કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 3.3

અગ્નિચિતિ-બ્રાહ્મણમ્ (સ્તોમભાગઃ)
સ્તોમભાગાઃ
3.3.1 અનુવાકઃ

અથૈતાઃ સ્તોમભાગા , એતાં વૈ બૃહસ્પતિર્ અસુરેભ્યોઽધિ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠાં આહરત્ , યદેતા ઉપધીયન્તે યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, યજ્ઞો વૈ દેવાનામપદ્યત, તં દેવાઃ સ્તોમભાગાભિઃ પ્રત્યુદસ્તભ્નુવન્ , યદેતા ઉપધીયન્તે યજ્ઞસ્યોત્તબ્યૈષ્, પ્રજાપતિર્વા એતત્ પૃથિવ્યા અગ્નેસ્તેજઃ સમભરત્ , તદગ્નેરેવૈતત્તેજઃ સંભ્રિયતે , અથૈતા નાકસદો , નાકં હ વા અસ્મા અગ્નિં ચિક્યાનાય ભવતિ, ન વૈ તત્ર કિં ચન જગ્મુષે કં , તસ્માન્ નાકસદો , નાકસત્સુ પઞ્ચચૂડા અધ્યુપદધાતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ , એષ હ ત્વેવ યજમાનઃ પત્નીભિરગ્નિનામુષ્મિંલ્લોકે સમ્યઙ્ યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે , અથો મધ્યે જ્યોતિરેવ ચીયતે , એતા વા અમુષ્મિંલ્લોકે યજમાનસ્ય પત્ની, સ્તસ્માદગ્નિચિતા સ્ત્રી નોપેત્યા , ઈર્ષ્યા હિ સા, પશ્ચાત્ પ્રાચીમુત્તમામુપદધાતિ, પશ્ચાદ્ ધ્યેતં પ્રાચી પત્નિ અન્વાસ્તે , અથૈતાઃ ક્લૃપ્તયઃ , પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત, તા એનં સૃષ્ટા અત્યમન્યન્ત, સ પ્રજાપતિરેતા ઇષ્ટકા અપશ્યત્, તા ઉપાધત્ત, તતો વા અકલ્પત, યદેતા ઉપધીયન્તે પ્રજાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ , અથૈતા વૃષ્ટિસનયો , વૃષ્ટિર્વૈ દેવેભ્યોઽન્નાદ્યમપાક્રામત્ , તત ઇદં સર્વમશુષ્યત્ , તે દેવાઃ પ્રજાપતિમેવોપાધાવન્ , સ પ્રજાપતિરેતા ઇષ્ટકા અપશ્યત્, તા ઉપાધત્ત, તેભ્યો વૃષ્ટિમન્નાદ્યમવારુન્દ્ધ, યદેતા ઉપધીયન્તે વૃષ્ટ્યા અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્યૈ, , આવપનં વા ઉત્તમા ચિતિ , રન્યાઅન્યા ઇષ્ટકા ઉપદધાતિ , અન્યાનન્યાન્ એવાસ્મૈ પશૂન્ પ્રજનયતિ, પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાયુ, ર્વાયવ્યા, સમીચી ઉપદધાતિ , આયુશ્ચૈવ પ્રાણં ચ સયુજા અકર્, અથો સમીચીનાભ્યાં હ્યાયુષા ચ પ્રાણેન ચ ભુઞ્જતે, પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા, તામ્ ઉત્તમામુપદધાતિ , ઉત્તમં હ્યાયુ , ર્યદન્યામ્ ઉત્તરામુપદધ્યાત્ પ્રાણમસ્યાપિદધ્યાત્ , પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ , તસ્માત્તામ્ ઉત્તમામુપદધાતિ , ઉત્તમં હ્યાયુઃ ॥
3.3.2 અનુવાકઃ

અથૈષા છન્દશ્ચિતિ , શ્છન્દાંસિ વૈ દેવાનાં વામં પશવો , છન્દાંસ્યેવૈતયા વામં પશૂન્ યજમાનોઽવરુન્ધે,આ , એતાં વૈ યજ્ઞસેનશ્ચૈત્ર ઉપદધે, સ આનર્ઘ, ગાયત્રીભિઃ પુરસ્તાત્ સાદયતિ, તેજો વૈ ગાયત્રી બ્રહ્મવર્ચસં , તેજ એવ બ્રહ્મવર્ચસં અવરુન્ધેગા, તિસ્ર ઉપદધાતિ, ત્રિવૃદ્ધ્યગ્નિ , ર્મૂર્ધન્વતીભિઃ સાદયતિ, મૂર્ધન્યોઽસાનીતિ, ત્રિષ્ટુબ્ભિર્દક્ષિણતો , ઓજો વૈ વીર્યં ત્રિષ્ટુપ્ , ઓજ એવ વીર્યમવરુન્ધેભિ, જગતીભિઃ પશ્ચાત્ , જાગતાઃ પશવઃ, પશૂન્ એવાવરુન્ધેસા , અનુષ્ટુબ્ભિરુત્તરતો , અનુષ્ટુબ્ વૈ સર્વાણિ છન્દાંસિ, સર્વાણ્યેવાસ્ય છન્દાંસ્ય્ ઉપહિતાનિ ભવન્તિ , અથ પઙ્ક્તી , રથ બૃહતી , રથોષ્ણિહો , અથ કકુભો , અથ વિરાજ , એવમસ્ય યથાપૂર્વં છન્દાંસ્ય્ ઉપહિતાનિ ભવન્તિ, દ્વિપદા ઉત્તમાઃ સાદયતિ, દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, છન્દાંસિ વૈ દેવાનાં વામં પશવો , યજમાનાયતનં વા આહવનીયો , ભ્રાતૃવ્યાયતનં ધિષ્યાસિ , યત્ પશ્ચોપદધ્યાદ્ ભ્રાતૃવ્યાયતને વામં પશૂન્ દધ્યાત્ , અથ યત્ પુર ઉપદધાતિ યજમાનાયતને વા એતદ્વામં પશૂન્ દધાતિ , અષ્ટોપદધાતિ , અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી, ગાયત્રોઽગ્નિ , ર્યાવાન્ એવાગ્નિસ્તં ચિનુતે , અષ્ટૌ ગાયત્રીભિઃ પુરસ્તાદ્ બહિઃપવમાનસ્યોપદધ્યાદ્યદ્યેનં ભ્રાતૃવ્યોઽતીવ સ્યાત્ , એકાદશ ત્રિષ્ટુબ્ભિઃ પુરસ્તાન્માધ્યંદિનસ્ય પવમાનસ્ય, દ્વાદશ જગતીભિઃ પુરસ્તાદાર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય ,એતા એવ પશ્ચાત્ પવામનાનાં ઉપદધ્યાદ્યદ્યેનં ભ્રાતૃવ્યોઽતીવ સ્યાત્, પ્રાણો વૈ પવામાનો , અગ્નેસ્તેજઃ પવમાન, સ્તેજસા વા એતદ્યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં પ્રભૂતં પ્રણુદતે , તેજસા પ્રતિનુદતે, તેજસા વિનુદતે, તદ્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વા એષ વિનોદો , જાનુદઘ્નં પ્રથમં ચિન્વાનશ્ચિન્વીત ગાયત્રીચિતં , નાભિદઘ્નં દ્વિતીયં ચિન્વાનશ્ચિન્વીત ત્રિષ્ટુપ્ચિતં , ચુબુકદઘ્નં તૃતીયં ચિન્વાનશ્ચિન્વીત જગચ્ચિતં ,યજ્ જ્યાયાંસં ચિત્વા કનીયાંસં ચિન્વીત કનીયાંસં યજ્ઞક્રતુમુપેયાત્, કનીયસીં પ્રજાં , કનીયસઃ પશૂન્, કનીયોઽન્નાદ્યં , પાપીયાન્ત્ સ્યાત્ , અથ યત્ કનીયાંસં ચિત્વા જ્યાયાંસં ચિનુતે જ્યાયાંસં એવ યજ્ઞક્રતુમુપૈતિ, ભૂયસીં પ્રજાં , ભૂયસઃ પશૂન્ ભૂયોઽન્નાદ્યં , વસીયાન્ ભવતિ , એષા વા અગ્નેરુત્તરવતી નામ ચિતિ, રુત્તરંઉત્તરં શ્વઃશ્વઃ શ્રેયાન્ ભવતિ ય એવં વેદ ॥
3.3.3 અનુવાકઃ

પઞ્ચચિતિકઃ કાર્યઃ, પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ, પાઙ્ક્તાઃ પશવ, સ્તસ્માત્ પઞ્ચચિતિકઃ, પઞ્ચ ચિતયઃ, પઞ્ચ પુરીષાણિ, તદ્વિરાજં સંપદ્યતે, તદ્યદ્વિરાજં સંપદ્યતે તદગ્નેઃ સ્તોત્રં કાર્યમ્ , યત્ પઞ્ચચિતિકઃ સ્યાદિયાદ્વિરાજો, યદ્ દશચિતિક ઇયાદ્યજ્ઞાચ્ચ પશુભ્યશ્ચ, યત્ પઞ્ચચિતિકસ્તેન યજ્ઞાચ્ચ પશુભ્યશ્ચ નૈતિ , અથ યત્ પઞ્ચ ચિતયઃ પઞ્ચ પુરીષાણિ તેન વિરાજો નૈતિ, તદુભાભ્યાં વાવાસ્મા એતદ્વર્ણાભ્યાં પશૂનવરુન્ધે, યદેષાં પાઙ્ક્તં યચ્ચ વૈરાજં , દ્વ્યક્ષરં લોમ, દ્વ્યક્ષરા ત્વક્ , દ્વ્યક્ષરં માંસં , દ્વ્યક્ષરં અસ્થિ, દ્વ્યક્ષરો મજ્જા, તદ્ દશ, દશાક્ષરા વિરાટ્ , વૈરાજાઃ પશવઃ, પશૂન્ એવાવરુન્ધેરં, પઞ્ચચિતિકઃ કાર્યો , ઇમે વૈ લોકાસ્તિસ્રશ્ચિતયો , યજમાનો દ્વે, યજમાનં વા એતદેષુ લોકેષુ પ્રતિષ્ઠાપયામકઃ, કા પ્રથમા ચિતિઃ, કિં પુરીષં ઇત્યાહુ , રિયં વાવ પ્રથમા ચિતિર્ , ઓષધયઃ પુરીષં , કા દ્વિતીયા ચિતિઃ, કિં પુરીષં ઇત્યાહુ , રન્તરિક્ષં વાવ દ્વિતીયા ચિતિર્વયાંસિ પુરીષં , કા તૃતીયા ચિતિઃ કિં પુરીષં ઇત્યાહુ , રસૌ વાવ તૃતીયા ચિતિર્નક્ષત્રાણિ પુરીષં , કા ચતુર્થી ચિતિઃ, કિં પુરીષં ઇત્યાહુ , ર્યજ્ઞો વાવ ચતુર્થી ચિતિર્ દક્ષિણા પુરીષં , કા પઞ્ચમી ચિતિઃ, કિં પુરીષં ઇત્યાહુ , ર્યજમાનો વાવ પઞ્ચમી ચિતિઃ, પ્રજા પુરીષં, એતાવદ્વા અસ્તિ, યાવદેવાસ્તિ તત્ સ્પૃણોતિ, તદવરુન્ધે ઇ , અથૈતા ઋતવ્યાઃ, સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનર , એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યદ્ વૈશ્વાનર, સ્તસ્ય વા અહોરાત્રાણ્ય્ એવેષ્ટકા ઉપધીયન્તે, દ્વેદ્વે ઉપદધાતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , અવકામ્ ઉપાસ્ય સાદયતિ શાન્ત્યા અનિર્દાહાય, ચતસ્રો મધ્યમાયાં ચિત્યામુપદધાતિ , અપ્રતિષ્ઠિતં ઇવ હ્યન્તરિક્ષમ્ , પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, દ્વાદશોપદધાતિ, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનર , એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યદ્ વૈશ્વાનરઃ, પ્રિયાયાં વા એતત્ તન્વામગ્નિશ્ચીયતે, સતનૂરર્કો નિધીયતે , અગ્નેરન્તઃશ્લેષોઽસીતિ , એતસ્ય હ ત્વેવાગ્નિઃ સંશ્લિષ્ટો યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે, સંશ્લિષ્ટો વા એતસ્યાગ્નિર્યસ્યૈતા ઉપધીયન્તે, કલ્પેતાં દ્યાવાપૃથિવી ઇતિ, કલ્પતે હ વા અસ્મા અગ્નિં ચિક્યાનાય, પ્ર સમાનાનાં જ્યૈષ્ઠ્યમાપ્નોતિ ય એવં વેદ, સં વા એતદગ્નિમિન્ધે ઃ યચ્ ચિનોતિ, તં દીપયત્યેવ ઋતવ્યાભિઃ ॥
3.3.4 અનુવાકઃ

તમો વૈ સ્વર્ગં લોકમન્તરા તિષ્ઠતિ , એતા વૈ જ્યોતિષ્મતીરિષ્ટકા યદ્ધિરણ્યશકલૈઃ પ્રોક્ષતિ, વિવાસયતિ વા એતદ્યજમાનાય, જ્યોતિર્ અસ્મિન્ દધાતિ, સહસ્રં ભવન્તિ, સાહસ્રો વૈ પ્રજાપતિઃ, પ્રજાપતિમેવાપ્નોતિ, યાવદ્વૈ સહસ્રં તાવદિતોઽસૌ લોકઃ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ , ઇમા મે અગ્ના ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્વ્તા ઇતિ, ધેનવો વૈ નામૈતા ઇષ્ટકા , એતાભિર્વૈ પ્રજાપતિર્ યદ્યદકામયત તતદદુહ, યદ્યદેવૈતાભિર્યજમાનઃ કામયતે તત્તદ્ દુહે , ઋતુષ્ઠાઃ સ્થ ઋતાવૃધા ઇતિ , ઋતુષ્ઠા એવૈના અકૃત ઋતાવૃધો , ઘૃતશ્ચ્યુતો મધુશ્ચ્યુતા ઇતિ, ઘૃતશ્ચ્યુત એવૈના અકૃત મધુશ્ચ્યુતા , ઊર્જસ્વતીઃ પયસ્વતીરિતિ , ઊર્જસ્વતીરેવૈના અકૃત પયસ્વતીઃ, સ્વધાયિનીઃ કુલાયિનીરિતિ, કુલાયિનીર્ હ્યેતા વિરાજો નામ , કામદુઘા ઇતિ, યત્ર વા અદો દેવેભ્યઃ કામદુઘાઃ કામં અદુહ્ર તદેતા અપિ દુદુહ્રે, તત્ પુષ્ટિમેવૈતાભિરવરુન્ધેદુ , અમુત્રામુષ્મિંલ્લોક ઇતિ , અમુષ્મૈ હિ લોકાયાગ્નિશ્ચીયતે, રુદ્રં વૈ દેવા યજ્ઞાદન્તરાયન્ , તાનાયતયાભિપર્યાવર્તત, તસ્માદ્વા અબિભયુ, સ્તે દેવાઃ પ્રજાપતિમેવોપાધાવન્ , સ પ્રજાપતિરેતં શતરુદ્રિયમપશ્યત્, તેનૈનં અશમયત્, તદ્ય એવં વેદ વેદાહ વા એનં પ્રજાપતિ , ર્નૈનં એષ દેવો હિનસ્તિ, યત્ર રુદ્રઃ પ્રજાઃ શમાયેત તદુદઙ્ પરેત્યે, તદેવ વદંશ્ચક્રમ્યેત, સ્વાયાં વા એતદ્દિશિ સ્વેન ભાગધેયેન રુદ્રં શમયતિ, જાનુદઘ્ને પ્રથમં જુહોતિ , અસ્યા એવૈનં તેન શમયતિ, નાભિદઘ્ને દ્વિતીયમ્, અન્તરિક્ષાત્ તેન, છુબુકદઘ્ને તૃતીયમ્ , દિવસ્તેન, ત્રિર્જુહોતિ, ત્રયો વા ઇમે લોકા , એભ્યો વા એતલ્ લોકેભ્યો રુદ્રં શમયતિ, ત્રિરમુતઃ પુનઃ પ્રત્યવહારં જુહોતિ, યાન્ એવેતો રુદ્રાન્ યજતિ તાનમુતોઽવયજતિ, ત્રિરિતો જુહોતિ, ત્રિરમુત, સ્તત્ ષટ્, ષડ્ વા ઋતવ, ઋતુભ્યો વા એતદ્ રુદ્રમવયજતિ, સમાવચ્ શો વિભાજં જુહોતિ , સમાવદ્ભાજો હિ રુદ્રાણાં ભાગા , દ્વાસાહાનિ જુહોતિ, દ્વાસાહૈર્વૈ સ તમશમયત્ , દ્વાસાહૈરેવૈનં શમયતિ , અર્કપર્ણેન જુહોતિ , અર્કેણ વા એતદર્કમવયજતિ, યત્પાત્રેણ જુહુયાદ્ રુદ્રં પ્રજાસ્વ્ અન્વવનયેત્, તસ્માદારણ્યેન જુહોતિ, પશુર્વા અગ્નિઃ, સ વૈ તર્યેદ્વ જાયતે યર્હિ ચીયતે, સ ભાગધેયમિચ્છતિ, યથા વત્સો જાતઃ સ્તનમિછતિ સોઽધ્વર્યું ચ યજમાનં ચ પ્રેક્ષતે, યચ્ શતરુદ્રિયં જુહોતિ સ્વેનૈવૈનં ભાગધેયેન શમયતિ, યાસા ઉત્તરાર્ધે જઘનાર્ધે શ્રોણિસ્તસ્યાં હોતવ્યં , સ્વાયાં વા એતદ્દિશિ સ્વેન ભાગધેયેન પ્રતિહૃત્ય રુદ્રં શમયતિ , અઙ્ગિરસો વૈ સ્વર્યન્તોઽજાયાં ઘર્મં પ્રાસિઞ્ચન્ , સા શોચન્તી પર્ણં પરામૃશત્ , સોઽર્કોઽભવત્ , યદર્કપર્ણેન જુહોતિ , અર્કેણ વા એતદર્કમવયજતિ, યં દ્વિષ્યાત્તસ્ય પશૂનાં સંચરે ન્યસ્યેત્ , યઃ પ્રથમ આક્રમતિ સ આર્તિમ્ આર્છતિ ॥
3.3.5 અનુવાકઃ

અશ્મન્ન્ ઊર્જં પર્વતે શિશ્રિયાણાં ઇત્યપઃ પરિષિઞ્ચન્ પર્યેતિ, પ્રજાપતેર્વા એષ રસઃ, પ્રજાપતેરેવ રસેન પરિષિઞ્ચતિ , અશ્મંસ્તે ક્ષુદિતિ , અશ્માનં એવ ક્ષુધાર્પયતિ, મયિ તા ઊર્ગ્ ઇતિ , આત્મન્ન્ એવોર્જં ધત્તે, યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગ્ ઋચ્છત્વ્ ઇતિ, યમેવ દ્વેષ્ટિ તં અગ્નેઃ શુચાર્પયતિ, ત્રિઃ પરિષિઞ્ચન્ પર્યેતિ, ત્રયો વા ઇમે લોકા , એભ્યો વા એતલ્ લોકેભ્યોઽગ્નેઃ શુચં શમયતિ, ત્રિઃ પરિષિઞ્ચન્ પર્યેતિ, ત્રિરપરિષિઞ્ચન્ , તત્ ષટ્, ષડ્ વા ઋતવ , ઋતુભ્યો વા એતદગ્નેઃ શુચં શમયતિ, યદ્યભિચરેદેતદેવ યજુર્વદન્ન્ અપરિષિઞ્ચન્ પુનઃ પરીયાત્ , યૈવાગ્નેઃ શુક્ તયૈનં અર્પયતિ યદ્યભિચરેત્ ॥ ઇદમહમમુષ્યામુષ્યાયણં અમુષ્માત્ પુત્રમમુષ્યાં દિશિ પ્રક્ષિણામિ ॥ ઇતિ કુમ્ભં જઘન્યાયાં શ્રોણ્યાં પ્રક્ષિણીયાત્ , યત્ પ્રક્ષિણાતિ તસ્યૈવાર્તિમ્ અન્વ્ આર્તિમ્ આર્ચ્છતિ , અથ યન્નામ ગૃહ્ણાતિ , આયતનં એવાસ્ય છિનત્તિ , આગ્નેયપાવમાન્યાં ગાયત્રં ગાયતે, પ્રાણો વૈ પવમાનઃ, શિરો ગાયત્રી, યદાગ્નેયપાવમાન્યાં ગાયત્રં ગાયતે શીર્ષન્ વા એતત્ પ્રાણાન્ દધાતિ , ઇયં વૈ રથન્તરમ્, અન્તરિક્ષં વામદેવ્યં, અસૌ બૃહત્, ત્રિધાતુર્વા એતદર્કો નિધીયતે , આત્મા વૈ વામદેવ્યં , પ્રતિષ્ઠા યજ્ઞાયજ્ઞિયમ્ , બૃહદ્રથન્તરે પક્ષૌ, યદ્ બૃહદ્રથન્તરે અભિતો ગાયતે , આત્મન્ન્ એવ પક્ષૌ ધત્તે, યજ્ઞં વૈ દેવાનાં રક્ષાંસ્યજિઘાંસન્ , તાનિ બૃહદ્રથન્તરાભ્યાં એવાપાઘ્નત, યદ્ બૃહદ્રથન્તરે અભિતો ગાયતે રક્ષસામપહત્યૈ, પ્રજાપતેર્ હૃદયમપિપક્ષે ગાયતે, તસ્માદિદમપિપક્ષ આત્મનો હૃદયમનૃચં ગાયતે, તસ્માદનસ્થકં હૃદયમ્, અર્યૈઃર સામભિરર્કં પરિષ્ટુવન્તિ, સતનૂરર્કો નિધીયતે ॥
3.3.6 અનુવાકઃ

વરુણમેનિર્વા એષ એતર્હ્યાભીદ્ધસ્તિષ્ઠતિ, સ એનં તર્હ્યધીયાત્, તસ્ય પ્રાણેન વીયાત્ , મણ્ડૂકેનાધ્યેતિ, તસ્યૈવ પ્રાણેન વ્યેતિ, ન ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ હિનસ્તિ નારણ્યાન્ , અવકયા વિકર્ષતિ , અપાં વા એષા યોનિર્યદવકા , અપાં વા એતદ્ યોનિનાગ્નેઃ શુચં શમયતિ , અપાં વા એતદ્ રૂપં યદવકા , અપાં વા એતદ્ રૂપેણાગ્નેઃ શુચં શમયતિ, વેતસેનાધ્યેતિ , અપાં વા એતત્ પુષ્પં યદ્ વેતસો , અપાં વા એતત્ પુષ્પેણાગ્નેઃ શુચં શમયતિ, સપ્તભિર્વિકર્ષતિ, સપ્ત વૈ છન્દાંસિ, છન્દોભિર્વા એતદગ્નેઃ શુચં શમયતિ , અથો બ્રહ્મ વૈ છન્દાંસિ, બ્રહ્મણા વા એતદગ્નેઃ શુચં શમયતિ , અગ્નિર્વૈ સૃષ્ટો ભાગધેયમૈચ્છત્, સ પ્રજાપતિમેવોપાધાવત્, તસ્મા અન્નં પ્રાયચ્છત્ કંત્વાય, તદસ્મૈ કમભવત્ , અન્નં વૈ કં, અન્નેન વા એતદગ્નિમ્ ઉપચરતિ કંત્વાય, કં હાસ્મા અગ્નિં ચિક્યાનાય ભવતિ, પરાઞ્ચમધ્યેતિ, પરાઙ્ હિ પશુઃ શાન્તરથો, પરાઙ્ હિ પશુઃ પશૌ રેતો દધાતિ , અન્યાંસ્તે અસ્મત્તપન્તુ હેતયઃ, પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવેતિ , અન્નં વૈ પાવકં, અન્નેન વા એતદગ્નેઃ શુચં અન્તર્ધત્તે, હિરણ્યશકલૈર્ વ્યાઘારયતિ, અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ , તેજોઽગ્નિ , રમૃતેન વા એતત્તેજો વ્યાઘારયતિ, પઞ્ચભિર્ વ્યાઘારયતિ, પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યાવાન્ એવ યજ્ઞસ્તમાલબ્ધ, દ્વયા વૈ દેવા યજમાનસ્ય ગૃહમાગચ્છન્તિ, યદ્ દધ્ના મધુસંશ્લિષ્ટેન વ્યવોક્ષતિ તાન્ એવ પ્રીણાતિ, સર્વમનુ વ્યવોક્ષતિ, સર્વાન્ એવૈનાન્ પ્રીણાતિ, તિસૃભિર્ વ્યવોક્ષતિ, ત્રિવૃદ્ધ્યગ્નિ, સ્ત્રિષ્ટુબ્ભિર્ વ્યવોક્ષતિ , ઇન્દ્રિયસ્યાવરુદ્યૈણા , અન્નવતીભિર્ વ્યવોક્ષતિ , અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્યૈર્, દર્ભગુરુમુષ્ટિના વ્યવોક્ષતિ, સં હિ પ્રાજાપત્યઃ, પ્રાણૈર્વા એષ વ્યૃધ્યતે યોઽગ્નિમધ્યેતિ, યદાહ, પ્રાણદા અપાનદા ઇતિ, પ્રાણાન્ એવાત્મન્ ધત્તે, પ્રજયા ચ વા એષ પશુભિશ્ચ વ્યૃધ્યતે યોઽગ્નિમધ્યેતિ, પ્રજા વૈ વર્ચઃ, પશવો વરિવો , યદાહ, વર્ચોધા વરિવોધા ઇતિ, પ્રજાં ચૈવ પશૂંશ્ચાત્મન્ ધિત્વાવરોહતિ ॥
3.3.7 અનુવાકઃ

ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહન્ , સ પ્રાઙ્ અપદ્યત, સ પદ્યમાના ઇન્દ્રં ષોડશભિર્ ભોગૈઃ પર્યગૃહ્ણાત્, સ વા અગ્નિનૈવ વૃત્રસ્ય ભોગાનપિદહ્ય વૈશ્વકર્મણાભ્યાં પાપ્મનસ્તમસો નિરમુચ્યત , અગ્નિસ્તિગ્મેન શોચિષેતિ યજ્જુહોતિ , અગ્નિના વા એતત્પાપ્મનો ભોગાનપિદહ્ય વૈશ્વકર્મણાભ્યાં પાપ્મનસ્તમસો નિર્મુચ્યતે, નાના જુહોતિ સૂક્તયોર્નાનાવીર્યત્વાય, ષોડશગૃહીતેન જુહોતિ, ષોડશભિર્ હિ સ તં ભોગૈઃ પર્યગૃહ્ણાત્ , એતેન વૈ સ વૃત્રસ્ય ભોગેભ્યો નિરમુચ્યત, તત્પાપ્મન એવૈતેન ભોગેભ્યો નિર્મુચ્યતે , અથૈતદપ્રતિરથં, એતેન વૈ દેવા અસુરાન્ પ્રત્યજયન્ , તદપ્રતિરથસ્યાપ્રતિરથત્વં , તદપ્રત્યેવૈતેન યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં જયતિ , એતેનૈવ યાજયેત્ , સંગ્રામે જયતિ સંગ્રામં, એતેનૈવ યાજયેદ્ ભ્રાતૃવ્યવન્તં યો વાસ્ય પ્રિયઃ સ્યાત્ તં , ભવત્યાત્મના, પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ , એતેન વૈ ભરદ્વાજઃ પ્રતર્દનં દૈવોદાસિં સમનહ્યત્, સ રાષ્ટ્રમ્ અભવત્ , યં કામયેત રાષ્ટ્રિયમયં રાષ્ટ્રં સ્યાદિતિ, તં એતેન સંનહ્યેત્ , રાષ્ટ્રં હ ભવતિ , એતેન વૈ દેવા વિરાજમભ્યજયન્, દશાન્વાહ, દશાક્ષરા વિરાટ્ , વિરાજં એવૈતેનાભિજયતિ, દક્ષિણતો વૈ દેવાનાં યજ્ઞં રક્ષાંસ્યજિઘાંસન્ , તાનિ વા અપ્રતિરથેનૈવાપાઘ્નત, યદ્ બ્રહ્માપ્રતિરથં દક્ષિણતો વદન્ન્ એતિ રક્ષસામપહત્યૈ ॥
3.3.8 અનુવાકઃ

ઉદેનં ઉત્તરં નયે, તિ સમિધા આદધાતિ, પ્રહ્રિયમાણાયૈવાસ્મૈ ભાગં અક, સ્તિસ્ર આદધાતિ, ત્રિવૃદ્ધ્યગ્નિ , રુદુ ત્વા વિશ્વે દેવા ઇતિ, વિશ્વે હીદં દેવાઃ સ્મો યન્મનુષ્યા , અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિરિતિ, યસ્મા એવ ચિત્તાયાગ્નિરાધીયતે તેનૈનં ચિત્તેન સમર્ધયતિ, પઞ્ચ દિશો દૈવીર્યજ્ઞમવન્તુ દેવીરિતિ , ઇમા એવૈનં પઞ્ચ દિશોઽનુ તેજસ્વિનં કરોતિ , ઉક્થપત્રા ઈડ્યો ગૃભીત ઇતિ , ઉત્થપત્રો હ્યેષ પરિગૃહ્ય યજ્ઞમાયન્ન્ ઇતિ, પરિગૃહ્ય હ્યેતં યન્તિ, હરિકેશઃ સૂર્યરશ્મિઃ પુરસ્તાદિતિ , અસૌ વા આદિત્યો હરિકેશઃ સૂર્યરશ્મિઃ પુરસ્તાત્, સવિતા જ્યોતિરુદયં અજસ્ર, મિત્યાહ પ્રસૂત્યા એવ, તસ્ય પૂષા પ્રસવે યાતિ વિદ્વાન્ ઇતિ, પશવો વૈ પૂષા, પશૂન્ એવાવરુન્ધેપ્, તતો વાકા આશિષો નો જુષન્તામિતિ , આશિષાં વા એષ દોહ , આશિષ એવ દુહે , ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ન્ ઇતિ વૃધદ્વત્યા યન્તિ, વૃદ્ધિં એવોપયન્તિ , અનુષ્ટુભા યન્તિ, વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્ , વૈશ્વદેવી વાક્ , વૈશ્વદેવોઽગ્નિ, સ્તસ્માદનુષ્ટુભા યન્તિ, ષડ્ભિરાગ્નીધ્રાદ્યન્તિ, ષડ્ વા ઋતવ , ઋતુભિરેવ યન્તિ, વિમાન એષ દિવો મધ્ય આસ્તા, ઇત્યશ્માનં સાદયતિ, વિમાનો હ્યસા આદિત્યઃ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય, સુમ્નહૂર્યજ્ઞ આ ચ વક્ષદ્, યક્ષદગ્નિર્દેવો દેવં આ ચ વક્ષદિતિ , આશીરેવૈષા દેવહૂર્યજ્ઞ આ ચ વક્ષદ્, યક્ષદગ્નિર્દેવો દેવં આ ચ વક્ષદિતિ , આશિષ એવૈષ પરિગ્રહો , વાજસ્ય મા પ્રસવેનોદ્ગ્રાભેણોદજિગ્રભદિતિ , અસૌ વા આદિત્ય ઉદ્ગ્રાભ , એષ નિગ્રાભ, ઉદ્યન્ વા એતદ્યજમાનં ઉદ્ગૃહ્ણાતિ, નિમ્રોચન્નસ્ય ભ્રાતૃવ્યં નિગૃહ્ણાતિ , ઉદ્ગ્રાભશ્ચ નિગ્રાભશ્ચેતિ, બ્રહ્મ વા ઉદ્ગ્રાભો , બ્રહ્મ નિગ્રાભો , બ્રહ્મણા વા એતદ્યજમાનં ઉદ્ગૃહ્ણાતિ, બ્રહ્મણાસ્ય ભ્રાતૃવ્યં નિગૃહ્ણાતિ , અથા સપત્નાનિન્દ્રાગ્ની મે વિષૂચીનાન્ વ્યસ્યતામિતિ , ઓજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની, ઓજસા વા એતદ્વીર્યેણ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યં વિષ્વઞ્ચં વિનુદતે, ચતુર્ભિરાહવનીયાદ્યન્તિ, ચત્વારિ વૈ છન્દાંસિ, છન્દોભિરેવ યન્તિ , અથો બ્રહ્મ વૈ છન્દાંસિ, બ્રહ્મણૈવ યન્તિ ॥
3.3.9 અનુવાકઃ

ક્રમધ્વં અગ્નિના નાકં ઇત્યા, હ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ, દિવઃ પૃષ્ઠં સ્વર્ગત્વેતિ, પૃષ્ઠેન હિ યન્તિ , ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદા ઇતિ, દ્વિપાત્સુ ચૈવ ચતુષ્પાત્સુ ચ પશુષૂર્જં દધાતિ , ઇયક્ષમાણા ભૃગુભિઃ સહેતિ, ભૃગવો હ્યગ્રે યજ્ઞેનાર્ધ્નુવન્નૃદ્ધ્યૈ, પૃથિવ્યા અહં ઉદન્તરિક્ષમારુહં, અન્તરિક્ષાદ્દિવમારુહં ઇતિ , એષાં વા એષ લોકાનાં સમારોહઃ, પઞ્ચભિરાક્રમતે, પાઙ્ક્તો યજ્ઞો , યજ્ઞેન વા એતદ્યજ્ઞમભ્યારોહતિ અપ્રતિનોદાય, કૃષ્ણાયાઃ શ્વેતવત્સાયાઃ પયસા જુહોતિ , અહર્વૈ વત્સો , રાત્રિર્માતા , અહ્ને વા એતદ્ રાત્રીં પ્રદાપયતિ, પ્રત્તે હ વા અહોરાત્રે દુહે ય એવં વેદ, સર્વે વૈ પશવો નાનારૂપાઃ સન્તઃ પય એવ પ્રત્યેકરૂપા , યદેવ પ્રત્યેકરૂપાસ્તદેનાન્ પ્રત્યવરુન્ધેર્, નક્તોષાસા , અગ્ને સહસ્રાક્ષ, સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માન્, પૃષ્ઠે પૃથિવ્યાઃ સીદેતિ , એષુ વા એતં લોકેષુ જ્યોતિષ્મન્તમગ્નિં નિધત્તે , અથો પ્રાણાનાં વિધૃત્યૈ, દ્વાભ્યાં સાદયતિ, દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ , આજુહ્વાનઃ સુપ્રતીકઃ પુરસ્તાદિત્યાહ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ, તાં સવિતુર્વરેણ્યસ્ય ચિત્રામ્ ઇતિ , એતં વૈ કણ્વઃ શ્રાવયસોઽગ્નેર્ દોહં વિદાંચકાર , અગ્નેર્વા એષ દોહો , અગ્નિં વા એતેનાગ્નિચિદ્ દુહે, સર્વાન્ હ વા અસ્મા અગ્નિર્ દોહાન્ત્સર્વાન્ કામાન્ દુહે ય એવં વેદ, વિધેમ તે પરમે જન્મન્નગ્ના, ઇત્યાહ, ઋદ્યાદો એવ, પ્રેદ્ધો અગ્ને દીદિહિ પુરો ના ઇતિ , એષા વૈ કર્ણકવતી સૂર્મ્યજસ્રં જ્યોતિ , રજસ્રં વાવાસ્મા એતજ્જ્યોતિર્ અપ્યધાત્ , એતાં વૈ વાસિષ્ઠઃ સાત્યહવ્યઃ સત્ત્રિણા આસીનાન્ પપ્રચ્છ, વિદ કર્ણકવતીં સૂર્મીમ્ ઇતિ, વિદ્મેતિ હોચુર્ યા વનેષુ તાં વિદ્મેતિ, પશવો વા એતસ્યાઃ કર્ણાઃ, પશુમાન્ ભવતિ , એતાં વૈ વજ્રં શતઘ્નીં વિઘ્નીં દેવા અસુરેભ્ય ઉપપ્રાવર્તય, સ્તેષાં શતતર્હમદૃંહં , સ્તદેતામેવ વજ્રં શતઘ્નીં વિઘ્નીં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાયોપપ્રાવર્તયતિ, શતતર્હં હ દૃંહતિ , અગ્ને તમદ્યેતિ પઙ્ક્ત્યા જુહોતિ, યજમાનો વૈ પઙ્ક્તિ , ર્યજમાનં વા એતદ્વિરાજિ પ્રતિષ્ઠાપયામક, રથો પઙ્ક્ત્યૈ વાહુત્યા યજ્ઞં આલભતે, સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ સપ્ત જિહ્વા ઇતિ , એતાવતીર્વા અગ્નેસ્તન્વઃ ષોઢા સપ્ત સપ્ત, યો વા અસ્યૈતા અગ્નિં ચિક્યાનો વિતર્ષયતિ વિ હ તૃષ્યતિ, તા એવાસ્ય તર્પયતિ, ચિતિં જુહોમિ મનસેતિ , એષા વા અગ્નેરદાભ્યાહુતિર્વૈશ્વકર્મણી, નૈનં ભ્રાતૃવ્યો દભ્નોતિ , અગ્નિં ચિક્યાનં પ્ર સમાનાના જ્યૈષ્ઠ્યમાપ્નોતિ ય એવં વેદ , અગ્નિર્વા અમન્યત, ન વા અહં ઇદમભાગધેય, સ્તેજો યંસ્યામીતિ, તદેતેન ભાગધેયેનાયચ્છત્ , એતદ્વા અગ્નિરગ્નિહોત્રમ્, અગ્નિં વા એતેનાગ્નિચિદ્યચ્છતિ, સર્વાન્ હ વા અસ્મા અગ્નિર્ દોહાન્ત્સર્વાન્ કામાન્ દુહે ય એવં વેદ, સં વા એતદગ્નિમિન્દ્ધે યચ્ ચિનોતિ, તં દીપયત્યેવાગ્નિરગ્નિહોત્રેણ ॥
3.3.10 અનુવાકઃ

અથૈષોઽગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલઃ, સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ, સંવત્સરમેવ પ્રીણાતિ , અથો પ્રાહૃતાયૈવાસ્મૈ ભાગં અકર્, આહુતીનાં વૈ પ્રતિષ્ઠિત્યા યજમાનઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ , આહુતીનામપ્રતિષ્ઠિત્યા ન પ્રતિતિષ્ઠતિ, યદેતં જુહોતિ , આહુતીનાં પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, તાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તીર્યજ્ઞોઽનુપ્રતિતિષ્ઠતિ, યજ્ઞં યજમાનો , અથો કામો વૈ વૈશ્વાનરો , યત્કામો ભવતિ સં હાસ્મૈ સ કામો નમતિ, યત્ પ્રાઙ્ પર્યાવર્તેત દૈવીર્વિશો મુહ્યેયુ , ર્યદ્ દક્ષિણા યમદેવત્યા સ્યાત્ , યત્ પ્રત્યઙ્ સૌર્યો , યદુદઙ્ રૌદ્ર , ઋજુ હોતવ્યઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, સર્વહુતં કરોતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ, ક્ષત્રં વૈ વૈશ્વાનરો , વિણ્ મારુતા , યદેતં હુત્વા મારુતાન્ જુહોતિ વિશઁ વા એતત્ ક્ષત્રાય નિયુનક્તિ , અથો વિશમેવ ક્ષત્રાયાનુકાં કરોતિ , અગ્નિમુખાન્વૈ પ્રજાપતિઃ પશૂનસૃજત, પશવો મારુતા , યદેતં હુત્વા મારુતાન્ જુહોતિ , અગ્નિમુખાન્ એવાસ્મૈ પ્રજાપતિઃ પશૂન્ પ્રજનયતિ, સપ્તકપાલા ભવન્તિ, સપ્ત સપ્ત મારુતા ગણા, સ્તસ્માત્સપ્તકપાલા , ગણેન ગણેન જુહોતિ, ગણશ એવ મરુતઃ પ્રીણાતિ, યોઽરણ્યેઽનુવાક્યો ગણસ્તન્મધ્યતો જુહુયાત્, ક્ષત્રં વા એષ, મરુતાં વિડ્ ઇતરે, વિશો વા એતત્ ક્ષત્રં મધ્યમેષ્ઠં કરોતિ, યદિ કામયેત, વિશા ક્ષત્રં હન્યામ્ ઇતિ, યોઽરણ્યેઽનુવાક્યો ગણસ્તમ્ ઇતરૈર્ગણૈર્ મોહયેત્ , વિશા વા એતત્ ક્ષત્રં હન્તિ, યદિ કામયેત, ક્ષત્રેણ વિશઁ હન્યામ્ ઇતિ, યોઽરણ્યેઽનુવાક્યો ગણસ્તેનેતરાન્ ગણાન્ મોહયેત્ , ક્ષત્રેણ વા એતદ્વિશઁ હન્તિ, તસ્ય ત્રિષ્ટુભૌ યાજ્યાનુવાક્યે સ્યાતામ્, ઓજો વૈ વીર્યં ત્રિષ્ટુપ્ , ઓજો વા એતદ્વીર્યં વિશ આદાય ક્ષત્રાયાપિદધાતિ, યદિ કામયેત, ક્ષત્રેણાસ્ય ક્ષત્રં હન્યાં, પ્ર સ્વાદાયતનાચ્ ચ્યવેતેતિ, યોઽરણ્યેઽનુવાક્યો ગણસ્તેનાગ્નિષ્ઠં રથવાહનં વ્યઙ્ગયેત્, ક્ષત્રં વા એષ મરુતામગ્નિષ્ઠં રથવાહનં , ક્ષત્રિયસ્ય ક્ષત્રં બિભર્તિ, ક્ષત્રેણૈવાસ્ય ક્ષત્રં હન્તિ, પ્ર સ્વાદાયતનાચ્ ચ્યવતે , ઇન્દ્રં દૈવીર્વિશો મરુતોઽનુવર્ત્માના ઇતિ , એતદ્વૈ દેવાનામનુવર્ત્મ, દૈવીં ચ વાવાસ્મા એતદ્વિશં માનુષીં ચાનુવર્ત્માનૌ કરોતિ, સં વા એતદગ્નિમિન્ધેર્ યચ્ ચિનોતિ, તં દીપયત્યેવ મારુતૈઃ ॥
ઇત્ય્ ઉપરિકાણ્ડે સ્તોમભાગો નામ તૃતીયઃ પ્રપાઠકઃ ॥