઃ પ્રિયો , વિશે હ્યેનં આવેદયતિ , એષ તે જનતે રાજેતિ, જનતાયા એવૈનં આવેદયતિ, સોમોઽસ્માકં બ્રાહ્મણાનાં રાજે, તિ, બ્રહ્મોદ્ધરતિ, સર્વેભ્ય એવૈનં અન્યેભ્યો ભૂતેભ્ય આવેદયતિ, બ્રહ્મોદ્ધરતિ, તસ્માદાહુ , ર્બ્રહ્મોદ્ધૃતં ઇતિ, બ્રહ્મ હ્ય્ ઉદ્ધરતિ , ઇન્દ્રસ્ય વજ્રોઽસિ વાર્ત્રઘ્ન, સ્ત્વયાયં વૃત્રં વધ્યા, દિતિ ધનુઃ પ્રયચ્છતિ, વજ્રો વૈ ધનુઃ , વજ્રો રાજન્યઃ , વજ્રેણૈવ વજ્રં સમર્ધયતિ, શત્રુબાધનાઃ સ્થે, તિ બાણવતો , અન્તો વૈ બાણવન્તો , અન્તો રાજન્યો , અન્તેનૈવાન્તં સમર્ધયતિ, ત્રીન્ પ્રયચ્છતિ, તિસ્રો વૈ શરવ્યા, દિવ્યા પાર્થિવા સમુદ્રિયા, તા અસ્માદ્ યોયાવ, પાત પ્રાઞ્ચં , પાત પ્રત્યઞ્ચં , પાત તિર્યઞ્ચં , પાતાન્વઞ્ચં , પાતોર્ધમ્ , દિગ્ભ્ય એનં પાતેતિ, દિગ્ભ્ય એનં પાન્તિ, મિત્રોઽસીતીમમભિમન્ત્રયતે, મિત્રસ્ય હ્યેતદ્ રૂપં , વરુણોઽસી, તીમં , વરુણસ્ય હ્યેતદ્ રૂપં , હિરણ્યવર્ણમુષસો વ્યુષ્ટા, ઇત્યુદ્યતા અભિમન્ત્રયેતો ,
ર્ધ્વબાહુસ્તિષ્ઠન્તમભિષિઞ્ચતિ, બૃહત્ સામ ભવતિ, સ્વર્ગં એવૈનં લોકમભિસંતનોતિ ॥
4.4.4 અનુવાકઃ

દિશ એનં વ્યાસ્થાપયતિ, વજ્રેણ વા એતદિમા દિશોઽભિજયતિ, તસ્માદ્વા એતસ્ય સર્વા દિશોઽભિજિતા યાંયામભિપર્યાવર્તતે, દિશો વૈ સ્વર્ગો લોક , એતદ્દેવત્યા વા ઇમા દિશો , યથાદેવતં વા એતદાભ્યો દિગ્યોમ્ઽધિ સ્વર્ગં લોકં એતિ, સોમસ્ય ત્વિષિરસિ ત્વિષિમત્, તવેવ મે ત્વિષિર્ભૂયા, દિતિ વ્યાઘ્રચર્મં વિવેષ્ટયતિ, સોમે વા એકા ત્વિષિ , ર્વ્યાઘ્ર એકા, સર્પ એકા, તા એવાવરુન્ધેવ્, પ્રત્યસ્તં નમુચેઃ શિરા, ઇતિ સીસં પણ્ડગાય પ્રત્યસ્યતિ, પાપ્મા વૈ નમુચેઃ શિરઃ, પાપ્માનં વાવાસ્મા એતત્ પ્રત્યસ્યતિ સ્વર્ગં લોકમભ્યારોહન્ , અવેષ્ટા દન્દશૂકા, ઇતિ લોહિતાયસં કેશવાપાય, દન્દશૂકાન્ એવાસ્માત્તેન નિરવદયતે, તસ્માદ્વા એતસ્ય નાભિચારોઽસ્તિ, યાવન્તો હિ મૃત્યવસ્તાનસ્માન્ નિરવદયતે, મૃત્યોઃ પાહી, તિ રજતં રુક્મં અધસ્તાદુપોહતે, મૃત્યોર્વા એતદ્ રૂપં યદ્ વ્યાઘ્રો , અમૃતં હિરણ્યમ્ , અમૃતેનૈવ મૃત્યુમન્તર્ધત્તે, દિદિવઃ પાહી, તિ હરિતં રુક્મં ઉપરિષ્ટાદધ્યૂહતે, દિવ્યાયા એવૈનં અશન્યા યોયાવ , ઇયં વૈ રજતા , અસૌ હરિણી , આભ્યામેવૈનં પરિગૃહ્ય , આયુર્વૈ હિરણ્યમ્ , આયુષ્યા એવૈનં અભ્યતિક્ષરન્તિ, વર્ચો વૈ હિરણ્યમ્ , વર્ચસ્યા એવૈનં અભ્યતિક્ષરન્તિ, વરુણસ્ય વા અભિષિચ્યમાનસ્યાપ ઇન્દ્રિયં વીર્યં નિરઘ્નન્ , યદ્ રુક્મમન્તર્દધાતિ ઇન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્યાનિર્ઘાતાય, શતમાનો ભવતિ શતક્ષરઃ, શતાયુર્વૈ પુરુષઃ શતવીર્યા , આયુરેવ વીર્યમાપ્નોતિ ॥
4.4.5 અનુવાકઃ

અથૈતાનિ પાર્થાનિ, સંવત્સરો વૈ પાર્થાનિ, સંવત્સરં વા એતન્મધ્યતઃ પ્રવિશતિ, તસ્માદ્વા એષ દુઃપરાણોદઃ, સંવત્સરં હિ મધ્યતઃ પ્રવિશતિ, ગિરી વા એતૌ રાજસૂયસ્ય, બાર્હસ્પત્યમન્યેષામુત્તમં ભવત્ય્ ઐન્દ્રમન્યેષાં પ્રથમં , વીર્યં વૈ બૃહસ્પતિ , ર્વીર્યમિન્દ્રો , વીર્ય એવૈનં અભિસંધત્તે , આદિત્યનામાનિ વા એતાનિ , આદિત્યા વા ઇમાઃ પ્રજા, સ્તાભ્ય એવ સૂયતે, સોમસ્ય ત્વા દ્યુમ્નેનાગ્નેસ્તેજસેન્દ્રસ્યેન્દ્રિયેણ વિશ્વેષાં ત્વા દેવાનાં ક્રતુનાભિષિઞ્ચામીતિ , એતૈરેવૈનમિન્દ્રિયૈરેતાભિર્દેવતાભિરભિષિઞ્ચતિ , ઇન્દ્રસ્ય યોનિરસિ, જનયેતિ , અતો વા અધીન્દ્રોઽજાયત, સ્વાદેવૈનં યોનેર્જનયતિ , અતિ દ્યૂન્પાહીત્યા, હ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ, સમાવવૃત્રન્નધરાગુદક્તા, ઇતિ સમુન્માર્ષ્ટિ , ઇન્દ્રિયં વા એતદ્વીર્યમભિષિચ્યમાનસ્ય વ્યવૈતિ, તદેવ સમુન્માર્ષ્ટિ, તેનૈનં સમર્ધયતિ , ઐન્ર્યા ત્રિષ્ટુભા બ્રહ્માન્વેતિ , ઐન્દ્રો વૈ રાજન્યસ્ત્રિષ્ટુપ્છન્દાઃ, સ્વેનૈવૈનં છન્દસાન્વેતિ , અથો પ્રજાપતિર્વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞસ્ય, પ્રજાપતેરધીન્દ્રોઽસૂયત, પ્રજાપતેરેવાધિ સૂયતે , ઇન્દ્રસ્ય વજ્રોઽસિ વાજસનિઃ , ત્વયાયં વાજં સે, દિતિ રથં ઉપાવહરતિ, સ્વયૈવ દેવતયા, મિત્રાવરુણયોસ્ત્વા પ્રશાસ્ત્રોઃ પ્રશિષા યુનજ્મી, તિ યુનક્તિ, સ્વયૈવ દેવતયા, વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસિ સપત્નહે, તિ રથમભ્યાતિષ્ઠતિ , અતો વૈ વિષ્ણુરિમાંલ્લોકાન્ ઉદજયત્ , વિષ્ણોરેવોજ્જિતિમ્ અન્વ્ ઇમાંલ્લોકાન્ ઉજ્જયતિ, પ્રૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યં નુદતે, મરુતાં પ્રસવે જયેતિ, મારુત એવ ગણો ભૂત્વોજ્જયતિ, રાજન્યં જિનાતિ , અન્તમેવાક્રમીત્ , તદસ્ય ન કશ્ચનાજ્યેય ઉચ્શિષ્યતે, તસ્મૈ તામિષુમસ્યતિ, તદસ્યામોઘાયાસ્તમભૂત્ , આપ્તં મનઃ સમિન્દ્રિયેણેત્ય્ ઉક્ત્વા વર્તતે , અન્તમેવ ગત્વાવર્તતે , આત્મનોઽહિંસાયૈ , એષ વજ્રો વાજસાતમ, સ્તેન નૌ પુત્રો વાજં સે, દિતિ પત્યૈવ ધન્વાર્તિં પ્રયચ્છતિ , એષ વૈ પત્ન્યા યજ્ઞસ્યાન્વારંભઃ, સહ સ્વર્ગે લોકે ભવતઃ ॥
4.4.6 અનુવાકઃ

ઇયદસિ , આયુરસિ , આયુર્મે ધેહીતિ , આયુરેવાસ્મિન્ દધાતિ, યુઙ્ઙ્ અસિ, વર્ચોઽસિ, વર્ચો મે ધેહી, તિ વર્ચ એવાસ્મિન્ દધાતિ , ઊર્ગસિ , ઊર્જં મયિ ધેહીતિ , ઇયં વૈ રજતા , અસૌ હરિણી , ઇમે એવાલભ્ય , ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બરા , ઊર્જં વા એતન્મધ્યત આત્મનો ધત્તે, પ્રજાનાં ચ મિત્રોઽસી, તીમં ઉપાવહરતિ, મિત્રસ્ય હ્યેતદ્ રૂપં વરુણોઽસી, તીમં , વરુણસ્ય હ્યેતદ્ રૂપં , સદસિ, સમહં વિશ્વૈર્દેવૈ, રિતિ હસ્તા આમિક્ષામભ્યવહરતિ, સદ્વા આમિક્ષા, સદેવાભ્યવહરતિ, તત્ર તે હિરણ્યે દદાતિ, સા દક્ષિણા, હિનસ્તિ ખલુ વા એષ પશૂન્ પૃથિવીમભ્યવરોહન્ , નમો માત્રે પૃથિવ્યા ઇતિ, વારાહી ઉપાનહા અભ્યવરોહતિ , આરણ્યાન્ એવ પશૂનભ્યવરોહતિ, વરાહસ્ત્વેવૈતં સગ્ધુમર્હતિ, તદ્વરાહ એવૈનં સઘ્નોતિ, પ્રતિ ત્યન્નામ રાજ્યમધાયિ સ્વાં તન્વં વરુણોઽસુષોદિતિ, વરુણસવો વા એષ, વરુણાયૈવૈનં પ્રાહ, નિ ત્રિતો જરિમાણં ન આનડ્ ઇતિ, જરિમાણમેવાસ્મિન્ યુનક્તિ, સ્યોનાસિ સુષદેતિ, સ્યોના હ્યેષા સુષદા,
સ્યોનામાસીદ, સુષદામાસીદેતિ, સુષદૈવૈનં સાદયતિ ॥
નિષસાદ ધૃતવ્રતો વરુણઃ પસ્ત્યાસ્વ્ આ ।
સામ્રાજ્યાય સુક્રતુઃ ॥
ઇતિ, વરુણસવો વા એષ, વરુણમેવૈનં અકર્ , અગ્નયે સ્વાહા, સોમાય સ્વાહા , ઇન્દ્રસ્યૌજસે સ્વાહા, મરુતાં બલાય સ્વાહે, તિ રથવિમોચનીયં જુહોતિ, યજુષૈવ યુજ્યન્તે, યજુષા વિમુચ્યન્તે, હંસઃ શુચિષદ્વસુરન્તરિક્ષસદિતિ, રથં વા એતત્ પરિવદતિ, સહ સારથિના રથવાહને રથં આદધતિ, સર્વત્વાયૈવ પ્રસવાય, બ્રહ્માં૩સ્ત્વં બ્રહ્માસીતિ, કિમભૂં કિમભૂ, મિતિ વા એતદાહ, સવિતાસિ સત્યસવા ઇતિ , ઇદમસીદમસી, તિ વાવૈનં એતદાહ યદ્યદ્ ભવતિ , એષ વજ્ર, સ્તેન મે રધ્યે, તિ સ્ફ્યં પ્રયચ્છતિ, વજ્રો વૈ સ્ફ્યો , વજ્રેણ વા એતદ્ રાષ્ટ્રં રન્ધયતે, તમવરસ્પરં પ્રયચ્છતિ, તેનાવરસ્પરં રાષ્ટ્રં રન્ધયમાણ એતિ, તસ્માદ્વા એત એતસ્મા અવરસ્પરં રદ્ધા , બલિં હરન્તિ, તેન સ્ફ્યેનાધિદેવનં કુર્વન્તિ, તત્ર પષ્ઠૌહીં વિદીવ્યન્તે , આશાં વા એષ ઉપાભિષિઞ્ચતે , આશા પષ્ઠૌહી , આશામેવાસ્મા અક, સ્તતશ્ચતુઃશતમક્ષાણવોહ્યાહ ॥ ઉદ્ભિન્નં રાજ્ઞઃ ॥ ઇતિ, ચત્વારો વૈ પુરુષા , બ્રાહ્મણો રાજન્યો વૈશ્યઃ શૂદ્ર, સ્તેષામેવૈનં ઉદ્ભેદયતિ, તતઃ પઞ્ચાક્ષાન્ પ્રયચ્છન્ન્ આહ, દિશો અભ્યભૂદયમિતિ , ઇમા એવાસ્મૈ પઞ્ચ દિશોઽન્નાદ્યાય પ્રયચ્છતિ, ક્ષેત્રં દદાતિ, તેન ક્ષેત્રે ધૃતો ભવતિ, વરં વૃણીતે, સોઽસ્મૈ કામઃ સમૃધ્યતે યત્કામો ભવતિ, મઙ્ગલ્યનામ્નો હ્વયતિ, યત્ પૂર્વં વ્યાહાર્ષં તન્ નેન્ મોઘમસદિતિ , અસા અમુષ્ય પુત્રોઽમુષ્યાસૌ પુત્ર, ઇતિ નામની વ્યતિષજતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥
4.4.7 અનુવાકઃ

સમાનો વા એષ યજ્ઞક્રતુઃ સંવત્સરં ભવતિ, વિ વા એતદ્ દશપેયશ્છિદ્યતે યદવભૃથમવયન્તિ, યદપાં નપ્ત્રે સ્વાહોર્જો નપ્ત્રે સ્વાહાગ્નયે ગૃહપતયે સ્વાહે, તિ જુહ્વત આયન્તિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યા અવિછેદાય, યજ્ઞો વૈ દેવેભ્યસ્તિરોઽભવત્, તં દેવાઃ સંસૃપ્સ્વ્ અન્વૈચ્છન્ , યત્ સાવિત્રઃ, સવિતૄપ્રસૂતા એવાન્વૈચ્છન્ , યત્ સારસ્વતો , વાગ્ વૈ સરસ્વતી, વાચ્યેવાન્વૈચ્છન્ , યત્ પૌષ્ણઃ, પશવો વૈ પૂષા, પશુષ્વેવાન્વૈચ્છન્ , યદ્ બાર્હસ્પત્યો , બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિ , ર્બ્રહ્મણ્યેવાન્વૈચ્છન્ , યદૈન્દ્ર , ઇન્દ્રિયં વા ઇન્દ્ર, ઇન્દ્રિય એવાન્વૈચ્છન્, યદ્વારુણો , વરુણ એવાન્વૈચ્છન્, યત્ ત્વાષ્ટ્રઃ, સંવત્સરો વૈ ત્વષ્ટા, સંવત્સર એવાન્વૈચ્છન્ , યદાગ્નેયો , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , દેવતાસ્વ્ એવાન્વૈચ્છન્ , યત્સૌમ્યઃ, સૌમીર્વા ઓષધયા , ઓષધીષ્વેવાન્વૈચ્છન્ , યદ્ વૈષ્ણવો , વિષ્ણુર્વૈ યજ્ઞો , યજ્ઞ એવાન્વૈચ્છન્ , તં વિષ્ણા અવિન્દન્ દશમે, તસ્માદેષ દશમો , દશમે હ્યવિન્દન્, દશ ચમસા , દશ ચમસાધ્વર્યવો , દશ દશ ચમસાનભિતા આ દશમાત્ પુરુષાદન્વાચષ્ટે સમૃદ્ધ્યૈ, દશસમૃદ્ધો હ્યેષ યજ્ઞ, એતં વૈ તે તદ્યજ્ઞમન્વૈચ્છન્ , ત આર્ધ્નુવન્ , તદ્ય એતેન યજત ઋધ્નોતિ, સપ્તદશઃ સર્વો ભવતિ, પ્રજાપતિર્વૈ સપ્તદશઃ, પ્રજાપતિમેવાપ્નોતિ , ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ, સંવત્સરાદ્વા અધ્ય્ ઉત્સન્નયજ્ઞોઽવરુધ્યતે, સંવત્સરાદેવૈનં અધ્યાપ્ત્વાવરુન્દ્ધા , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહન્ , તસ્યેમે રૂપાણ્ય્ ઉપૈતામ્ , ચિત્રાણીયમ્ નક્ષત્રાણ્યસૌ, નક્ષત્રાણાં વા અવકાશે પુણ્ડરીકં જાયતે, ક્ષત્રસ્ય વા એતદ્ રૂપં, ક્ષત્રસ્યૈવ રૂપં પ્રતિમુઞ્ચતે, દ્વાદશપુણ્ડરીકા ભવન્તિ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમેવાપ્ત્વાવરુન્ધેત્ ॥
4.4.8 અનુવાકઃ

રુક્મો હોતુ , રાગ્નેયો વૈ હોતા, ન વા એતસ્મૈ વ્યુચ્છતિ, વ્યેવાસ્મૈ વાસયતિ, સ્રગ્ ઉદ્ગાતુઃ, સૌર્યો વા ઉદ્ગાતા , અથો અમું એવાસ્મા આદિત્યમાપ્ત્વોન્નયતિ, પ્રાવેપા અધ્વર્યોસ્ર્યમા ઇવ હ્યધ્વર્યુઃ ॥ અશ્વઃ પ્રસ્તોતુઃ, પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ, પ્રાજાપત્યઃ પ્રસ્તોતા , અથો પ્રેવ હ્યેષ પ્રોથતિ, પ્રેવ પ્રસ્તોતા, ધેનુઃ પ્રતિહર્તુઃ, પ્રતીવા હ્યેષા હરતિ, પ્રતીવ પ્રતિહર્તા, વશા મૈત્રાવરુણસ્ય, વશં મા નયાદિતિ , ઋષભો બ્રાહ્મણાઞ્શઁસિનઃ સેન્દ્રિયત્વાય, વાસઃ પોતુઃ પવિત્રત્વાય , અનડ્વાન્ નેષ્ટુરગ્નીધોઽન્યો , યુક્ત્યા એવ, સ્થૂરિ યવાચિતમછાવાકસ્ય, સ્થૂરીરિવ હ્યેષા હોત્રા સ્વર્ગ્યા યદછાવાક્યા , અથો નિર્વરુણત્વાયૈવ યવા , ન વા અસ્યૈ તર્હિ સદસ્યેભ્યો દક્ષિણા દીયન્તે, ત એવાસ્યૈ તેનાભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ, દ્વાદશ પષ્ઠૌહીગર્ભિણીર્ બ્રહ્મણો , વાગ્ વૈ ધેનુ, ર્ગર્ભો મન્ત્રો, વાચ્યેવાસ્ય મન્ત્રં દધાતિ , આમન્ત્રણીયો હ ભવતિ, ધેનુંભવ્યા ભવન્તિ, દ્વાદશ વૈ પયાંસિ, તાનિ અસ્મિન્ દધાતિ, તસ્માદ્વા એતમાહુઃ, પયસ્વી રાજા પુણ્યા ઇતિ, યાવદ્ધિ પયસ્તદસ્મિન્ ધીયતે ॥
4.4.9 અનુવાકઃ

શ્રાયન્તીયં બ્રહ્મસામં ભવતિ , અનુષ્ટુપ્સુ યજ્ઞાયજ્ઞિયં પ્રોહન્તિ, વારવન્તીયમગ્નિષ્ટોમસામં, ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહન્ , સ ઓજસા વીર્યેણ વ્યાર્ધ્યત, સ એતત્ સામાપશ્યત્ , તેનાત્માનં સમશ્રયત , ઓજસા વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યો રાજસૂયેનાભિષિઞ્ચતે, તદેતેનૈવાત્માનં સંશ્રયતે, બ્રહ્મ વૈ યદગ્રે વ્યભવદ્ ઋક્ સામ યજુ, સ્તસ્ય વા એષ રસો યદ્યજ્ઞાયજ્ઞિયમ્ , યદ્યજ્ઞાયજ્ઞિયં ગાયતે બ્રહ્મણ્યેવ રસં દધાતિ, વાચા વા એષ વ્યૃધ્યતે યો રાજસૂયેનાભિષિઞ્ચતે, વાગ્ અનુષ્ટુબ્ , યદનુષ્ટુપ્સુ યજ્ઞાયજ્ઞિયં ભવતિ વાચ્યેવાસ્ય રસં દધાતિ , ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યો રાજસૂયેનાભિષિઞ્ચતે , ઇન્દ્રિયં વીર્યં વારવન્તીયમ્ , યદ્વારવન્તીયમગ્નિષ્ટોમસામં ભવતિ ઇન્દ્રિયસ્ય વીર્યસ્યાવરુદ્યૈ એ , અશ્રયન્ વાવ શ્રાયન્તીયેન , અવારયન્ત વારવન્તીયેન, તદિન્દ્રિયસ્યૈવૈતે વીર્યસ્ય પરિગૃહીત્યૈ, યત્ર વા એનં અદો દિશો વ્યાસ્થાપયતિ તત્ સ્વર્ગં લોકમભ્યારોહતિ, યદિમં લોકં પુનર્ નોપાવરોહેદતિજનં વા ગછેદુદ્વા માદ્યેત્ , યદેતા દિશામવેષ્ટય , ઇમં વા એતં લોકં પુનરુપાવરોહતિ , અન્નકામો યજેત , એતદ્દેવત્યા વા ઇમા દિશો , યથાદેવતં વા એતદાભ્યો દિગ્યો ંઽધ્યન્નાદ્યમવરુન્ધેદ્, યદિ બ્રાહ્મણો યજેત બાર્હસ્પત્યં મધ્યે નિધાયાહુતિમાહુતિં હુત્વાભિઘારયેત્ , યદિ વૈશ્યો વૈશ્વદેવં , યદિ રાજન્ય ઐન્દ્રમ્ , એકધૈવાસ્મિન્નન્નાદ્યં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સમાનો વા એષ યજ્ઞક્રતુઃ સંવત્સરં ભવતિ, વિ વા એતદ્યજ્ઞશ્છિદ્યતે યત્ સંતિષ્ઠતે, યદેતાઃ પ્રયુજ ઉપૈતિ સાયમન્યાઃ પ્રાતરન્યા, દ્વૌ વા ઋતૂ અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ, તા એવ પ્રયુઙ્ક્તે, ષડન્યાઃ ષડન્યાઃ, ષડ્ વા ઋતવો , ઋતૂન્ એવ પ્રયુઙ્ક્તે, તા ઉભયીર્ દ્વાદશ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમેવ પ્રયુઙ્ક્તે , અનડ્વાહૌ દક્ષિણા, યુક્ત્યા એવ, મારુતી પૃશ્નિઃ પષ્ઠૌહી ગર્ભિણીતિ, વિડ્વૈ મરુતો , વિશો વા એનં એતદ્ ગર્ભં કરોતિ, તસ્માદ્વા એષ વિશઃ પ્રિયઃ, પ્રિયો હિ ગર્ભ , આદિત્યાજા મલિહા ગર્ભિણીતિ , ઇયં વા અદિતિ , રસ્યા વા એનં એતદ્ ગર્ભં કરોતિ, તસ્માદ્વા એષ દુઃપરાણોદો , અસ્યા હિ ગર્ભો , અથૈતે સત્યદૂતાઃ , પ્રસવાય સાવિત્રો , દેવા અસુરૈર્વિજયમ્ ઉપયન્તોઽશ્વિનોઃ પૂષણિ સત્યં ન્યદધત, વાગ્ વૈ સરસ્વતી, વાચા સત્યં પ્રહિણોતિ ॥ અભ્યષિક્ષિ રાજાભૂમ્ ॥ ઇતિ, શ્રદ્ધાસ્મૈ સુષુવાણાય દધતિ, સંવત્સરમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ અનુસંતત્યૈ ॥
4.4.10 અનુવાકઃ

અગ્નિષ્ટોમમગ્રે જ્યોતિષ્ટોમં આહરતિ, યજ્ઞમુખં વા અગ્નિષ્ટોમો , યજ્ઞમુખમેવાલભ્ય સવમાક્રમતે , અથૈષ ત્રિષ્ટોમ, સ્તસ્ય ત્રિવૃત્ પ્રાતઃસવનં પઞ્ચદશં માધ્યંદિનં સવનં , તેજો વૈ ત્રિવૃત્, ક્ષત્રં પઞ્ચદશ, સ્તેજ એવાસ્ય ક્ષત્રે દધાતિ, ન વા અત્રાપિ સપ્તદશસ્તાયતે, પ્રજાપતિર્વૈ સપ્તદશો , યજ્ઞઃ પ્રજાપતિ , ર્યદ્યજ્ઞસ્તાયતે તેન સપ્તદશોઽનન્તરિતઃ, પઞ્ચદશં માધ્યંદિનં સવનં, એકવિંશં તૃતીયસવનમિતિ, વિડ્ વા એકવિંશઃ, ક્ષત્રં પઞ્ચદશો , વિશિ વાવાસ્યૈતત્ ક્ષત્રં પ્રતિષ્ઠાપયામકઃ, સર્વે ચતુસ્ત્રિંશાઃ પવમાના અભિષેચનીયસ્ય, ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવતા, સ્તા એવાસ્યૈતેનાભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ , અથ ય એષ ચતુસ્ત્રિંશઃ, પ્રજાપતિર્વૈ ચતુસ્ત્રિંશઃ, પ્રજાપતિમેવાપ્નોતિ, સંશરો વા એષ સ્તોમાનામયથાપૂર્વં યદ્વિષમાઃ સ્તોમા યત્સમાઃ પવમાનાસ્તેનૈવાસંશરસ્તેન યથાપૂર્વં આત્મના વા અગ્નિષ્ટોમેન ઋધ્નોત્ય્ આત્મના પુણ્યો ભવતિ, પ્રજા વા ઉક્થાનિ, પશવ ઉક્થાનિ, યદુક્થ્યોઽનુસંતત્યૈ, યો વૈ સવાદેતિ નૈનં સવ ઉપનમતિ, યઃ સામભ્યા એતિ પાપીયાન્ત્ સુષુવાણો ભવતિ, યાનિ દેવરાજાનાં સામાનિ યત્તેભ્યો નૈતિ તેનૈવ સવાન્ નૈતિ , એતાનિ વૈ સામાનિ યત્પૃષ્ઠાનિ યત્પૃષ્ઠાનિ ઉપયન્તિ તેનૈવ સામભ્યો નૈતિ, યાનિ દેવરાજાનાં સામાનિ તૈરસ્મિંલ્લોક ઋધ્નોતિ, યાનિ મનુષ્યરાજાનાંસ્તૈરમુષ્મિન્ , તદુભયોરેવૈતૈર્ લોકયોર્ ઋધ્નોત્યસ્મિંશ્ચામુષ્મિંશ્ચ , ઉદ્વતીષુ સ્રુવતે , ઉદ્વદ્વા અનુષ્ટુભો રૂપં, આનુષ્ટુભો રાજન્ય, સ્તસ્માદુદ્વતીષુ સ્રુવતે , અનુષ્ટુપ્ પ્રથમા ભવત્યનુષ્ટુબ્ ઉત્તમા, વાગ્ વા અનુષ્ટુબ્ , વાચા વા એતત્ પ્રયન્તિ વાચોદ્યન્તિ, સૌર્યનુષ્ટુબ્ ઉત્તમા ભવતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ , એકવિંશં કેશવપનીયસ્ય બહિષ્પવમાનં એકવિંશમભિષેચનીયસ્યોત્તમં ઇતિ, વિડ્ વા એકવિંશઃ, ક્ષત્રં સપ્તદશો , વિશો વા એતન્મધ્યતઃ સૂયતે, તસ્માદ્વા એષ વિશઃ પ્રિયો , વિશો હિ મધ્યતઃ સૂયતે યત્ર વા એનં અદો દિશો વ્યાસ્થાપયતિ તત્ સ્વર્ગં લોકમભ્યારોહતિ, યદિમં લોકં પુનર્ નોપાવરોહેદતિજનં વા ગછેદુદ્વા માદ્યેત્ ,
યદેષ પ્રતીચીનસ્તોમ , ઇમં વા એતં લોકં પુનરુપાવરોહતિ ॥
ઇતિ ખિલકાણ્ડે ચતુર્થઃ પ્રપાઠકઃ