કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 4.3

રાજસૂય-બ્રાહ્મણમ્
4.3.1 અનુવાકઃ

અરાતીયન્તિ વા અન્યે પુરુષાય નાન્યે, યેઽરાતીયન્તિ સા નિરૃતિ , ર્યે નારાતીયન્તિ સાનુમતિ, સ્તેભ્ય ઉભયેભ્યઃ સહ નિર્વપન્તિ , ઉભૌ સહ શૃતૌ કુર્વન્તિ, નૈરૃતેન પૂર્વેણ પ્રચરન્તિ દક્ષિણા પરેત્ય સ્વકૃતા ઇરિણે , એતદ્વૈ નિરૃતિગૃહીતં પૃથિવ્યા , નિરૃતિગૃહીત એવ નિરૃતિં નિરવદયતે , એકોલ્મુકં નિધાય વિસ્રંસિકાયાઃ કાણ્ડાભ્યાં જુહોતિ, જુષાણા નિરૃતિર્ વેતુ , સ્વાહા, વાસઃ કૃષ્ણં ભિન્નાન્તં દક્ષિણેતિ , એતદ્ધિ નિરૃત્યા રૂપં, અર્ધં વૈ પુરુષસ્ય નિરૃતિગૃહીતં, અર્ધમનિરૃતિગૃહીતં , યન્ નિરૃતિગૃહીતં તદેવાસ્માત્તેન નિરવદયતે, પુનરેત્યાનુમત્યા અષ્ટાકપાલેન પ્રચરન્તિ નિરૃતિમેવ નિરવદાય , ઇયં વા અનુમતિર્વાગ્ વૈ , અનુમતં એવૈનં સવમાક્રમયતિ , અષ્ટાકપાલો ભવતિ, ગાયત્રી હીયં, ગાયત્રી વાક્ , ધેનુર્દક્ષિણા , એતદ્ધ્યનુમત્યા રૂપં, અથ ય ઉદઞ્ચઃ શમ્યામતિશીયન્તે તાન્ ઉદઙ્ પરેત્ય વલ્મીકવપામ્ ઉદ્રુજ્ય જુહુયાત્ , ઇદમમુષ્યામુષ્યાયણસ્ય ક્ષેત્રિયમ્ અવયજા ઇતિ, તત્ પુનરપિદધાતિ , ઇદમહમમુષ્યામુષ્યાયણસ્ય ક્ષેત્રિયમપિદધામીતિ, ક્ષેત્રિયં વા એતં ગૃહ્ણાતિ, યે ચૈનં અન્વિયં ક્ષેત્રસ્ય પત્ની , અસ્યાં એવ ક્ષેત્રિયમવયજ્યાથૈનં સવમાક્રમયતિ, શ્વો ભૂત આદિત્યેભ્યો ભુવદ્વદ્ભ્યો ઘૃતે ચરુરિતિ , આદિત્યા વા ઇત ઉત્તમાઃ સ્વર્ગં લોકમાયન્ , તેભ્ય એવ પ્રોચ્ય સ્વર્ગં લોકં એતિ , આદિત્યા વા અસ્મિંલ્લોક ઋદ્ધા, આદિત્યા અમુષ્મિન્ , ઉભયોરેવ લોકયોર્ ઋધ્નોતિ, વરો દક્ષિણા, વરેણૈવ સ્વર્ગં લોકમભ્યારોહતિ, શ્વો ભૂત આગ્નાવૈષ્ણવ એકાદશકપાલા ઇતિ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા, વિષ્ણુર્યજ્ઞો , દેવતાશ્ચૈવ યજ્ઞં ચાલબ્ધા , અગ્નિર્વૈ યજ્ઞસ્યાન્તોઽવસ્તાત્ , વિષ્ણુઃ પરસ્તાત્ , ઉભયત એવ યજ્ઞસ્યાન્તા ઉદગ્રહીત્ , ઉભયત એવ યજ્ઞસ્યાન્તા ઉદ્ગૃહ્ય યથોત્સઙ્ગ આવપેત , એવં વા એતદ્યજ્ઞં આવપતે, તસ્ય યથાકામં નિર્વપમાણ એતિ , અનડ્વાન્ વામનો દક્ષિણા, યદ્વહી તેનાગ્નેયો , યદ્વામનસ્તેન વૈષ્ણવો , રૂપેણૈવૈનં સમર્ધયતિ, શ્વો ભૂતેઽગ્નીષોમીયા એકાદશકપાલા ઇતિ , અગ્નીષોમાભ્યાં વૈ વીર્યેણેન્દ્રો વૃત્રમહન્ , વૃત્રં ખલુ વા એષ હન્તિ યો રાજસૂયેનાભિષિઞ્ચતે, તદ્વાર્ત્રઘ્નં એવૈતદ્ધિરણ્યં દક્ષિણા, સત્યં વૈ હિરણ્યમ્ , સત્યેનૈવ હન્તિ, શ્વો ભૂત ઐન્દ્રાગ્ન એકાદશકપાલા ઇતિ , અગ્નીષોમાભ્યાં વૈ વીર્યેણેન્દ્રો વૃત્રમહન્ , સ ઓજસા વીર્યેણ વ્યાર્ધ્યત, સ એતમૈન્દ્રાગ્નમપશ્યત્ , તેનૌજો વીર્યમાત્મન્નધત્ત , ઓજસા વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યો રાજસૂયેનાભિષિઞ્ચતે , ઓજો વીર્યમિન્દ્રાગ્ની, ઓજસૈવૈનં વીર્યેણ સમર્ધયતો , અનડ્વાન્ ઋષભો દક્ષિણા, યદ્વહી તેનાગ્નેયો , યન્ મુષ્કરસ્તેનૈન્દ્રો , રૂપેણૈવૈનં સમર્ધયતિ, શ્વો ભૂત આગ્નેયોઽષ્ટાકપાલો માહેન્દ્રં દધીતિ , ઋદ્યામ એવાગ્નેય , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહન્ , સોઽન્યાન્ દેવાનત્યમન્યત, સ મહેન્દ્રોઽભવત્ , સ એતં ઉદ્ધારમ્ ઉદહરદ્ વૃત્રં હત્વા, તદુદ્ધાર એવાસ્ય , એષ ભાગ એવ, તસ્માદ્ રાજા સંગ્રામં જિત્વોદાજં ઉદજયત્ , પયસા વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યો રાજસૂયેનાભિષિઞ્ચતે, યત્ પયઃ, પયસૈવૈનં સમર્ધયતિ , ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યો રાજસૂયેનાભિષિઞ્ચતે, યદૈન્દ્રમ્ , ઇન્દ્રિયેણૈવૈનં વીર્યેણ સમર્ધયતિ, દેવતાભિર્વા એષ વ્યૃધ્યતે યો રાજસૂયેનાભિષિઞ્ચતે, સર્વદેવત્યં વૈ વાસો , યદ્વાસઃ ક્ષૌમં દક્ષિણા દેવતાભિરેવૈનં સમર્ધયતિ ॥
4.3.2 અનુવાકઃ

દેવા ઓષધીષુ પક્વાસ્વ્ આજિમયુઃ, સ ઇન્દ્રોઽવેત્ , અગ્નિર્વાવેમાઃ પ્રથમ ઉજ્જેષ્યતીતિ, સોઽબ્રવીત્ , યતરો નૌ પૂર્વ ઉજ્જયેત્તન્ નૌ સહેતિ, તા અગ્નિરુદજયત્ , તદિન્દ્રોઽનૂદજયત્ , તસ્માદૈન્દ્રાગ્નમ્ , અથો આહુ , રાગ્નેન્દ્રં કાર્યમ્ ઇતિ , અગ્નિર્હિ તા અગ્ર ઉદજયત્ , તદુજ્જિત્યા એવ , આગ્રાયણો દ્વાદશકપાલો ભવતિ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરાદ્ધિ તદધ્યભવત્, સપ્તદશ સામિધેનીઃ કાર્યાઃ, પઞ્ચ ઋતવો દ્વાદશ માસા એષ સંવત્સરઃ, સંવત્સરાદ્ધિ તદધિ ભવતિ , એકા વૈ તર્હિ યવસ્ય મુષ્ટિરાસી, દેકા વ્રીહે, રેકા માષસ્યૈ, કા તિલસ્ય, તદ્વિશ્વેદેવા અબ્રુવન્ , વયં વ એતત્ પ્રથયિષ્યામો , ભાગો નોઽસ્ત્વિતિ, તદ્વિશ્વે દેવા અપ્રથયન્ , તદ્ ભૂમ્ન એવ વૈશ્વદેવો , અથો પ્રથયત્યેવૈ, તેન પયસિ સ્યાદ્ વૈશ્વદેવો , વૈશ્વદેવં હિ પયો , અથ વા ઇયમબ્રવીન્મયિ વા એતદધ્યસૌ વૃષ્ટ્યા પચતિ, નૈતદિતોઽધ્યુજ્જેષ્યથ, ભાગો ના અસ્ત્વિતિ, તદાભ્યાં વાવૈષ ભાગઃ ક્રિયતે ઉજ્જિત્યૈ , અથો પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ, યદ્ દ્યાવાપૃથિવીયઃ, સૌમીર્વા ઓષધયઃ, સોમા ઓષધીનામધિરાજ, સ્તસ્ય વા એષ ભાગો યદકૃષ્ટપચ્યં , તદુદ્ધાર એવા,ઽસ્યૈષ એષ ભાગ એવ, તસ્માદ્ રાજા સંગ્રામં જિત્વોદાજં ઉદજતે, ગ્રામ્યા વા અન્યા ઓષધય આરણ્યા અન્યા, સ્તા એવાસ્યૈતેનોભયીરવેષ્ટા ભવન્તિ, યાઃ ફાલકૃષ્ટાસ્તાસાં એતેનાગ્રાયણં કરોતિ યા આરણ્યાસ્તાસાં ઉત્તરેણ , આનીતો વા એષ દેવાનાં ય આહિતાગ્નિ , ર્યદકૃત્વાગ્રાયણં નવસ્યાશ્નીયાદ્દેવાનાં ભાગં પ્રતિક્લૃપ્તમશ્નીયાદાર્તિમ્ આર્છેત્, સર્વેભ્યો વા એષોઽન્યેભ્યોઽભિષિચ્યતે યો રાજસૂય, આગ્રાયણોન્નાદ્યસ્યાવરુદ્યૈવા, વત્સઃ પ્રથમજો દક્ષિણા, રેત ઇવ હ્યેષોઽપ્રજાતઃ, પ્રજાત્યૈ ॥
4.3.3 અનુવાકઃ

અથૈતાનિ ચાતુર્માસ્યાનિ, સંવત્સરં વૈ ચાતુર્માસ્યાનિ પરીજ્યન્તે, સંવત્સરાદેવૈનાનિ અધ્યાપ્ત્વાવરુન્ધેરો , ઉત્સન્નયજ્ઞો વા એષ, સંવત્સરાદ્વા અધ્ય્ ઉત્સન્નયજ્ઞોઽવરુધ્યતે, સંવત્સરાદેવૈનં અધ્યાપ્ત્વાવરુન્ધેજ્, પશવો વા એતે ચાતુર્માસ્યેભ્યોઽધ્યતિરિચ્યન્તે, યચ્ શુનાસીર્યમ્ , તાન્ એવાપ્નોતિ, વર્ષ્ય ઉદકે યજેત , એતદ્ધિ પશૂનાં નેદિષ્ઠમ્, અથૈતાનિ પઞ્ચ હવીંષિ સંતત્યૈ ગ્રામકામો યજેત, વાયુર્વા ઇમાઃ પ્રજા નસ્યોતા ઇત્થં ચેત્થં ચ નેનીયતે, યદ્વાયવે, વાયુરેવાસ્મૈ નસ્યોતાં વિશં નિનયતિ , અન્નકામો યજેત, સંવત્સરો વા ઇન્દ્રઃ શુનાસીરઃ, સંવત્સરોઽન્નાદ્યસ્ય પ્રદાતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મા અન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ, વર્ષ્ય ઉદકે યજેત , એતદ્ધ્યન્નાદ્યસ્ય નેદિષ્ટં વૃષ્ટિકામો યજેત, વાયુર્વા ઇમે સમીરયતિ, સ આપ્યાયયતિ, તતો વર્ષતિ, સંવત્સરો વા ઇન્દ્રઃ શુનાસીરઃ , સંવત્સરમ્ અનુવર્ષતિ ॥
4.3.4 અનુવાકઃ

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, સ વૃત્ર ઇન્દ્રમબ્રવીત્, ત્વં દેવાનાં શ્રેષ્ઠોઽસિ , અહમસુરાણાં, સંશક્નવાવ, મા ના અન્યોઽન્યં ઽવધીદ્ ઇતિ, તૌ વૈ સમામેતામ્ અનભિદ્રોહાય, તે દેવા વૃત્રમમન્યન્ત , અયં વાવેદં ભવિષ્યતીતિ, ત ઇન્દ્ર ઐચ્છન્ , હનામેમં ઇતિ , સોઽબ્રવીત્ સંધા વૈ મે સંહિતાન્ભિદ્રોહાયેતિ, તમગ્નિરબ્રવીત્ ,અહં એવ ત્વેતઃ પાસ્યામીતિ પૃથિવ્યા , અહમન્તરિક્ષાદિતિ વરુણઃ , અહં દિવ ઇતિ રુદ્રો, તતો વૈ દેવા વૃત્રમઘ્નન્, વૃત્રં ખલુ વા એષ હન્તિ યો રાજસૂયેનાભિષિઞ્ચતે તદ્વાર્ત્રઘ્નં એવૈતત્ , દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ સમયતન્ત તાનગ્નિસ્ત્રેધાત્માનં કૃત્વા પ્રત્યયતતા, અગ્નિરેવાસ્મિંલ્લોકે ભૂત્વા વરુણોઽન્તરિક્ષે રુદ્રો દિવિ , સ ઇન્દ્રોઽમન્યત , અયં વાવેદં ભવિષ્યતીતિ, સોઽબ્રવીત્ , અહં વિશ્વાભ્યા આશાભ્યા ઇતિ, તતો વા અજયન્ , સ્તજ્ જિત્યા એવૈતત્ , એતેનૈવ યાજયેત્ સંગ્રામે, જયતિ સંગ્રામં, એતેનૈવ યાજયેદ્ , ભ્રાતૃવ્યવન્તં, યો વાસ્ય પ્રિયઃ સ્યાત્ તં , ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ, યદ્વૈ તદિન્દ્રસ્તુરીય ઉપસમપદ્યત તસ્માદિન્દ્રતુરીયમ્ , ધેનુરનડ્વાહી દક્ષિણા, યદ્વહિની તેનાગ્નેયી, યદ્ ધેનુઃ સતી દાન્તા તેન વારુણી, યદ્ ગૌસ્તેન રૌદ્રી, યત્ પયસ્તેનૈન્દ્રી, રૂપૈરેવૈનાં સમર્ધયતિ , ઇન્દ્રો વૈ નમુચિં નાલભત, સ રશ્મીન્ કુલાયં કૃત્વાન્વારોહદમુમાદિત્યં , તં વા અન્વમન્ત્રયત , સખાયા અસાવેતિ, સોઽબ્રવીત્ , નાહં હનિષ્યામીતિ, સોઽબ્રવીત્, સંધાં તે સંદધૈ યથા ત્વા ન દિવા હનાનિ ન નક્તં ન શુષ્કેણ નાર્દ્રેણેતિ, તસ્ય વા ઉપોદયે સૂર્યસ્ય નીહારં, સંતત્યાપાં ફેનેન શિરોઽછિનત્ , તદ્વા એનં અન્વવર્તત, મિત્રદ્રુગસીતિ, પાપ્મા વૈ નમુચેઃ શિરઃ, પાપ્મા વા એનં તદન્વવર્તત, પાપ્માનં વૈ સ તેનાપાહત, તત્પાપ્માનં એવૈતેનાપહતે , અપાં ન્યયનાદપામાર્ગાનાહરન્તિ , આપો વૈ રક્ષોઘ્ની , રપો રક્ષાંસિ ન તરન્તિ રક્ષસામપહત્યૈ, વરો દક્ષિણા, વરેણૈવ વરં સ્પૃણોતિ , આત્મા હિ વર , આત્માનં હિ તસ્ય તદન્વવર્તત, યે દેવાઃ પુરઃસદો અગ્નિનેત્રા રક્ષોહણસ્તે નોઽવન્તુ, તે નઃ પાન્તુ , તેભ્યઃ સ્વાહેતિ , એતદ્દેવત્યા વા ઇમા દિશો , યથાદેવતં વા એતદાભ્યો દિગ્યોતાઽધિ રક્ષાંસ્યપહન્તિ , અનુપરિક્રામં જુહોતિ, સર્વાભ્ય એવ દિગ્યોઆતઽધિ રક્ષાંસ્યપહન્તિ , ઇદમહં રક્ષોભિઃ સમૂહામિ , અગ્ને સંદહ રક્ષઃ, સંદગ્ધં રક્ષા, ઇત્યાહ રક્ષસાં ધ્વરાયૈ રક્ષસામન્તરિત્યૈ , અથ યત્ પુનઃ સમૂહ્ય જુહોતિ યાભ્ય એવ દિગ્યોયાઽધિ રક્ષાંસ્યપાવધીત્તા ભાગિનીઃ કરોતિ અહિંસાયૈ, રથઃ પઞ્ચવાહી દક્ષિણા, પઞ્ચ દિશઃ પઞ્ચ દેવતાઃ સમૃદ્યૈત્ ॥
4.3.5 અનુવાકઃ

સોમેનેજાનં યાજયેત્ , સંવત્સરં વા એતસ્ય છન્દાંસિ યાતયામાનિ ભવન્તિ યઃ સોમેન યજતે, છન્દાંસિ વૈ દેવિકા , શ્છન્દાંસિ વાવાસ્મા એતદયાતયામાનિ પુનર્યામાણિ કરોતિ, રાજસૂયેનાભિષિષિચાનં યાજયેત્, પષ્ઠૌહી દક્ષિણા , આશાં વા એષ ઉપાભિષિઞ્ચતે , આશા પષ્ઠૌહી , આશામેવાસ્મા અકઃ, પશુકામં યાજયેત્ , છન્દાંસિ વૈ દેવિકાઃ, પશવશ્છન્દાંસિ, ગાયત્યાનુમતિ , સ્ત્રૈષ્ટુબ્ રાકા, જગતી સિનીવાલી, કુહૂરનુષ્ટુબ્ , ધાતા વષટ્કારો , યા પૂર્વા પૌર્ણમાસી સાનુમતિ , ર્યોત્તરા સા રાકા, યા પૂર્વામાવાસ્યા સા સિનીવાલી, યોત્તરા સા કુહૂ, શ્ચન્દ્રમા એવ ધાતા, યદ્દ્વે અવરે દ્વે પરે તન્ મિથુનં , યત્ પૂર્યતેઽન્યાં નાન્યાં તન્ મિથુનં , યત્ પશ્યન્ત્યન્યાં નાન્યાં તન્ મિથુનં , યદમાવાસ્યાયા અધિ ચન્દ્રમાઃ પ્રજાયતે તન્ મિથુનં , તસ્માદેવાસ્મૈ મિથુનાત્ પશૂન્ પ્રજનયતિ, પ્રજાકામં યાજયેત્ , ધાતારં ઉત્તમં કુર્યાત્ , સ્ત્રિયો વૈ દેવિકાઃ, પુમાન્ ધાતા, પરાચીર્વૈ પ્રજા રેતો દધતે, પરાચીષ્વેવાસુ રેતો દધાતિ, તદાહુ , ર્ન વૈ તેન પરાધત્તે યદન્તરા પ્રવીયતા, ઇતિ વ્યવદધ્યાદ્ ધાતારં મધ્યતઃ , સર્વા એવૈના વૃષમોદિનીઃ કરોતિ, તદાહુ , ર્જાયત એવ, પશ્ચાચ્ચર ઇવ તુ ભવતિ, સ્ત્રીભ્યો હ્યેનં પશ્ચાત્ પરિણયન્તીતિ, સ યદા જાયેતાથ ધાત્રે પુરસ્તાન્ નિર્વપેત્ , અગ્રં વૈ ધાતા , અગ્રમેવૈનં પરિણયતિ ॥
4.3.6 અનુવાકઃ

આમયાવિનં યાજયેત્ , ધાતારં મધ્યતઃ કુર્યાત્, સંવત્સરો વૈ ધાતા, સંવત્સરો હિ વા એતસ્ય મુગ્ધો , અથૈતસ્યામયતિ, સંવત્સરં વાવાસ્મા એતન્મધ્યતોઽચીક્લૃપત્ , અથૈનં એતસ્માન્ મિથુનાત્ પ્રજનયતિ , ઈશ્વરાણિ વા એતં એતાનિ છન્દાંસ્ય્ ઋતે પશોરશાન્તાનિ નિર્મૃજઃ, પશુરપ્યાલભ્યઃ શાન્ત્યા અનિર્માર્ગાય , એતે વૈ પશવો યદ્ વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચ, યદ્ વ્રીહિમયઃ પુરોડાશો ભવતિ તેનૈવ પશુરાલભ્યતે શાન્ત્યા અનિર્માર્ગાય, વીરસ્થા વા અન્યે પશવોઽવીરસ્થા અન્યે, યે પુરસ્તાત્પુરોડાશાસ્તે વીરસ્થા , યે પશ્ચાત્પુરોડાશાસ્તેઽવીરસ્થા , યે પુરસ્તાત્પુરોડાશા ભુઞ્જતસ્ત ઉપતિષ્ઠન્તે, પ્રજાપતિં હ્યેતે પ્રતિષ્ઠાં અભ્યસૃજ્યન્ત, યે પશ્ચાત્પુરોડાશાઃ પરા તે ભવન્તિ, યાસુ સ્થાલીષુ સોમાઃ સ્યુસ્ તે ચરવઃ સ્યુઃ, સોમો વૈ રેતોધાઃ પ્રજનનાય, સર્વવેદસેનેજાનં યાજયેત્, પશુભિર્વા એષ વ્યૃધ્યતે યઃ સર્વં દદાતિ , અત્ર વા એષ જઘન્યં પશૂન્ પશ્યતિ યત્રૈનાન્ વિભજતિ, યત્રૈવૈનાન્ વિભજતિ તત એનાન્ પુનરવરુન્ધે એ, ય એવ કશ્ચ સોમેન યજેત તં યાજયેત્ , સંવત્સરં વા એતસ્ય છન્દાંસિ યાતયામાનિ ભવન્તિ યઃ સોમેન યજતે, છન્દાંસિ વૈ દેવિકા, શ્છન્દાંસિ વાવાસ્મા એતદયાતયામાનિ પુનર્યામાણિ કરોતિ ॥
4.3.7 અનુવાકઃ

અથૈતત્ ત્રિષંયુક્તં , યત્ પૂર્વં ત્રિષંયુક્તં ઇત એવાસ્મૈ તેનોર્ધ્વાન્ ઇમાંલ્લોકાન્ દાધાર, યદુત્તરં ત્રિષંયુક્તં અમુત એવાસ્મૈ તેનાર્વાચ ઇમાંલ્લોકાન્ દાધાર, તદેષાં વાવૈતે લોકાનાં વિધૃત્યૈ, યત્ પૂર્વં ત્રિષંયુક્તં વીરજનનં તત્ , યદુત્તરં પશુજનનં તત્ , યત્ પૂર્વં ત્રિષંયુક્તં વીરાન્ એવાસ્મૈ તેન જનયતિ, યદુત્તરં પશૂંસ્તેન, યત્ પૂર્વં ત્રિષંયુક્તં રેત એવ તેન દધાતિ, યદુત્તરં પ્ર તેન જનયતિ, યત્ પૂર્વં ત્રિષંયુક્તં તેન યજ્ઞકામો યજેત , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , વિષ્ણુર્યજ્ઞો , દેવતાશ્ચૈવ યજ્ઞં ચાલબ્ધ , ઐન્દ્રો વૈ યજ્ઞો , વિષ્ણુર્યજ્ઞ, સ્તદ્યજ્ઞસ્યૈવૈષ આરંભો , અથ યદ્ વૈષ્ણવો , વિષ્ણુર્વૈ યજ્ઞો , યજ્ઞ એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ, યદુત્તરં ત્રિષંયુક્તં તેન પશુકામો યજેત, સોમો વૈ રેતોધાઃ, પૂષા પશૂનાં પ્રજનયિતા, સોમ એવાસ્મૈ રેતો દધાતિ, પૂષા પશૂન્ પ્રજનયતિ , ઇન્દ્રિયેણ વૈ પશવઃ પ્રજાયન્તે, પૂષા પ્રજનયતિ , ઇન્દ્રિયેણૈવાસ્મૈ પૂષા પશૂન્ પ્રજનયતિ , અથ યત્ પૌષ્ણઃ, પશવો વૈ પૂષા, પશુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , અથૈતદ્ વૈશ્વાનરવારુણં , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનર, સ્તસ્ય વા એતે સ્વા યદ્ ઋતવો, તેષાં વા એષોઽભિષિક્તો રાજા , અભિષિક્તો વૈ દેવાનાં વરુણઃ , એતૌ વૈ દેવાનાં સૂતૌ , એતૌ સવપતી, એતૌ સવસ્યેશાતે, તા એનં સુવાતે, યાવન્તો વા એતસ્ય સ્વા અનુકા વૈ ત એતં, અનુકા દેવા વરુણં , યાવન્ત એવાસ્ય સ્વાસ્તાનસ્મા અનુકાનવિવાદિનઃ કરોતિ , ઇયાંશ્ચરુર્ભવતિ , એતાવાન્ વા આત્મા, યાવાન્ એવાસ્યાત્મા તં વરુણાન્ મુક્ત્વા, સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ, સંવત્સર એવૈનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સંવત્સરાયુષં એનં કરોતિ, તસ્માદ્ રાજસૂયાભિષિક્તસ્ય જરસા દન્તા અવશીયન્તે, સંવત્સરે હ્યેનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સંવત્સરાયુષં એનં કરોતિ, યો જ્યોગામયાવી સ્યાત્ તં એતેન યાજયેત્ , વરુણેન હિ વા એષ પાપ્મના ગૃહીતો , અથૈતસ્ય જ્યોગ્ આમયતિ, યદ્વારુણઃ , વરુણાદેવૈનં તેન મુઞ્ચતિ , ઇયાંશ્ચરુર્ભવતિ , એતાવાન્ વા આત્મા, યાવાન્ એવાસ્યાત્મા તં વરુણાન્ મુક્ત્વા, સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ, સંવત્સર એવૈનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સંવત્સરાયુષં એનં કરોતિ ॥
4.3.8 અનુવાકઃ

અથૈતે રત્નિનઃ, ક્ષત્રસ્ય વા એતાનિ અઙ્ગાનિ, યસ્ય વા એતાનિ ઓજસ્વીનિ ભવન્તિ તદ્ રાષ્ટ્રમ્ ઓજસ્વી ભવતિ તાનિ એવાસ્યૌજસ્વીનિ કરોતિ, ક્ષત્રસ્ય વા એતાનિ અઙ્ગાનિ, યસ્ય વા એતાનિ તેજસ્વીનિ ભવન્તિ તદ્ રાષ્ટ્રં તેજસ્વી ભવતિ, તાનિ એવાસ્ય બ્રહ્મણા તેજસ્વીનિ કરોતિ, બાર્હસ્પત્યશ્ચરુર્ બ્રહ્મણો ગૃહ ઇતિ, બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિ , ર્બૃહસ્પતિપુરોહિત ખલુ વૈ રાષ્ટ્રમ્ ઋધ્નોતિ, બ્રહ્મ વા એતત્ પુરસ્તાદ્ રાષ્ટ્રસ્યાત્યૌહીત્ , અથો બ્રહ્મણ એવ રાષ્ટ્રમ્ અનુકં કરોતિ , ઐન્દ્ર એકાદશકપાલો રાજ્ઞો ગૃહ ઇતિ , ઇન્દ્રિયં વા ઇન્દ્ર, ઇન્દ્રિય એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , આદિત્યશ્ચરુર્મહિષ્યા ગૃહ ઇતિ , ઇયં વા અદિતિ , રસ્યા એવૈનં માત્રાં ગમયતિ , ઇમાં એવૈનં પ્રજાભ્ય ઉપજીવનીયં કરોતિ, ધેનુર્દક્ષિણા , એતદ્ધ્યદિત્યા રૂપં , નૈરૃતશ્ચરુર્નખાવપૂતાનાં પરિવૃક્ત્યા ગૃહ ઇતિ, નિરૃતિગૃહીતા હિ વા એષા , અથૈતાં પરિવૃઞ્જન્તિ નિરૃતિમેવ નિરવદાય , ઇયં વા અનુમતિ , રસ્યા એવૈનં માત્રાં ગમયતિ , ઇમાં એવૈનં પ્રજાભ્ય ઉપજીવનીયં કરોતિ, શ્યેની વણ્ડાપસ્ફુરા દક્ષિણા , એતદ્ધિ નિરૃત્યા રૂપં, આગ્નેયોઽષ્ટાકપાલઃ સેનાન્યો ગૃહ ઇતિ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , દેવતાભિરેવાસ્ય સેનામુખં જિત્યૈ સંશ્યતિ, હિરણ્યં દક્ષિણા, સત્યં વૈ હિરણ્યમ્ ,
સત્યેનૈવ જયતિ , આશ્વિનો દ્વિકપાલઃ સંગ્રહીતુર્ગૃહ ઇતિ, રથરેષં એવાસ્માત્તેન નિરવદયતે, સવત્યૌ દક્ષિણેતિ, સવત્યા ઇવ હિ સવ્યસ્થસારથી રથમભિ, સાવિત્રોઽષ્ટાકપાલઃ ક્ષત્તુર્ગૃહે પ્રસૂત્યૈ , અથો સવિતેવ હ્યેષ પ્રજાભ્યઃ પ્રસુવતિ, વારુણો યવમયો દશકપાલઃ સૂતસ્ય ગૃહે, મારુતઃ સપ્તકપાલો વૈશ્યસ્ય ગ્રામણ્યો ગૃહ ઇતિ, સૂતમુખા વૈ વિટ્ ક્ષત્રમુપતિષ્ઠતે, સૂતમુખાં વાવાસ્મા એતદ્વિશં મુખતોઽન્નાદ્યાયોપદધાતિ, પૌષ્ણશ્ચરુર્ભાગદુઘસ્ય ગૃહ ઇતિ, પુષ્ટિર્વૈ પૂષા, પુષ્ટિમેવાસ્ય ભાગે દધાતિ, વૈષ્ણવસ્ત્રિકપાલસ્તક્ષરથકારયોર્ગૃહ ઇતિ, વિષ્ણુર્વૈ યજ્ઞો , યજ્ઞ એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ, રૌદ્રો ગાવીધુકશ્ચરુરક્ષાવાપસ્ય ગૃહે ગોવિકર્તસ્ય ચેતિ , અન્તત એવાસ્માત્તેન રુદ્રં નિરવદયતે , અથો રુદ્ર ઇવ હ્યેતૌ પશૂ અભિમન્યેતે, એકાદશ વા એતાનિ હવીંષિ , એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ , વીર્યં ત્રિષ્ટુબ્ , વીર્ય એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ, નાના વા એત એતેષામાશિષોઽવરુન્ધતે, યત્સહ નિર્વપેયુરરત્નિનઃ સ્યુ , રૈન્દ્ર એકાદશકપાલો રાજ્ઞો ગૃહ ઇતિ , ઇન્દ્રિયં વા ઇન્દ્ર , એકધા વા એતદ્યજમાને યજ્ઞસ્યાશીઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ ,
ઐન્દ્રો હિ યજમાનઃ ॥
4.3.9 અનુવાકઃ

ઇન્દ્રાયાંહોમુચા એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ , યદેવ કિંચાર્વાચીનં જનિતોરેનઃ કરોતિ તત એનં અંહોમુઙ્ મુઞ્ચતિ , ઇન્દ્રાય સુત્રામ્ણા એકાદશકપાલં , ય એવોપવાદી યોઽભિદાસતિ તત એનં સુત્રામા ત્રાયતે , અથૈતન્ મૈત્રાબાર્હસ્પત્યં , સત્યં વૈ મિત્રો , બ્રહ્મ બૃહસ્પતિઃ, સત્યં ચૈવ બ્રહ્મ ચાલભ્ય દીક્ષતે, ક્ષત્રં વૈ મિત્રો , બ્રહ્મ બૃહસ્પતિઃ, ક્ષત્રં ચૈવ બ્રહ્મ ચાલભ્ય દીક્ષતે, યસ્ય રાષ્ટ્રં શિથિરમિવ સ્યાત્ તં એતેન યાજયેન્ મૈત્રાબાર્હસ્પત્યેન, ક્ષત્રં વૈ મિત્રો , બ્રહ્મ બૃહસ્પતિ, ર્બ્રહ્મણિ વા એતત્ ક્ષત્રં પ્રતિષ્ઠાપયતિ દ્રઢિમ્નેઽશિથિરત્વાય , અથૈતે દેવસ્વ , એતે વૈ દેવાનાં સૂતા , એતે સવપતય , એતે સવસ્યેશતે, ત એનં સુવતે, તસ્માદ્વા એતમાહુઃ, પૂર્વેદ્યુર્વા એષ સૂયતેઽભિતશ્ચ સિચ્યતા ઇતિ , અથૈષ મારુત એકવિંશતિકપાલ, સ્ત્રિર્વૈ સપ્તસપ્ત મરુતો , વિણ્ મરુતો , વિશો વા એતન્મધ્યતઃ સૂયતે, તસ્માદ્વા એષ વિશઃ પ્રિયો , વિશો હિ મધ્યતઃ સૂયતે, વરુણસ્ય વા અભિષિચ્યમાનસ્યેન્દ્રિયં વીર્યમપાક્રામત્ , તત્ ત્રેધાભવત્, ભૃગુસ્તૃતીયમભવત્ , શ્રાયન્તીયં તૄતીયમ્ , સરસ્વતીં તૄતીયં પ્રાવિશત્ , યદ્ ભાર્ગવો હોતા ભવતિ શ્રાયન્તીયં બ્રહ્મસામં સારસ્વતીરાપસ્તદેવેન્દ્રિયં વીર્યં તેજ આપ્નોતિ, વાચા વા એતમભિષિઞ્ચન્તિ યમભિષિઞ્ચન્તિ, વાક્ સરસ્વતી, સારસ્વતીરાપો , યત્ સારસ્વતીભિઃ સૂયતે યાવત્યેવ વાક્ તયા સૂયતે ॥
4.3.10 અનુવાકઃ

અપાં વા એતાનિ ચિત્રાણિ , અપાં વા એતચ્ ચિત્રાણિ સંભરન્તિ , અપામેનં ચિત્રિરભિષિઞ્ચન્તિ, ચિત્રમસ્મિન્ દધતિ, તસ્માદ્વા એષોઽભિષિક્તશ્ચિત્રં રાજેતિ શ્રૂયતે , અપાં હ્યેનં ચિત્રૈરભિષિઞ્ચન્તિ, ચિત્રમસ્મિન્ દધતિ, યથા વા ઇદં મધુકૃતો મધુ સંભરન્યેઐવં વા એતદપામોષધીનાં રસં સંભરન્તિ , અપામેનં ઓષધીનાં રસેનાભિષિઞ્ચન્તિ, રસં અસ્મિન્ દધતિ, તસ્માદ્વા એતમાહુ , રસી રાજા પુણ્યા ઇતિ , અપાં હ્યેનં ઓષધીનાં રસેનાભિષિઞ્ચન્તિ, રસં અસ્મિન્ દધતિ, વરુણસવો વા એષ, વારુણીરાપો , યદદ્ભિરભિષિઞ્ચતિ વરુણમેવૈનં અક, ર્વિષુવાન્ વૈ સરસ્વતી, સારસ્વતીરાપો , યત્ સારસ્વતીભિઃ સૂયતે વિષુવાન્ ભવતિ, ષોડશ ગ્રહા ગૃહ્યન્તે, ષોડશ હોમા હૂયન્તે, તદ્ દ્વાત્રિંશત્ , દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુબ્, વાગનુષ્ટુબ્ , યાવત્યેવ વાક્ તયા સૂયતે ॥
ઇતિ ખિલકાણ્ડે તૃતીયઃ પ્રપાઠકઃ॥