કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 4.12

યાજ્યાનુવાક્યાઃ
4.12.1 અનુવાકઃ

ઇદં વાં આસ્યે હવિઃ પ્રિયમિન્દ્રાબૃહસ્પતી ।
ઉક્થં મદશ્ચ શસ્યતે ॥
અસ્મે ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી રયિં ધત્તં શતગ્વિનં ।
અશ્વાવન્તં સહસ્રિણં ॥
એહ્ય્ ઉ ષુ બ્રવાણિ તેઽગ્ને ઇત્થેતરા ગિરઃ ।
એભિર્વર્ધાસા ઇન્દુભિઃ ॥
ઇમં યજ્ઞં ઇદં વચઃ ॥
ત્યાન્નુ ક્ષત્રિયં અવ આદિત્યાન્ યાચિષામહે ।
સુમૃડીકં અભિષ્ટયે ॥
યેભ્યો માતા મધુમત્ પિન્વતે પયઃ પીયૂષં દ્યૌર્ અદિતિરદ્રિબર્હાઃ ।
ઉક્થશુષ્માન્ વૃષભરાન્સ્વિથપ્નસસ્તમાદિત્યં અનુમદાત્ સ્વસ્તયે ॥
ધારયન્ત આદિત્યાસો જગત્ સ્થા દેવા વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ગોપાઃ ।
દીર્ઘાધિયો રક્ષમાણા અસુર્યમ્ ઋતાવાનશ્ચયમાના ઋણાનિ ॥
ત્રી રોચના દિવ્યા ધારયન્ત હિરણ્યયા શુચયો ધારપૂતાઃ ।
અવૃજિના અનવદ્યા અદબ્ધા ઉરુશંસા ઋજવે મર્ત્યાય ॥
તત્ સૂર્યસ્ય, ભદ્રા અશ્વા , હિરણ્યગર્ભો , યઃ પ્રાણતઃ ॥
બૃહસ્પતિઃ પ્રથમં જાયમાનો મહો જ્યોતિક્ષઃ પરમે વ્યોમન્ ।
સપ્તાસ્યસ્તુવિજાતો રવેણ વિ સપ્તરશ્મિરધમત્તમાંસિ ॥
યદા વાજમસનદ્વિશ્વરૂપમા દ્યામરુક્ષદુત્તરાણિ સદ્મ ।
બૃહસ્પતિં વૃષણં વર્ધયન્તો નાના સન્તો બિભ્રતો જ્યોતિરાસાં ॥
બૃહસ્પતિં હવામહે વિશ્વતઃ સગણં વયમ્ ।
ઉપ નો યજ્ઞમાગમત્ ॥
સ સુષ્ટુભા સ ઋક્વતા ગણેન વલં રુરોજ ફલિગં રવેણ ।
બૃહસ્પતિરુસ્રિયા હવ્યસૂદઃ કનિક્રદદ્વાવશતીરુદાજત્ ॥
બ્રહ્મણસ્પતે ત્વમસ્ય યન્તા સૂક્તસ્ય બોધિ તનયં ચ જિન્વ ।
વિશ્વં તદ્ ભદ્રં યદવન્તિ દેવા બૃહદ્વદેમ વિદથે સુવીરાઃ ॥
બ્રહ્મણસ્પતે સૂયમસ્ય વિશ્વહા રાયઃ સ્યામ રથ્યો વયસ્વતઃ ।
વીરેષુ વીરં ઉપપૃઙ્ધિ નસ્ત્વં યદીશાનો બ્રહ્મણા વેષિ મે હવં ॥
ઉત્તિષ્ઠ બ્રહ્મણસ્પતે દેવયન્તસ્ત્વેમહે ।
ઉપ પ્રયન્તુ મરુતઃ સુદાનવા ઇન્દ્ર પ્રાશૂર્ભવા સચા ॥
અગ્નિરુક્થે પુરોહિતો ગ્રાવાણો બર્હિરધ્વરે ।
ઋચા યામિ મરુતો બ્રહ્મણસ્પતિં દેવં અવો વરેણ્યમ્ ॥
નમસ્તે રુદ્ર મન્યવે , ઇમા રુદ્રાય ॥
કો અદ્ધા વેદ ક ઇહ પ્રવોચત્ કુતા આજાતા કુત ઇયં વિસૃષ્ટિઃ ।
અર્વાગ્ દેવા અસ્ય વિસર્જનેનાથા કો વેદ યત આબભૂવ ॥
ઇયં વિસૃષ્ટિર્યત આબભૂવ યદિ વા દધે યદિ વા ન ।
યો અસ્યાધ્યક્ષઃ પરમે વ્યોમન્ત્સો અઙ્ગ વેદ યદિ વા ન વેદ ॥
ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે ॥
તદસ્ય પ્રિયમભિ પાથો અશ્યાં નરો યત્ર દેવયવો મદન્તિ ।
ઉરુક્રમસ્ય સ હિ બન્ધુરિત્થા વિષ્ણોઃ પદે પરમે મધ્વા ઉત્સઃ ॥
વિશ્વે દેવા ઋતાવૃધઃ ॥
વિશ્વે દેવાઃ શૃણુતેમં હવં મે યે અન્તરિક્ષે ય ઉપ દ્યવિ ષ્ઠ ।
યે અગ્નિજિહ્વા ઉત વા યજત્રા આસદ્યાસ્મિન્ બર્હિષિ માદયધ્વં ॥
ઇન્દ્રાણી પત્યા સુજિતં જિગાય સેના હ નામ પૃથિવી ધનંજયા વિશ્વવ્યચા અદિતિઃ સૂર્યત્વક્ ।
ઇન્દ્રાણી પ્રાસહા સંજયન્તી તસ્યૈ ત એના હવિષા વિધેમ ॥
ઉપપ્રેહિ વાચસ્પતે દેવેન મનસા સહ ।
વસુપતે વિરમય મય્યેવ તન્વં મમ ॥
યે ત્રિસપ્તાઃ પરિયન્તિ વિશ્વા રૂપાણિ બિભ્રતઃ ।
વાચસ્પતિર્ બલા તેષાં તન્વોઽદ્ય દધાતુ મે ॥
4.12.2 અનુવાકઃ

અગ્નિઃ પ્રથમો વસુભિર્નો અવ્યાત્ સોમો રુદ્રૈરભિરક્ષતુ ત્મના ।
ઇન્દ્રો મરુદ્ભિર્ ઋતુથા કૃણોત્વ્ આદિત્યૈર્ નો વરુણઃ શર્મ યંસત્ ॥
સમગ્નિર્વસુભિર્ નો અવ્યાત્ સં સોમો રુદ્રિયાભિસ્તનૂભિઃ ।
સમિન્દ્રો રાતહવ્યો મરુદ્ભિઃ સમાદિત્યૈર્વરુણો વિશ્વવેદાઃ ॥
અગ્ને દા દાશુષે રયિઁ વીરવન્તં પરીણસં ।
શિશીહિ નઃ સૂનુમતઃ ॥
દા નો અગ્ને શતિનો દાઃ સહસ્રિણો દુરો ન વાજં શ્રુત્યા અપાવૃધિ ।
પ્રાચી દ્યાવાપૃથિવી બ્રહ્મણા કૃધિ સ્વર્ણ શુક્રમુષસો વિદિદ્યુતુઃ ॥
હિરણ્યપાણિમૂતયે સવિતારં ઉપહ્વયે ।
સ ચેત્તા દેવતા પદં ॥
વામં અદ્ય સવિતર્વામં ઉ શ્વો દિવેદિવે વામમસ્મભ્યઁ સાવીઃ ॥
વામસ્ય હિ ક્ષયસ્ય દેવ ભૂરેરયા ધિયા વામભાજઃ સ્યામ ॥
પ્ર વાયુમ્ , પ્ર યાભિઃ ॥
સ્યોના પૃથિવિ ભવાનૃક્ષરા નિવેશની ।
યછા નઃ શર્મ સપ્રથઃ ॥
બડિત્થા પર્વતાનાં ખિદ્રં બિભર્ષિ પૃથિવિ ।
પ્ર યા ભૂમિં પ્રવત્વતિ મહ્ના હિનોષિ મહિનિ ॥
પૂર્વાપરં ચરતો માયયૈતૌ શિશૂ ક્રીડન્તૌ પરિયાતો અધ્વરમ્ ।
વિશ્વાનિ અન્યો ભુવના વિચષ્ટ ઋતૂઁરન્યો વિદધજ્જાયતે પુનઃ ॥
નવો નવો ભવતિ જાયમાનોઽહ્નાં કેતુરુષસાં એત્યગ્રમ્ ।
ભાગં દેવેભ્યો વિદધાત્યાયન્ પ્ર ચન્દ્રમાસ્તિરતે દીર્ઘમ્ આયુઃ ॥
યથાદિત્યા અંશુમાપ્યાયયન્તિ યથાક્ષિતિમ્ અક્ષિતયઃ પિબન્તિ ।
એવાસ્માન્ ઇન્દ્રો વરુણો બૃહસ્પતિર્ આપ્યાયયન્તુ ભુવનસ્ય ગોપાઃ ॥
પ્રાચ્યાં દિશિ ત્વમિન્દ્રાસિ રાજોતોદીચ્યાં વૃત્રહન્ વૃત્રહાસિ ।
યત્ર યન્તિ સ્રોત્યાસ્તજ્જિતં તે દક્ષિણતો વૃષભો હવ્ય એધિ ॥
અસ્યેદેવ પ્રરિરિચે મહિત્વં દિવો પૃથિવ્યાઃ પર્યન્તરિક્ષાત્ ।
સ્વરાડ્ ઇન્દ્રો દમા આ વિશ્વગૂર્તઃ સ્વરિરમત્રો વવક્ષે રણાય ॥
ત્વમિન્દ્રાસ્યધિરાજસ્ત્વં ભવાધિપતિર્જનાનાં ।
દૈવીર્વિશસ્ત્વમુતા વિરાજૌજસ્વત્ ક્ષત્રમજરં તે અસ્તુ ॥
આ યસ્મિન્ત્સપ્ત વાસવા રોહન્તિ પૂર્વ્યા રુહઃ ।
ઋષિર્હ દીર્ઘશ્રુત્તમા ઇન્દ્રસ્ય ઘર્મો અતિથિઃ ॥
મદો ન યઃ સોમ્યો બોધિચક્ષા વાતશ્ચ નુ ચ્યવન ઇન્દુવિક્ષાઃ ।
સ તપ્નુઃ શુચસે ન સૂરઃ સ સ્વેદયુઃ શુશુચાનો ન ઘર્મઃ ॥
ઇન્દ્રિયાણિ શતક્રતો યા તે જનેષુ પઞ્ચસુ ।
ઇન્દ્ર તાનિ તા આવૃણે ॥
અનુ તે દાયિ મહ ઇન્દ્રિયાય સત્રા તે વિશ્વમનુ વૃત્રહત્યે ।
અનુ ક્ષત્રમનુ સહો યજત્રેન્દ્ર દેવેભિરનુ તે નૃષહ્યે ॥
અનવસ્તે રથમશ્વાય તક્ષન્ ત્વષ્ટા વજ્રં પુરુહૂત દ્યુમન્તમ્ ।
બ્રહ્માણા ઇન્દ્રં મહયન્તો અર્કૈરવર્ધયન્નહયે હન્તવા ઉ ॥
વૃષ્ણે યત્તે વૃષણો અર્કમર્ચાનિન્દ્ર ગ્રાવાણો અદિતિઃ સજોષાઃ ।
અનશ્વાસો યે પવયોઽરથા ઇન્દ્રેષિતા અભ્યવર્તન્ત દસ્યૂન્ ॥
4.12.3 અનુવાકઃ

વિવેષ યન્મા ધિષણા જજાન સ્તવૈ પુરા પાર્યાદિન્દ્રમહ્નઃ ।
અંહસો યત્ર પીપરદ્યથા નો નાવેવ યાન્તમ્ ઉભયે હવન્તે ॥
અંહોમુચે પ્રભરેમા મનીષાં ભૂયિષ્ઠદાવ્ને સુમતિમાવૃણાનઃ ।
ઇદમિન્દ્ર પ્રતિ હવ્યં જુષસ્વ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥
ત્રાતારં ઇન્દ્રમવિતારં ઇન્દ્રં હવેહવે સુહવં શૂરમિન્દ્રમ્ ।
હુવે નુ શક્રં પુરુહૂતમિન્દ્રં સ્વસ્તિ નો મઘવા ધાત્વિન્દ્રઃ ॥
મા તે અસ્યાં સહસાવન્ પરિષ્ટા અઘાય ભૂમ હરિવઃ પરાદૈઃ ।
ત્રાયસ્વ નોઽવૃકેભિર્વરૂથૈસ્તવ પ્રિયાસઃ સૂરિષુ સ્યામ ॥
અનુ ત્વાહિઘ્ને અધ દેવ દેવા મદન્ વિશ્વે કવિતમં કવીનાં ।
કરો યત્ર વરિવો બાધિતાય દિવે જનાય તન્વે ગૃણાનઃ ॥
અનુ દ્યાવાપૃથિવી તત્તા ઓજોઽમર્ત્યા જિહત ઇન્દ્ર દેવાઃ ।
કૃષ્વા કૃત્નો અકૃતં યત્તે અસ્ત્ય્ ઉક્થં નવીયો જનયસ્વ યજ્ઞૈઃ ॥
અભિ પ્રભર ધૃષતા ધૃષન્મનઃ શ્રવશ્ચિત્તે અસદ્ બૃહત્ ।
અર્ષન્વ્ભા આપો જવસા વિ માતરો હનો વૃત્રં જયા સ્વઃ ॥
અસ્મા ઇદુ પ્રભરા તૂતુજાનો વૃત્રાય વજ્રં ઈશાનઃ કિયેધાઃ ।
ગોર્ન પર્વ વિરદા તિરશ્ચેષ્યન્નર્ણાંસ્યપાં ચરધ્યૈ ॥
વિ ન ઇન્દ્ર મૃધો જહિ નીચા યચ્છ પૃતન્યતઃ ।
અધસ્પદં તમીં કૃધિ યો અસ્મં અભિદાસતિ ॥
મૃગો ન ભીમઃ કુચરો ગિરિષ્ઠાઃ પરાવતા આજગન્થા પરસ્યાઃ ।
સૃકં સંશાય પવિમિન્દ્ર તિગ્મં વિ શત્રૂન્ તાઢિ વિ મૃધો નુદસ્વ ॥
આકરે વસોર્જરિતા પનસ્યતેઽનેહસઃ સ્તુભા ઇન્દ્રો દુવસ્યતિ ।
વિવસ્વતઃ સદના આ હિ પિપ્રિયે સત્રાસાહમભિમાતિહનં સ્તુહિ ॥
ત્વં સપત્નાન્ પૃતનાસુ જિષ્ણુરિન્દ્રાભિષાડભિમાતીરપઘ્નન્ ।
પિબા સોમં વજ્રબાહો વિષહ્યાસ્મભ્યં પણીઁરર્વસ્વામુખાય ॥
પુરુષ્ટુતસ્ય નામભિઃ શતેન મહયામસિ ।
ઇન્દ્રસ્ય ચર્ષણીસહઃ ॥
નામાનિ તે શતક્રતો વિશ્વાભિર્ ગીર્ભિરીમહે ।
ઇન્દ્રાભિમાતિષાહ્યે ॥
અર્વાવતો ના આગહિ પરાવતશ્ચ વૃત્રહન્ ।
ઇમા જુષસ્વ નો ગિરઃ ॥
યદન્તરા પરાવતમર્વાવતં ચ હૂયસે ।
ઇન્દ્રેહ તતા આગહિ ॥
એન્દ્ર સાનસિઁ રયિઁ સજિત્વાનં સદાસહં ।
વર્ષિષ્ઠમ્ ઊતયે ભર ॥
પ્રસસાહિષે પુરુહૂત શત્રૂન્ જ્યેષ્ઠસ્તે શુષ્મ ઇહ રાતિરસ્તુ ।
ઇન્દ્રાભર દક્ષિણેના વસૂનિ પતિઃ સિન્ધૂનામસિ રેવતીનાં ॥
ઇન્દ્રં નરો નેમધિતા હવન્તે યત્પાર્યા યુનજતે ધિયસ્તાઃ ।
શૂરો નૃષાતા શ્રવસશ્ચકાન આ ગોમતિ વ્રજે ભજા ત્વં નઃ ॥
હૃદં ન હિ ત્વા નયૃષન્ય્ચક ઊર્મયો બ્રહ્માણીન્દ્ર તવ યાનિ વર્ધના ।
ત્વષ્ટા ચિત્તે યુજ્યં વાવૃધે શવસ્તતક્ષ વજ્રં અભિભૂત્યોજસં ॥
અભિ સ્વવૃષ્ટિં મદે અસ્ય યુધ્યતો રઘ્વીરિવ પ્રવણે સસ્રુરૂતયઃ ।
ઇન્દ્રો યદ્વજ્રી ધૃષમાણો અન્ધસા ભિનદ્વલસ્ય પરિધીઁરિવ ત્રિતઃ ॥
તમિન્દ્રં વાજયામસિ, યુજે રથં ॥
વૃત્રતુરં મઘવાનં શચીપતિમ્ ઇન્દ્રં ગિરો બૃહતીરભ્યનૂષત ।
વાવૃધાનં પુરુહૂતં સુવૃક્તિભિરમર્ત્યં જરમાણં દિવેદિવે ॥
અહન્ વૃત્રં વૃત્રતરં વ્યંસમિન્દ્રો વજ્રેણ મહતા વધેન ।
સ્કન્ધાંસીવ કુલિશેના વિવૃક્ણાહિઃ શયત ઉપપૃક્ પૃથિવ્યાઃ ॥
અભિતિષ્ઠ પૃતન્યતોઽધરે સન્તુ શત્રવઃ ।
ઇન્દ્ર ઇવ દસ્યુહા ભવાપઃ ક્ષેત્રાણિ સંજય ॥
આશીર્ના ઊર્જમુત સુપ્રજાસ્ત્વમિષં દધાતુ દ્રવિણં સવર્ચસં ।
સંજયન્ ક્ષેત્રાણિ સહસાહમિન્દ્ર કૃણ્વાનો અન્યં અધરાન્ત્સપત્નાન્ ॥
ત્વમિન્દ્રાસ્યધિરાજઃ ॥
ઇન્દ્રો જયતિ ન પરાજયતે અધિરાજો રાજસુ રાજયતે ।
વિશ્વા અભિષ્ટિઃ પૃતના જયત્ય્ ઉપસદ્યો નમસ્યો યથાસત્ ॥
આ તે મહ ઇન્દ્રોત્યુગ્ર સમન્યવો યત્સમરન્ત સેનાઃ ।
પતાતિ દિદ્યુન્ નર્યસ્ય બાહ્વોર્મા તે મનો વિષ્વદ્ર્યગ્ વિચારીત્ ॥
યો જાત એવ પ્રથમો મનસ્વાન્ દેવો દેવાન્ ક્રતુના પર્યભૂષત્ ।
યસ્ય શુષ્માદ્ રોદસી અભ્યસેતાં નૃમ્ણસ્ય મહ્ના સ જનાસા ઇન્દ્રઃ ॥
મન્યુરિન્દ્રો મન્યુરેવાસ દેવો મન્યુર્હોતા વરુણો વિશ્વવેદાઃ ।
મન્યુઁ વિશ ઈડતે માનુષીર્યા અવા નો મન્યો તપસા સજોષાઃ ॥
ત્વં હિ મન્યો અભિભૂત્યોજાઃ સ્વયંજો ભામો અભિમાતિષાહઃ ।
વિશ્વચર્ષણિઃ સહુરિઃ સહાવાન્ત્સ હૂયમાનો અમૃતાય ગચ્છત્ ॥
ઇડામગ્ને, ત્વં નો અગ્ને, કિમિત્તે વિષ્ણો, પ્ર તત્તે અદ્ય ॥
દીર્ઘસ્તે અસ્ત્વઙ્કુશો યેના વસુ પ્રયચ્છસિ ।
યજમાનાય સુન્વતે ॥
ભદ્રા તે હસ્તા સુકૃતોત પાણી પ્રયન્તારા સ્તુવતે રાધ ઇન્દ્ર ।
કા તે નિષત્તિઃ (નિશત્રિઃ) કિમુ નો મમત્સિ કિં નોદુદુ હર્ષસે દાતવા ઉ ॥
4.12.4 અનુવાકઃ

ઇન્દ્રાવરુણા યુવમધ્વરાય નો વિશે જનાય મહિ શર્મ યચ્છતં ।
દીર્ઘપ્રયજ્યુમતિ યો વનુષ્યતિ વયં જયેમ પૃતનાસુ દૂઢ્યઃ ॥
સમ્રાડ્ અન્યઃ સ્વરાડન્ય ઉચ્યતે વાં મહાન્તા ઇન્દ્રાવરુણા મહાવસૂ ।
વિશ્વે દેવાસઃ પરમે વ્યોમનિ સં વામોજો વૃષણા સં બલં દધુઃ ॥
વિશ્વાહેન્રોવા અધિવક્તા નો અસ્ત્વપરિહૃતાઃ સનુયામ વાજં ।
તન્ નો મિત્રો વરુણો મામહન્તામ્ અદિતિઃ સિન્ધુઃ પૃથિવી ઉત દ્યૌઃ ॥
એનાં મુખેન વાયુમિન્દ્રવન્તોઽચિષ્યામ વૃજને વિશ્વ ઊતી ।
તન્ નો મિત્રો વરુણો મામહન્તામ્ અદિતિઃ સિન્ધુઃ પૃથિવી ઉત દ્યૌઃ ॥
કુત્રા ચિદ્યસ્ય સમૃતૌ રણ્વા નરો નૃષદને ।
અર્હન્તશ્ચિદ્યમિન્ધતે સંજનયન્તિ જન્તવઃ ॥
સં યદિષો વનામહે સં હવ્યા માનુષાણાં ।
ઉત દ્યુમ્નસ્ય શવસ ઋતસ્ય રશ્મિમ્ આદદે ॥
યદદ્ય સૂર્ય બ્રવોઽનાગા ઉદ્યન્ મિત્રાય વરુણાય સત્યં ।
વયં દેવત્રાદિતે સ્યામ તવ પ્રિયાસો અર્યમન્ ગૃણન્તઃ ॥
ઉદ્ વાં પૃક્ષાસો મધુમન્તો અસ્થુરા સૂર્યો અરુહચ્ શુક્રમર્ણઃ ।
યસ્મા આદિત્યા અધ્વનો રદન્તિ મિત્રો અર્યમા વરુણઃ સજોષાઃ ॥
ઉપેમસૃક્ષિ વાજયુર્વચસ્યાં ચનો દધીત નાદ્યો ગિરો મે ।
અપાં નપાદાશુહેમા કુવિત્સ સુપેશસસ્કરતિ જોષિષદ્ધિ ॥
સમન્યા યન્તિ ॥
અપાં નપાદા હ્યસ્થાદુપસ્થં જિહ્માનાં ઊર્ધ્વો વિદ્યુતં વસાનઃ ।
તસ્ય જ્યેષ્ઠં મહિમાનં વહન્તીર્ હિરણ્યવર્ણાઃ પરિયન્તિ યહ્વીઃ ॥
તમસ્મેરા યુવતયો યુવાનં મર્મૃજ્યમાનાઃ પરિયન્યા ઓપઃ ।
સ શુક્રેભિઃ શિક્વભી રેવદગ્નિર્ દીદાયાનિધ્માં ઘૃતનિર્ણિગપ્સુ ॥
અગ્ના આયૂંષિ પવસે ॥
આયુર્દા દેવ જરસં વૃણાનો ઘૃતપ્રતીકો ઘૃતપૃષ્ઠો અગ્ને ।
ઘૃતં પિબન્નમૃતં ચારુ ગવ્યં પિતેવ પુત્રં જરસે મ એમમ્ ॥
ગયસ્ફાનો અમીવહા ॥
યા તે ધામાનિ હવિષા યજન્તિ તા તે વિશ્વા પરિભૂરસ્તુ યજ્ઞં ।
ગયસ્ફાનઃ પ્રતરણઃ સુવીરોઽવીરહા પ્રચરા સોમ દુર્યાન્ ॥
સુત્રામાણં, મહીમ્ ઊ ષુ , ઇમં મે વરુણ, તત્ ત્વા યામિ, વૈશ્વાનરો ન ઊત્યા, પૃષ્ટો દિવિ , અભિ ત્વા શૂર નોનુમ, સ્ત્વામિદ્ધિ હવામહે ॥
આપપ્રાથ મહિના વૃષ્યારા વૃષન્ વિશ્વા શવિષ્ઠ શવસા ।
અસ્મઁ અવ મઘવન્ ગોમતિ વ્રજે વજ્રિઞ્ ચિત્રાભિરૂતિભિઃ ॥
બોધા સુ મે મઘવન્ વાચં એમાં યાં તે વસિષ્ઠો અર્ચતિ પ્રશસ્તિમ્ ।
ઇમા બ્રહ્મ સધમાદે જુષસ્વ ॥
રેવતીર્ નઃ સધમાદા ઇન્દ્રે સન્તુ તુવિવાજાઃ ।
ક્ષુમન્તો યાભિર્મદેમ ॥
પ્રો ષ્વ્ અસ્મૈ પુરોરથમિન્દ્રાય શૂષમર્ચત ।
અભીકે ચિદુ લોકકૃત્સઙ્ગે સમત્સુ વૃત્રહા ।
અસ્માકં બોધિ ચોદિતા નભન્તામન્યકેષામ્ જ્યાકા અધિ ધન્વસુ ॥
આ નો અગ્ને સુચેતુના ॥
આ નો અગ્ને રયિં ભર સત્રાસાહં વરેણ્યમ્ ।
વિશ્વાસુ પૃત્સુ દુષ્ટરં ॥
ઇન્દ્રો મદાય વાવૃધે શવસે વૃત્રહા નૃભિઃ ।
તં ઇન્મહત્સ્વ્ આજિષૂતેમર્ભે હવામહે સ વાજેષુ પ્ર નોઽવિષત્ ॥
મદે મદે હિ નો દદિર્ યૂથા ગવાં ઋજુક્રતુઃ ।
સંગૃભાય પુરૂ શતોભયાહસ્ત્યા વસુ શિશીહિ રાય આભર ॥
તા અસ્ય નમસા સહઃ સપર્યન્તિ પ્રચેતસઃ ।
વ્રતાનિ અસ્ય સશ્ચિરે પુરૂણિ પૂર્વચિત્તયે વસ્વીરનુ સ્વરાજ્યં ॥
તા અસ્ય પૃશનાયુવઃ સોમં શ્રીણન્તિ પૃશ્નયઃ ।
પ્રિયા ઇન્દ્રસ્ય ધેનવો વજ્રં હિન્વન્તિ સાયકં વસ્વીરનુ સ્વરાજ્યં ॥
ઘૃતં ન પૂતં તનૂરરેપાઃ શુચિ હિરણ્યમ્ ।
તત્તે રુક્મો ન રોચત સ્વધાવઃ ॥
ઓભે સુશ્ચન્દ્ર વિશ્પતે ॥
આર્યમા યાતિ વૃષભસ્તુરાષાડ્ દાતા વસૂનિ વિદધે તનૂપાઃ ।
સહસ્રાક્ષો ગોત્રભિદ્વજ્રબાહુરસ્માસુ દેવો દ્રવિણં દધાતુ ॥
યે તેઽર્યમન્ બહવો દેવયાનાઃ પન્થાનો રાજન્ દિવ આચરન્તિ ।
તેભિર્ નો દેવ મહિ શર્મ યચ્છ શં નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદે ॥
ઉદગ્ને શુચયસ્તવ , અયમગ્નિર્ વીરતમ, સ્તત્ સૂર્યસ્ય, ભદ્રા અશ્વાઃ, સપ્ત ત્વા હરિતો રથે, તરણિર્વિશ્વદર્શતઃ ॥
ચક્ષુર્ નો ધેહિ ચક્ષુષે ચક્ષુર્વિખ્યૈ તનૂભ્યઃ ।
સં ચેદં વિ ચ પશ્યેમ ॥
સુસંદૃશં ત્વા વયં પ્રતિ પશ્યેમ સૂર્ય ।
વિ પશ્યેમ નૃચક્ષસઃ ॥
4.12.5 અનુવાકઃ

યુવં સુરામં અશ્વિના ॥
હોતા યક્ષદશ્વિનૌ સરસ્વતીમિન્દ્રં સુરામ્ણાં સોમાનાં પિબતુ મદન્તાં વ્યન્તુ
હોતર્યજ ।
પુત્રમિવ પિતરૌ ॥
ઇન્દ્રઃ સુત્રામા સ્વવં અવોભિઃ સુમૃડીકો ભવતુ વિશ્વવેદાઃ ।
બાધતાં દ્વેષો અભયં કૃણોતુ સુવીર્યસ્ય પતયઃ સ્યામ ॥
તસ્ય વયં સુમતૌ યજ્ઞિયસ્યાપિ ભદ્રે સૌમનસે સ્યામ ।
સ સુત્રામા સ્વવં ઇન્દ્રો અસ્મદારાચ્ચિદ્ દ્વેષઃ સનુતર્ યુયોતુ ॥
અગ્ને વાજસ્ય ગોમતઃ ॥
ભદ્રો નો અગ્નિરાહુતો ભદ્રા રાતિઃ સુભગ ભદ્રો અધ્વરઃ ।
ભદ્રા ઉત પ્રશસ્તયઃ ॥
સં સમિત્ , એના વો અગ્નિમ્ , આ તે અગ્ના ઇધીમહિ , અગ્ને ત્રી તે વાજિના ત્રી ષધસ્થા ॥
ત્રિરગ્નિર્ બલભિદ્ બલં ભિત્ત્વા સહસ્રમૈરયત્ ।
શૂરો જેતાપરાજિતઃ ॥
ત્રિરહ્નઃ પવતે વૃષા સોમઃ શુક્રાભિર્ ઊતિભિઃ ।
વાજી સહસ્રસાતમઃ ॥
સં વાં કર્મણા સમિષા હિનોમીન્દ્રાવિષ્ણૂ અપસસ્પારે અસ્ય ।
જુષેથાં યજ્ઞં દ્રવિણં ચ ધત્તમરિષ્ટૈર્ નઃ પથિભિઃ પારયન્તા ॥
ઉભા જિગ્યથુઃ ॥
ઇન્દ્રાવિષ્ણૂ દૃંહિતાઃ શમ્બરસ્ય નવ પુરો નવતિં ચ શ્નથિષ્ટં ।
શતં વર્ચિનઃ સહસ્રં ચ સાકં હથો અપ્રત્યસુરસ્ય વીરાન્ ॥
ઉત માતા મહિષમન્વવેનદમી ત્વા જહતિ પુત્ર દેવાઃ ।
અથાબ્રવીદ્ વૃત્રમિન્દ્રો હનિષ્યન્ત્સખે વિષ્ણો વિતરં વિક્રમસ્વ ॥
ત્રીણ્યાયૂંષિ તવ જાતવેદઃ ॥
અગ્નિરસ્મિ જન્મના જાતવેદા ઘૃતં મે ચક્ષુરમૃતં મ આસન્ ।
અર્કસ્ત્રિધાતૂ રજસો વિમાનોઽજસ્રો ઘર્મો હવિરસ્મિ નામ ॥
વિદ્મા તે અગ્ને ત્રેધા ત્રયાણિ ॥
વૃષણં ત્વા ત્રિકકુભં ત્રિમૂર્ધાનં ત્રિસંદૃશમ્ ।
વર્ષ્મન્ પૃથિવ્યા ઈમહે અગ્ને હવ્યાય વોઢવે ॥
અતિવિદ્ધા , અસ્યેદેવા ॥
પર્જન્યાય પ્રગાયત દિવસ્પુત્રાય મીઢુષે ।
સ નો યવસમિચ્છતુ ॥
પ્ર વાતા વાન્તિ પતયન્તિ વિદ્યુતા ઉદોષધીર્ જિહતે પિન્વતે સ્વઃ ।
ઇરા વિશ્વસ્મૈ ભુવનાય જાયતે યત્ પર્જન્યઃ પૃથિવીં રેતસાવતિ ॥
યસ્તસ્તમ્ભ સહસા વિ જ્મો અન્તાન્ બૃહસ્પતિસ્ત્રિષધસ્થો રવેણ ।
તં પ્રત્નાસા ઋષયો દીધ્યાનાઃ પુરો વિપ્રા દધિરે મન્દ્રજિહ્વમ્ ॥
વિભિદ્યા પુરં શયથેમપાચીં નિઃ ત્રીણિ સાકમુદધેરકૃન્તત્ ।
બૃહસ્પતિરુષસં સૂર્યં ગામર્કં વિવેદ સ્તનયન્નિવ દ્યૌઃ ॥
કૃષ્ણઁ નિયાનં હરયઃ સુપર્ણા અપો વસાના દિવમુત્પતન્તિ ।
ત આવવૃત્રન્ત્સદનાદ્ ઋતસ્યાદિદ્ ઘૃતેન પૃથિવી વ્યુદ્યતે ॥
આ તે સુપર્ણા અમિનન્ત એવૈઃ કૃષ્ણો નોનાવ વૃષભો યદીદં ।
શિવાભિર્ન સ્મયમાનાભિર્ આગાત્ પતન્તિ મિહઃ સ્તનયન્ત્યભ્રામ્ ॥
વાશ્રેવ વિદ્યુન્ મિમાતિ વત્સં ન માતા સિષક્તિ ।
યદેષાં વૃષ્ટિરસર્જિ ॥
પર્વતશ્ચિન્મહિ વૃદ્ધો બિભાય દિવશ્ચિત્ સાનુ રેજત સ્વને વઃ ।
યત્ ક્રીડથ મરુત ઋષ્ટિમન્તા આપ ઇવ સધ્ર્યઞ્ચો ધવધ્વે ॥
સૃજન્તિ રશ્મિમ્ ઓજસા પન્થાઁ સૂર્યાય યાતવે ।
તે ભાનુભિર્વિતસ્થિરે ॥
બહિષ્ઠેભિર્વિહરન્ યાસિ તન્તુમવવ્યયન્નસિતં દેવ વસ્મ ।
દવિધ્વતો રશ્મયઃ સૂર્યસ્ય ચર્મેવાવાધુસ્તમો અપ્સ્વન્તઃ સૂર્યો અપો વિગાહતે રશ્મિભિર્વાજસાતમઃ ।
બોધાત્ સ્તોમૈર્વયો દધત્ ॥
4.12.6 અનુવાકઃ

અર્વાઞ્ચો અદ્યા ભવતા યજત્રા આ વો હાર્દિ ભયમાનો વ્યયેયમ્ ।
ત્રાધ્વં નો દેવા નિજુરો વૃકસ્ય ત્રાધ્વં કર્તાદવપદો યજત્રાઃ ॥
પ્ર વા એકો મિમય ભૂર્યાગો યન્મા પિતેવ કિતવં શશાસ ।
આરે પાશા આરે અઘાનિ દેવા મા માધિ પુત્રે વિમિવ ગ્રભીષ્ટ ॥
આ ઘા યે અગ્નિમિન્ધતે સ્તૃણન્તિ બર્હિરાનુષક્ ।
યેષામિન્દ્રો યુવા સખા ॥
યાભ્યાં સ્વરજનન્નગ્ર એવ યા આતસ્થતુર્ ભુવનાનિ વિશ્વા ।
પ્ર ચર્ષણી વૃષણા વજ્રબાહુમગ્નિમિન્દ્રં વૃત્રહણં હુવેમ ॥
અગ્ના ઇન્દ્રશ્ચ દાશુષો દુરોણે સુતાવતો યજ્ઞં ઇહોપયાતમ્ ।
અમર્ધન્તા સોમપેયાય દેવા ॥
અન્વ્ અદ્ય નો અનુમતિ, રન્વિદનુમતે ત્વં ॥
રાકામહં સુહવાં સુષ્ટુતી હુવે શૃણોતુ નઃ સુભગા બોધતુ ત્મના ।
સીવ્યત્વપઃ સૂચ્યાછિદ્યમાનયા દદાતુ વીરં શતદાયમ્ ઉક્ય્બમ્ ॥
યાસ્તે રાકે સુમતયઃ સુપેશસો યાભિર્દદાસિ દાશુષે વસૂનિ ।
તાભિર્ નો અદ્ય સુમના ઉપાગહિ સહસ્રપોષં સુભગે રરાણા (રરાણ) ॥
સિનીવાલિ પૃથુષ્ટુકે યા દેવાનામસિ સ્વસા ।
જુષસ્વ હવ્યમાહુતં પ્રજાં દેવિ દિદિડ્ઢિ નઃ ॥
યા સુપાણિઃ સ્વઙ્ગુરિઃ સુષૂમા બહુસૂવરી ।
તસ્યૈ વિશ્પત્યૈસ્ હવિઃ સિનીવાલ્યૈ જુહોતન ॥
કુહૂમહં સુકૃતં વિદ્મનાપસં અસ્મિન્ યજ્ઞે સુહવાં જોહવીમિ ।
સા નો દદાતુ શ્રવણં પિતૄણાં તસ્યૈ તે દેવિ હવિષા વિધેમ ॥
કુહૂર્દેવાનામમૃતસ્ય પત્ની હવ્યા નો અસ્ય હવિષઃ શૃણોતુ ।
સ દાશુષે કિરતુ ભૂરિ વામં રાયસ્પોષં ચિકિતુષે દધાતુ ॥
ધાતા દધાતુ નો રયિં પ્રાચીં જીવાતુમક્ષિતામ્ ।
વયં દેવસ્ય ધીમહિ સુમતિં સત્યધર્મણઃ ॥
ધાતા દદાતુ દાશુષે વસૂનિ પ્રજાકામાય મીઢુષે દુરોણે ।
તસ્મૈ દેવા અમૃતાઃ સંવ્યયન્તાં વિશ્વે દેવાસો અદિતિઃ સજોષાઃ ॥
પ્રાતર્યજધ્વં અશ્વિના હિનોત ન સાયમસ્તિ દેવયા અજુષ્ટં ।
ઉતાન્યો અસ્મદ્યજતે વિ ચાવઃ પૂર્વઃ પૂર્વો યજમાનો વનીયાન્ ॥
પ્રાતર્યાવાણા પ્રથમા યજધ્વં પુરા ગૃધ્રાદરરુષઃ પિબાતઃ ।
પ્રાતર્ હિ યજ્ઞમશ્વિના દધાતે પ્રશઁસન્તિ કવયઃ પૂર્વભાજઃ ॥
ઇન્દ્રા નુ પૂષણા વયં સખ્યાય સ્વસ્તયે ।
હુવેમ વાજસાતયે ॥
યન્ નિર્ણિજા ॥
ત્વમગ્ને બૃહદ્વયો દધાસિ દેવ દાશુષે ।
કવિર્ગૃહપતિર્ યુવા ॥
હવ્યવાડગ્નિરજરઃ પિતા નો વિભુર્વિભાવા સુદૃશીકો અસ્મે ।
સુગાર્હપત્યાઃ સમિષો દિદીહ્યસ્મદ્ર્યક્ સંમિમીહિ શ્રવાંસિ ॥
ત્વં ચ સોમ નો વશો જીવાતું ન મરામહે ।
પ્રિયસ્તોત્રો વનસ્પતિઃ ॥
બ્રહ્મા દેવાનાં પદવીઃ કવીનાં કવિર્વિપ્રાણાં મહિષો મૃગાણાં ।
શ્યેનો ગૃધ્રાણાં સ્વધિતિર્વનાનાં સોમઃ પવિત્રં અત્યેતિ રેભન્ ॥
આ વિશ્વદેવં સત્પતિં સૂક્તૈરદ્યા વૃણીમહે ।
સત્યસવં સવિતારં ॥
આ કૃષ્ણેન રજસા વર્તમાનો નિવેશયન્નમૃતં મર્ત્યં ચ ।
હિરણ્યયેન સવિતા રથેના દેવો યાતિ ભુવના વિપશ્યન્ ॥
ઉદપ્રુતો ન વયો રક્ષમાણા વાવદતો અભ્રિયસ્યેવ ઘોષાઃ ।
ગિરિભ્રજો નોર્મયો મદન્તો બૃહસ્પતિમ્ અભ્યર્કા અનાવન્ ॥
હંસૈરિવ સખિભિર્વાવદદ્ભિરશ્મન્મયાનિ નહના વ્યસ્યન્ ।
બૃહસ્પતિરભિકનિક્રદદ્ ગા ઉત પ્રાસ્તૌદુચ્ચ વિદ્વં અગાયત્ ॥
ત્વં સુતસ્ય પીતયે સદ્યો વૃદ્ધો અજાયથાઃ ।
ઇન્દ્ર જ્યૈષ્ઠ્યાય સુક્રતો ॥
ભુવસ્ત્વમિન્દ્ર બ્રહ્મણો મહાન્ ભુવો વિશ્વેષુ સવનેષુ યજ્ઞિયઃ ।
ભુવો નૄઁશ્ચ્યૌત્નો વિશ્વસ્મિન્ ભરે જ્યેષ્ઠશ્ચ મન્ત્રો વિશ્વચર્ષણે ॥
પ્ર સ મિત્રાનમીવાસઃ ॥
યચ્ ચિદ્ધિ તે વિશો યથા પ્ર દેવ વરુણ વ્રતં ।
મિનીમસિ દ્યવિદ્યવિ ॥
યત્ કિંચેદં વરુણ દૈવ્યે જનેઽભિદ્રોહં મનુષ્યાશ્ચરામસિ ।
અચિત્તી યત્તવ ધર્મા યુયોપિમ મા નસ્તસ્માદેનસો દેવ રીરિષઃ ॥
યથા નો અદિતિઃ કરત્ પશ્વે નૃભ્યો યથા ગવે ।
યથા તોકાય રુદ્રિયમ્ ॥
મા નસ્તોકે તનયે મા ના આયુષિ મા નો ગોષુ મા નો અશ્વેષુ રીરિષઃ ।
વીરાન્મા નો રુદ્ર ભામિતો વધીર્હવિષ્મન્તો નમસા વિધેમ તે ॥
ય ઇમા વિશ્વા જાતાનિ આશ્રાવયતિ શ્લોકેન ।
પ્ર ચ સુવાતિ સવિતા ॥
વિશ્વા રૂપાણિ ॥
અશ્વિના યજ્ઞમાગતં દાશુષઃ પુરુદંસસા ।
પૂષા રક્ષતુ નો રયિમ્ ॥
ઇમં યજ્ઞમશ્વિના વર્ધયન્તેમૌ વીર્યં યજમાનાય ધત્તાં ।
ઇમૌ પશૂન્ રક્ષતાં વિશ્વતો નઃ પૂષા નઃ પાતુ સદમપ્રયુચ્છન્ ॥
પ્ર તે મહે સરસ્વતિ સુભગે વાજિનીવતિ ।
સત્યવાચે ભરે મતિમ્ ॥
ઇદં તે હવ્યં ઘૃતવત્સરસ્વતિ સત્યવાચે પ્રયતેમા હવીંષિ ।
ઇમાનિ ત ઉદિતા શંતમાનિ તેભિર્વયં સુભગાસઃ સ્યામ ॥
ઇતિ ખિલકાણ્ડે દ્વાદશઃ પ્રપાઠકઃ॥