કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 3.11

સૌત્રામણી।
3.11.1 અનુવાકઃ

સમિદ્ધા ઇન્દ્ર ઉષસામનીકે પુરોરુચા પૂર્વકૃદ્વાવૃધાનઃ ।
ત્રિભિર્દેવૈસ્ત્રિંશતા વજ્રબાહુર્જઘાન વૃત્રં વિ દુરો વવાર ॥
નરાશંસઃ પ્રતિ શૂરો મિમાનસ્તનૂનપાત્ પ્રતિ યજ્ઞસ્ય ધામ ।
ગોભિર્વપાવાન્મધુના સમઞ્જન્ હિરણ્યૈશ્ચન્દ્રી યજતિ પ્રચેતાઃ ॥
ઈડિતો દેવૈર્હરિવાં અભિષ્ટિરાજુહ્વાનો હવિષા શર્ધમાનઃ ।
પુરંદરો ગોત્રભૃદ્વજ્રબાહુરાયાતુ યજ્ઞં ઉપ નો જુષાણઃ ॥
જુષાણો બર્હિર્ હરિવાન્ ના ઇન્દ્રઃ પ્રાચીનં સીદાત્ પ્રદિશા પૃથિવ્યાઃ ।
ઉરુપ્રથાઃ પ્રથમાનં સ્યોનં આદિત્યૈરક્તં વસુભિઃ સજોષાઃ ॥
ઇન્દ્રં દુરઃ કવષ્યો ધાવમાના વૃષાણં યન્તિ જનયઃ સુપત્નીઃ ।
દ્વારો દેવીરભિતો વિશ્રયન્તાં સુવીરા વીરં પ્રથમાના મહોભિઃ ॥
ઉષાસાનક્તા બૃહતી બૃહન્તં પયસ્વતી સુદુઘે શૂરં ઇન્દ્રમ્ ।
પેશસ્વતી તન્તુના સંવયન્તી દેવાનાં દેવં યજતઃ સુરુક્મે ॥
દૈવ્યા મિમાના મનસા પુરુત્રા હોતારા ઇન્દ્રં પ્રથમા સુવાચા ।
મૂર્ધન્ યજ્ઞસ્ય મધુના દધાના પ્રાચીનં જ્યોતિર્હવિષા વૃધાતઃ ॥
તિસ્રો દેવીર્હવિષા વર્ધમાના ઇન્દ્રં જુષાણા વૃષણં ન પત્નીઃ ।
અછિન્નં તન્તું પયસા સરસ્વતીડા દેવી ભારતી વિશ્વતૂર્તિઃ ॥
ત્વષ્ટા દધદિન્દ્રાય શુષ્મમપાકોઽચિષ્ટુર્યશસે પુરૂણિ ।
વૃષા યજન્ વૃષણં ભૂરિરેતા મૂર્ધન્ યજ્ઞસ્ય સમનક્તુ દેવાન્ ॥
વનસ્પતિરવસૃષ્ટો ન પાશૈસ્ત્મન્યા સમઞ્જઞ્ શમિતા ન દેવઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય હવ્યૈર્જઠરં પૃણાનઃ સ્વદાતુ હવ્યં મધુના ઘૃતેન ॥
સ્તોકાનાં ઇન્દું પ્રતિ શૂરા ઇન્દ્રો વૃષાયમાણો વૃષભસ્તુરાષાટ્ ।
ઘૃતપ્રુષા મનસા હવ્યમુન્દન્સ્વામિહાકૃતં જુષતાં હવ્યમિન્દ્રઃ ॥
3.11.2 અનુવાકઃ

હોતા યક્ષત્સમિધાગ્નિમિડસ્પદેઽશ્વિનેન્દ્રં સરસ્વતીમ્ અજો ધૂમ્રો ન ગોધૂમૈઃ કુવલૈર્ ભેષજં મધુશષ્પૈર્ન તેજ ઇન્દ્રિયમ્ પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વ્યન્ત્વાજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષત્તનૂનપાત્સરસ્વતીમવિર્મેષો ન ભેષજં પથા મધુમદાભરન્નશ્વિનેન્દ્રાય વીર્યમ્ બદરૈરુપવાકાભિર્ ભેષજં તોક્મભિઃ પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વેત્વ્ આજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષન્ નરાશઁસં ન નગ્નહું પતિં સુરાયા ભેષજં , મેષઃ સરસ્વતી ભિષગ્ રથો ન ચન્દ્ર્યશ્વિનોર્વપા ઇન્દ્રસ્ય વીર્યં બદરૈરુપવાકાભિર્ ભેષજં તોક્મભિઃ પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વેત્વ્ આજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષદિડેડિત આજુહ્વાનઃ સરસ્વતીમ્ ઇન્દ્રં બલેન વર્ધયન્ન્ ઋષભેણ ગવેન્દ્રિયમ્ અશ્વિનેન્દ્રાય ભેષજં યવૈઃ કર્કન્ધુભિર્મધુ લાજૈર્ન માસરં પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વ્યન્વ્ડિ આજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષદ્ બર્હિર્ ઊર્ણમ્રદા ભિષઙ્ ણાસત્યા ભિષજાશ્વિના , અશ્વા શિશુમતી ભિષગ્ ધેનુઃ સરસ્વતી ભિષગ્ ઇન્દ્રાય દુહ ઇન્દ્રિયમ્ પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વ્યન્ત્વાજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષદ્ દુરો દિશઃ કવષ્યો ન વ્યચસ્વતીર્ અશ્વિભ્યાં ન દુરો દિશા ઇન્દ્રો ન રોદસી દુઘે દુહે ધેનુઃ સરસ્વતી શુક્રં ન જ્યોતિરિન્દ્રિયમ્ પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વ્યન્વ્ક્ આજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષત્ સુપેશસોષે નક્તં દિવાશ્વિના સંજાનાને સુપેશસા સમઞ્જાતે સરસ્વત્યા ત્વિષિમ્ ઇન્દ્રેણ ભેષજં, શ્યેનો ન રજસા હૃદા પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વીતામાજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષદ્ દૈવ્યા હોતારા ભિષજાશ્વિનેન્દ્રં ન જાગૃવિ દિવા નક્તં ન ભેષજૈઃ શૂષં સરસ્વતી ભિષક્ સીસેન દુહ ઇન્દ્રિયમ્ પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વીતામાજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષત્ તિસ્રો દેવીર્ન ભેષજં ત્રયસ્ત્રિધાતવોઽપસો રૂપમિન્દ્રો હિરણ્યયમશ્વિનેડા ન ભારતી વાચા સરસ્વતી મહા ઇન્દ્રાય દુહ ઇન્દ્રિયમ્ પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વ્યન્વ્ભા આજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષત્ ત્વષ્ટારં રૂપકૃતં સુપેશસં વૃષભં નર્યાપસં ત્વષ્ટારં ઇન્દ્રમશ્વિના ભિષજં નઃ સરસ્વતીમ્ ઓજો ન જૂતિરિન્દ્રિયં વૃકો ન રભસો ભિષગ્ યશઃ સુરાયા ભેષજં શ્રિયા ન માસરં પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વેત્વ્ આજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષદ્વનસ્પતિં શમિતારં શતક્રતુમ્ ભીમં ન મન્યું રાજાનં વ્યાઘ્રં નમસાશ્વિના ભામં સરસ્વતી ભિષગ્ ઇન્દ્રાય દુહ ઇન્દ્રિયમ્ પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વેત્વ્ આજ્યસ્ય હોતર્યજ, હોતા યક્ષદગ્નિં સ્વાહાજ્યસ્ય સ્તોકાનાં સ્વાહા મેદસાં પૃથક્ સ્વાહા છાગમશ્વિભ્યાં સ્વાહા મેષં સરસ્વત્યૈ સ્વાહા ઋષભમિન્દ્રાય સિંહાય સહસ ઇન્દ્રિયમ્ સ્વાહાગ્નિં ન ભેષજૈઃ સ્વાહા સોમં ઇન્દ્રિયૈઃ સ્વાહેન્દ્રં સુત્રામાણં સવિતારં વરુણં ભિષજાં પતિમ્ સ્વાહા વનસ્પતિં પ્રિયં પાથો ન ભેષજૈઃ સ્વાહા દેવા આજ્યપા જુષાણો અગ્નિર્ ભેષજં પયઃ સોમઃ પરિસ્રુતા ઘૃતં મધુ વ્યન્વ્મા આજ્યસ્ય હોતર્યજ ॥
3.11.3 અનુવાકઃ

સમિદ્ધો અગ્નિરશ્વિના તપ્તો ઘર્મો વિરાટ્ સુતઃ ।
દુહે ધેનુઃ સરસ્વતી સોમં શુક્રમિહેન્દ્રિયમ્ ।
તનૂપા ભિષજા સુતેઽશ્વિનોભા સરસ્વતી ।
મધ્વા રજાંસીન્દ્રિયમિન્દ્રાય પથિભિર્વહ ॥
ઇન્દ્રાયેન્દું સરસ્વતી નરાશંસેન નગ્નહુમ્ ।
અધાતામશ્વિના મધુ ભેષજં ભિષજા સુતે ॥
આજુહ્વાના સરસ્વતીન્દ્રાયેન્દ્રિયાણિ વીર્યમ્ ।
ઇડાભિરશ્વિના ઇષં સં ઊર્જં સં રયિં દધુઃ ॥
અશ્વિના નમુચેઃ સુતં સોમં શુક્રં પરિસ્રુતા ।
સરસ્વતી તમાભરદ્ બર્હિષેન્દ્રાય પાતવે ॥
કવષ્યો ન વ્યચસ્વતીરશ્વિભ્યાં ન દુરો દિશઃ ।
ઇન્દ્રો ન રોદસી ઉભે દુહે કામાન્ત્સરસ્વતી ॥
ઉષાસા નક્તમશ્વિના દિવેન્દ્રં સાયમિન્દ્રિયૈઃ ।
સંજાનાને સુપેશસા સમઞ્જાતે સરસ્વત્યા ॥
પાતં નો અશ્વિના દિવા પાહિ નક્તં સરસ્વતિ ।
દૈવ્યા હોતારા ભિષજા પાતં ઇન્દ્રં સચા સુતે ॥
તિસ્રસ્ત્રેધા સરસ્વત્યશ્વિના ભારતીડા ।
તીવ્રં પરિસ્રુતા સોમં ઇન્દ્રાયાસુષુવુર્મદં ॥
અશ્વિના ભેષજં મધુ ભેષજં નઃ સરસ્વતી ।
ઇન્દ્રે ત્વષ્ટા યશઃ શ્રિયં રૂપં રૂપમધુઃ સુતે ॥
ઋતુથન્દ્રો વનસ્પતિઃ શશમાનઃ પરિસ્રુતા ।
કીલાલં અશ્વિભ્યાં મધુ દુહે ધેનુઃ સરસ્વતી ॥
ગોભિર્ન સોમં અશ્વિના માસરેણ પરિસ્રુતા ।
સમધાતાં સરસ્વત્યા સ્વાહેન્દ્રે સુતં મધુ ॥
3.11.4 અનુવાકઃ

અશ્વિના હવિરિન્દ્રિયં નમુચેર્ ધિયા સરસ્વતી ।
આ શુક્રમાસુરાદ્વસુ મદ્યમિન્દ્રાય જભ્રિરે ॥
યમશ્વિના સરસ્વતી હવિષેન્દ્રમવર્ધયન્ ।
સ બિભેદ બલં મદ્યં નમુચા આસુરે સચા ॥
તં ઇન્દ્રં પશવઃ સચાશ્વિનોભા સરસ્વતી ।
દધાના અભ્યનૂષત હવિષા યજ્ઞ ઇન્દ્રિયમ્ ॥
ય ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધુઃ સવિતા વરુણો ભગઃ ।
સ સુત્રામા હવિષ્પતિર્ યજમાનાય સશ્ચત ॥
સવિતા વરુણો દધદ્યજમાનાય દાશુષે ।
આદત્ત નમુચેર્વસુ સુત્રામા બલં ઇન્દ્રિયમ્ ॥
વરુણઃ ક્ષત્રમિન્દ્રિયં ભગેન સવિતા શ્રિયમ્ ।
સુત્રામા યશસા બલં દધાના યજ્ઞમાશત ॥
યુવં સુરામં અશ્વિના નમુચા આસુરે સચા ।
વિપિપાના સરસ્વતીન્દ્રં કર્મસ્વ્ આવત ॥
હોતા યક્ષદશ્વિનૌ સરસ્વતીમિન્દ્રમિમે સોમાઃ સુરામાણશ્ છાગૈર્ન મેષૈર્ ઋષભૈઃ સુતાઃ શષ્પૈર્ન તોક્મભિર્ લાજૈર્મહસ્વન્તો મદા માસરેણ પરિસ્રુતા શુક્રાઃ પયસ્વન્તોઽમૃતાઃ પ્રસ્થિતા વો મધુશ્ચ્યુતસ્તાનશ્વિના સરસ્વતીન્દ્રો જુષન્તાં સોમ્યં મધુ , પિબન્તુ, મદન્તામ્ , વ્યન્તુ, હોતર્યજ ॥
પુત્રમિવ પિતરા અશ્વિનોભેન્દ્રાવથુઃ કાવ્યૈર્ દંસનાભિઃ ।
યત્ સુરામં વ્યપિબઃ શચીભિઃ સરસ્વતી ત્વા મઘવન્નભિષ્ણક્ ॥
અશ્વિના ગોભિરિન્દ્રિયમશ્વેભિર્ વીર્યં બલં ।
હવિષેન્દ્રં સરસ્વતી યજમાનં અવર્ધયન્ ॥
તા નાસત્યા સુપેશસા હિરણ્યવર્ત્તની નરાઃ ।
સરસ્વતી હવિષ્મતીન્દ્રં કર્મસ્વ્ અવતુ ॥
તા ભિષજા સુકર્મણા સા સુદુઘા સરસ્વતી ।
સ વૃત્રહા શતક્રતુરિન્દ્રાય દધુરિન્દ્રિયમ્ ॥
અહાવ્યગ્ને હવિરાસ્યે તે સ્રુચીવ ઘૃતં ચમ્વીવ સોમઃ ।
વાજસનિં રયિમસ્મે સુવીરં પ્રશસ્તં ધેહિ યશસં બૃહન્તમ્ ॥
યસ્મિન્નશ્વાસ ઋષભાસ ઉક્ષણો વશા મેષા અવસૃષ્ટાસા આહુતાઃ ।
કીલાલપે સોમપૃષ્ઠાય વેધસે હૃદા મતિં જનયે ચારુમગ્નયે ॥
3.11.5 અનુવાકઃ

દેવં બર્હિઃ સરસ્વતી સુદેવમિન્દ્રાયાશ્વિના તેજો ન ચક્ષુરક્ષોર્ બર્હિષા દધુરિન્દ્રિયમ્ , વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ , યજ દેવીર્ દ્વારો, અશ્વિના ભિષજેન્દ્રં સરસ્વતી પ્રાણાન્ ન વીર્યં નસિ દ્વારો દધુરિન્દ્રિયમ્ , વસુવને વસુધેયસ્ય વ્યન્તુ , યજ દેવી ઉષાસા, અશ્વિના સુત્રામેન્દ્રં સરસ્વતી બલં ન વાચં આસ્યે ઉપાભ્યાં(ઉષાભ્યાં) દધુરિન્દ્રિયમ્ , વસુવને વસુધેયસ્ય વીતામ્ , યજ દેવી જોષ્ટ્રી સરસ્વત્યશ્વિનેન્દ્રમવર્ધયન્ , શ્રોત્રં ન કર્ણયોર્યશો જોષ્ટ્રીભ્યાં દધુરિન્દ્રિયમ્ , વસુવને વસુધેયસ્ય વીતામ્ , યજ દેવી ઊર્જાહુતી દુઘે, સુદુઘેન્દ્રં સરસ્વતી અશ્વિના ભિષજાવતં શુક્રં ન જ્યોતિઃ સ્તનયોરાઆહુતી ધત્ત ઇન્દ્રિયમ્ , વસુવને વસુધેયસ્ય વીતામ્ , યજ દેવા દેવાનાં ભિષજા હોતારા ઇન્દ્રમશ્વિના વષટ્કારૈઃ સરસ્વતી ત્વિષિં ન હૃદયે મતિમ્ હોતૃભ્યાં દધુરિન્દ્રિયમ્ , વસુવને વસુધેયસ્ય વીતામ્ , યજ દેવીસ્તિસ્ર, સ્તિસ્રો દેવીરશ્વિનેડા સરસ્વતી શૂષં ન મધ્યે નાભ્યા ઇન્દ્રાય દધુરિન્દ્રિયમ્ , વસુવને વસુધેયસ્ય વ્યન્તુ, યજ દેવ ઇન્દ્રો નરાશંસસ્ત્રિવરૂથઃ સરસ્વત્યા અશ્વિભ્યાં ઈયતે રથો, રેતો ન રૂપમમૃતં જનિત્રં ઇન્દ્રાય ત્વષ્ટા દધદિન્દ્રિયાણિ, વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ, યજ દેવો દેવૈર્વનસ્પતિર્ હિરણ્યપર્ણો અશ્વિભ્યાં સરસ્વત્યા સુપિપ્પલ ઇન્દ્રાય પચ્યતે મધુ ઓજો ન જૂતિર્ વૃષભો ન ભામં વનસ્પતિર્નો દધદિન્દ્રિયાણિ, વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ, યજ દેવં બર્હિર્વારિતીનામધ્વરે સ્તીર્ણમશ્વિભ્યાં ઊર્ણમ્રદાઃ સરસ્વત્યા સ્યોનમિન્દ્ર તે સદ ઈશાયા મન્યું રાજાનં બર્હિષા દધુરિન્દ્રિયમ્ , વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ, યજ દેવો અગ્નિઃ સ્વિષ્ટકૃદ્દેવાન્ યક્ષદ્યથાયથં હોતારા ઇન્દ્રમશ્વિના વાચા વાચં સરસ્વતીમ્ અગ્નિં સોમં સ્વિષ્ટકૃત્ સ્વિષ્ટા ઇન્દ્રઃ સુત્રામા સવિતા વરુણો ભિષગ્ ઇષ્ટો દેવો વનસ્પતિઃ, સ્વિષ્ટા દેવા આજ્યપાઃ, સ્વિષ્ટો અગ્નિરગ્નિના હોતા હોત્રે સ્વિષ્ટકૃત્સહો ન દધદિન્દ્રિયમ્ ઊર્જમપચિતિં સ્વધાં, વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ, યજ ॥
3.11.6 અનુવાકઃ

સોમો રાજામૃતં સુત ઓષધીનામપાં રસઃ ।
ઋતેન સત્યં ઇન્દ્રિયં વિપાનં શુક્રમન્ધસઃ ।
ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
અદ્ભ્યઃ ક્ષીરં વ્યપિબત્ ક્રુઙ્ઙ્ આઙ્ગિરસો ધિયા ।
ઋતેન સત્યં ઇન્દ્રિયં વિપાનં શુક્રમન્ધસઃ ।
ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
અદ્ભ્યઃ સોમં વ્યપિબચ્ છન્દોભિર્હંસઃ શુચિષત્ ।
ઋતેન સત્યં ઇન્દ્રિયં વિપાનં શુક્રમન્ધસઃ ।
ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
અન્નાત્ પરિસ્રુતો રસં બ્રહ્મણા ક્ષત્રં વ્યપિબત્ ।
ઋતેન સત્યં ઇન્દ્રિયં વિપાનં શુક્રમન્ધસઃ ।
ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
રેતો મૂત્રં વિજહાતિ યોનિં પ્રવિશદિન્દ્રિયમ્ ।
ગર્ભો જરાયુણાવૃતા ઉલ્બં જહાતિ જન્મના ॥
ઋતેન સત્યં ઇન્દ્રિયં વિપાનં શુક્રમન્ધસઃ ।
ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
દૃષ્ટ્વા રૂપે વ્યાકરોત્સત્યાનૃતે પ્રજાપતિઃ ।
અશ્રદ્ધામનૃતેઽદધાચ્ શ્રદ્ધાં સત્યે પ્રજાપતિઃ ॥
ઋતેન સત્યં ઇન્દ્રિયં વિપાનં શુક્રમન્ધસઃ ।
ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
વેદેન રૂપે વ્યપિબત્ સુતાસુતૌ પ્રજાપતિઃ ।
ઋતેન સત્યં ઇન્દ્રિયં વિપાનં શુક્રમન્ધસઃ ।
ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
દૃષ્ટ્વા પરિસ્રુતો રસં શુક્રેણ શુક્રં વ્યપિબત્ પયઃ સોમં પ્રજાપતિઃ ।
ઋતેન સત્યં ઇન્દ્રિયં વિપાનં શુક્રમન્ધસઃ ।
ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
3.11.7 અનુવાકઃ

પરીતો ષિઞ્ચતા સુતં સોમો ય ઉત્તમં હવિઃ ।
દધન્વાન્ યો નર્યો અપ્સ્વન્તરા સુષાવ સોમં અદ્રિભિઃ ॥
સોમોઽસિ અશ્વિભ્યાં પચ્યસ્વ સરસ્વત્યૈ પચ્યસ્વ ઇન્દ્રાય સુત્રામ્ણે પચ્યસ્વ ॥
પુનાતુ તે પરિસ્રુતં સોમં સૂર્યસ્ય દુહિતા ।
વારેણ શશ્વતા તના ॥
વાયુઃ પૂતઃ પવિત્રેણ પ્રાક્ સોમો અતિદ્રુતઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખા ॥
વાયોઃ પૂતઃ પવિત્રેણ પ્રત્યક્ સોમો અતિસ્રુતઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખા ॥
બ્રહ્મ ક્ષત્રં પવતે તેજ ઇન્દ્રિયં સુરાયાઃ સોમઃ સુત આસુતો મદાય ।
શુક્રેણ દેવ દેવતાઃ પિપૃગ્ધિ રસેનાન્નં યજમાનાય ધેહિ ॥
કુવિદઙ્ગ, નાના હિ વાં ॥
યા વ્યાઘ્રં વિષૂચિકોભૌ વૃકં ચ રક્ષતિ ।
શ્યેનં પતત્રિણં સિંહં સેમં પાત્વંહસઃ ॥
સુરાવન્તં બર્હિષદં સુવીરં યજ્ઞં હિન્વન્તિ મહિષા નમોભિઃ ।
દધાનાઃ સોમં દિવિ દેવતાસુ મદેનેન્દ્રં યજમાનાઃ સ્વર્કાઃ ॥
યસ્તે રસઃ સંભૃતા ઓષધીષુ સોમસ્ય શુષ્મઃ સુરાયાં સુતસ્ય ।
તેન જિન્વ યજમાનં મદેન સરસ્વતીમશ્વિના ઇન્દ્રમગ્નિમ્ ॥
યમશ્વિના નમુચેરાસુરાદધિ સરસ્વત્યસુનોદિન્દ્રિયાય ।
ઇમં તં શુક્રં મધુમન્તમિન્દું સોમં રાજાનમિહ ભક્ષયામિ ॥
યદત્ર શિષ્ટં રસિનઃ સુતસ્ય યમસ્યેન્દો અપિબચ્ શચીભિઃ ।
અહં તમસ્ય મનસા શિવેન સોમં રાજાનમિહ ભક્ષયામિ ॥
3.11.8 અનુવાકઃ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં આદદે ॥
ત્રયા દેવા એકાદશ ત્રયસ્ત્રિંશાઃ સુરાધસઃ ।
બૃહસ્પતિપુરોહિતા દેવસ્ય સવિતુઃ સવે દેવા દેવૈરવન્તુ ત્વા ॥
પ્રથમાસ્ત્વા દ્વિતીયૈરભિષિઞ્ચન્તુ, દ્વિતીયાસ્ત્વા તૃતીયૈ, સ્તૃતીયાસ્ત્વા સત્યેન, સત્યં ત્વા બ્રહ્મણા, બ્રહ્મ ત્વા યજુર્ભિ , ર્યજૂંષિ ત્વા સામભિઃ, સામાનિ ત્વા ઋગ્ભિ , રૃચસ્ત્વા પુરોનુવાક્યાભિઃ, પુરોનુવાક્યાસ્ત્વા યાજ્યાભિ , ર્યાજ્યાસ્ત્વા વષટ્કારૈ , ર્વષટ્કારાસ્ત્વાહુતિભિરભિષિઞ્ચન્તુ , આહુતયસ્તે કામાન્ત્સમર્ધયન્ત્વ, સા અશ્વિનોસ્ત્વા તેજસા બ્રહ્મવર્ચસાયાભિષિઞ્ચામિ, સરસ્વત્યાસ્ત્વા વીર્યેણ યશસેઽન્નાદ્યાયાભિષિઞ્ચામિ , ઇન્દ્રસ્ય ત્વેન્દ્રિયેણૌજસે બલાયાભિષિઞ્ચામિ, ભૂઃ સ્વાહા ॥
શિરો મે શ્રીર્યશો મુખં ત્વિષિઃ કેશાશ્ચ શ્મશ્રૂણિ ।
રાજા મે પ્રાણો અમૃતં સમ્રાટ્ ચક્ષુર્વિરાટ્ શ્રોત્રં ॥
જિહ્વા મે ભદ્રં વાઙ્ મહો મનો મન્યુઃ સ્વરાડ્ ભામઃ ।
મોદાઃ પ્રમોદા અઙ્ગુલીરઙ્ગાનિ મિત્રં મે સહઃ ॥
બાહૂ મે બલં ઇન્દ્રિયં હસ્તૌ મે કર્મ વીર્યમ્ ।
આત્મા ક્ષત્રમુરો મમ ॥
પૃષ્ટીર્મે રાષ્ટ્રમ્ ઉદરં અંસૌ ગ્રીવાશ્ચ શ્રોણ્યૌ ।
ઊરૂ અરત્ની જાનુની વિશો મેઽઙ્ગાનિ સર્વતઃ ॥
નાભિર્મે ચિત્તં વિજ્ઞાનં પાયુર્મેઽપચિતિર્ ભસત્ ।
આનન્દનન્દા આણ્ડૌ મે ભગઃ સૌભાગ્યં પસઃ ॥
લોમાનિ પ્રયતિર્મમ ત્વઙ્ મા આનતિરાગતિઃ ।
માંસં મા ઉપનતિર્વસ્વ્ અસ્થિ મજ્જા મા આનતિઃ ॥
જઙ્ઘાભ્યાં પદ્ભ્યાં ધીરોઽસ્મિ વિશિ રાજા પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પ્રતિ બ્રહ્મન્ પ્રતિતિષ્ઠામિ ક્ષત્રે પ્રત્યશ્વેષુ પ્રતિતિષ્ઠામિ ગોષુ ॥
પ્રતિ પ્રજાયાં પ્રતિતિષ્ઠામિ પૃષ્ઠે, પ્રતિ પ્રાણેષુ પ્રતિતિષ્ઠામ્યાત્મન્ , દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પ્રતિતિષ્ઠામિ યજ્ઞે ॥
3.11.9 અનુવાકઃ

સીસેન તન્ત્રં મનસા મનીષિણ ઊર્ણાસૂત્રેણ કવયો વયન્તિ ।
અશ્વિના યજ્ઞં સવિતા સરસ્વતીન્દ્રસ્ય રૂપં વરુણો ભિષજ્યન્ ॥
તદસ્ય રૂપમમૃતં શચીભિસ્તિસ્રો દધુર્દેવતાઃ સંરરાણાઃ ।
લોમાનિ શષ્પૈર્ બહુધા ન તોક્મભિસ્ત્વગસ્ય માંસમભવન્ ન લાજાઃ ॥
તદશ્વિના ભિષજા રુદ્રવર્તની સરસ્વતી વયતિ પેશો અન્તરં ।
અસ્થિ મજ્જાનં માસરં કારોતરેણ દધતો ગવાં ત્વચિ ॥
સરસ્વતી મનસા પેશલં વસુ નાસત્યાભ્યાં વયતિ દર્શતં વપુઃ ।
રસં પરિસ્રુતો ન રોહિતં નગ્નહુર્ ધીરસ્તસરં ન વેમ ॥
પયસઃ શુક્રમમૃતં જનિત્રં સુરાયા મૂત્રાજ્જનયન્ત રેતઃ ।
અપામતિં દુર્મતિં બાધમાના ઊવધ્યં વાતાત્ સબ્વં તદારાત્ ॥
ઇન્દ્રઃ સુત્રામા હૃદયેન સત્યં પુરોડાશેન સવિતા જજાન ।
યકૃત્ ક્લોમાનં વરુણો ભિષજ્યન્મતસ્ને વાયવ્યૈર્ન મિનાતિ પિત્તં ॥
આન્ત્રાણિ સ્થાલીર્મધુ પિન્વમાના ગુદાઃ પાત્રાણિ સુદુઘા ન ધેનુઃ ।
શ્યેનસ્ય પત્ત્રં ન પ્લીહા શચીભિરાસન્દી નાભિરુદરં ન માતા ॥
કુમ્ભો વનિષ્ઠુર્જનિતા શચીભિર્યસ્મિન્નગ્રે યોન્યાં ગર્ભો અન્તઃ ।
પ્લાશિર્ વ્યક્તઃ શતધારા ઉત્સો દુહે ન કુમ્ભી સ્વધાં પિતૃભ્યઃ ॥
મુખં સદસ્ય શિરા ઇત્સતેન જિહ્વા પવિત્રં અશ્વિનાસન્ત્સરસ્વતી ।
ચપ્યં ન પાયુર્ ભિષગ્ અસ્ય વાલો વસ્તિર્ન શેપો હરસા તરસ્વી ॥
અશ્વિભ્યાં ચક્ષુરમૃતં ગ્રહાભ્યાં છાગેન તેજો હવિષા ઘૃતેન ।
પક્ષ્માણિ ગોધૂમૈઃ કુવલૈરુતાનિ પેશો ન શુક્રમસિતં વસાતે ॥
અવિર્ન મેષો નસિ વીર્યાય પ્રાણસ્ય પન્થા અમૃતં ગ્રહાભ્યાં ।
સરસ્વત્ય્ ઉપવાકૈર્ વ્યાનં નસ્યાનિ બર્હિર્ બદરૈર્જજાન ॥
ઇન્દ્રસ્ય રૂપં ઋષભો બલાય કર્ણાભ્યાં શ્રોત્રમમૃતં ગ્રહાભ્યાં ।
યવૈર્ન બર્હિર્ ભ્રુવિ કેસરાણિ કર્કન્ધુ જજ્ઞે મધુ સારઘં મુખે ॥
આત્મન્નુપસ્થે ન વૃકસ્ય લોમ મુખે શ્મશ્રૂણિ ન વ્યાઘ્રલોમ ।
કેશા ન શીર્ષન્ યશસે શ્રિયૈ શિખા સિંહસ્ય લોમ ત્વિષિરિન્દ્રિયાણિ ॥
અઙ્ગૈરાત્માનં ભિષજા તદશ્વિનાત્માનં અઙ્ગૈઃ સમધાત્સરસ્વતી ।
ઇન્દ્રસ્ય રૂપં શતમાનં આયુઃ શુક્રં ન જ્યોતિરમૃતં દધાના ॥
સરસ્વતી યોન્યાં ગર્ભમન્તરશ્વિભ્યાં પત્ની સુકૃતં બિભર્તિ ।
અપાં રસેન વરુણો ન સામ્નેન્દ્રં શ્રિયૈ જનયન્નપ્સુ રાજા ॥
તેજઃ પશૂનાં હવિરિન્દ્રિયાવત્ પરિસ્રુતા પયસા સારઘં મધુ ।
અશ્વિભ્યાં દુગ્ધં ભિષજા સરસ્વતી સુતાસુતાભ્યાં અમૃતઃ સોમા ઇન્દુઃ ॥
3.11.10 અનુવાકઃ

પુનન્તુ મા પિતરઃ સોમ્યાસઃ પુનન્તુ મા પિતામહાઃ ।
પવિત્રેણ શતાયુષા વિશ્વમાયુર્ વ્યશ્નવૈ ॥
પુનન્તુ મા પિતામહાઃ પુનન્તુ પ્રપિતામહાઃ ।
પવિત્રેણ શતાયુષા સર્વમાયુર્ વ્યશ્નવૈ ॥
અગ્ના આયૂંષિ પવસે ॥
પવમાનઃ સ્વર્જનઃ પવિત્રેણ વિચર્ષણિઃ ।
યઃ પોતા સ પુનાતુ મા ॥
પુનન્તુ મા દેવજનાઃ પુનન્તુ મનવો ધિયા ।
પુનન્તુ વિશ્વા ભૂતા મા જાતવેદઃ પુનાહિ મા ॥
પવમાનઃ પુનાતુ મા ક્રત્વે દક્ષાય જીવસે ।
જ્યોક્ ચ સૂર્યં દૃશે ॥
ઉભાભ્યાં દેવ સવિતઃ પવિત્રેણ સવેન ચ ।
માં પુનાહિ વિશ્વતઃ ॥
પવિત્રેણ પુનાહિ મા શુક્રેણ દેવ દીદ્યત્ ।
અગ્ને ક્રત્વા ક્રતૂંરનુ ॥
યત્તે પવિત્રં અર્ચિષ્યગ્ને વિતતમન્તરા ।
બ્રહ્મ તેન પુનીમહે ॥
વૈશ્વદેવી પુનતી દેવ્યાગાદ્ યસ્યા બહ્વ્યસ્તન્વો વીતપૃષ્ઠાઃ ।
તયા મદન્તઃ સધમાદ્યેષુ વયં સ્યામ પતયો રયીણાં ॥
વૈશ્વાનરો રશ્મિભિર્મા પુનાતુ વાતઃ પ્રાણેનેષિરો મયોભૂઃ ।
દ્યાવાપૃથિવી પયસા પયોભિર્ ઋતાવરી યજ્ઞિયે મા પુનીતામ્ ॥
બૃહદ્ભિઃ સવિતસ્ત્રિભિર્વર્ષિષ્ઠૈર્દેવ મન્મભિઃ ।
અગ્ને દક્ષૈઃ પુનીમહે ॥
યે સમાનાઃ સમનસઃ પિતરો યમરાજ્યે ।
તેષાં લોકઃ સ્વધા નમો યજ્ઞો દેવેષુ કલ્પતામ્ ॥
યે સમાનાઃ સમનસો જીવા જીવેષુ મામકાઃ ।
તેષાં શ્રીર્મયિ કલ્પતામસ્મિંલ્લોકે શતં સમાઃ ॥
દ્વે સ્રુતી ॥
ઇદં હવિઃ પ્રજનનં મે અસ્તુ દશવીરં સર્વગણં સ્વસ્તયે ।
આત્મસનિ પ્રજાસનિ ક્ષેત્રસનિ પશુસનિ લોકસનિ અભયસનિ ॥
અગ્નિઃ પ્રજાં બહુલાં મે કૃણોત્વન્નં પયો રેતો અસ્માસુ ધેહિ ॥
યદ્દેવા દેવહેડનં દેવાસશ્ચકૃમા વયમ્ ।
અગ્નિર્મા તસ્માદેનસો વિશ્વાન્ મુઞ્ચત્વંહસઃ ॥
યદિ સ્વપન્ યદિ જાગ્રદેનાંસિ ચકૃમા વયમ્ ।
વાયુર્મા તસ્માદેનસો વિશ્વાન્ મુઞ્ચત્વંહસઃ ॥
યદિ દિવા યદિ નક્તમેનાંસિ ચકૃમા વયમ્ ।
સૂર્યો મા તસ્માદેનસો વિશ્વાન્ મુઞ્ચત્વંહસઃ ॥
ધામ્નો ધામ્નો ॥
યદ્ ગ્રામે ॥
પવિત્રમસિ યજ્ઞસ્ય પવિત્રં યજમાનસ્ય ।
તન્મા પુનાતુ સર્વતો વિશ્વસ્માદ્દેવકિલ્બિષાત્ સર્વસ્માદ્દેવકિલ્બિષાત્ ॥
દ્રુપદાદિવેન્ મુમુચાનઃ સ્વિન્નઃ સ્નાત્વી મલાદિવ ।
પૂતં પવિત્રેણેવાજ્યં વિશ્વે મુઞ્ચન્તુ મૈનસઃ ॥
સમાવૃતત્પૃથિવી સમુષાઃ સમુ સૂર્યઃ ।
વૈશ્વાનરજ્યોતિર્ ભૂયાસં વિભું કામં વ્યશીય ભૂઃ સ્વાહા ॥
3.11.11 અનુવાકઃ

સમિદ્ધો અગ્નિઃ સમિધા સુસમિદ્ધો વરેણ્યઃ ।
ગાયત્રી છન્દ ઇન્દ્રિયં ત્રિયવિર્ગૌર્વયો દધુઃ ॥
તનૂનપાચ્ શુચિવ્રતસ્તનૂપાશ્ચ સરસ્વતી ।
ઉષ્ણિક્ છન્દ ઇન્દ્રિયં દિત્યવાડ્ ગૌર્વયો દધુઃ ॥
ઇડાભિરગ્નિરીડ્યઃ સોમો દેવો અમર્યઃગૌ ।
અનુષ્ટુપ્ છન્દ ઇન્દ્રિયં પઞ્ચાવિર્ગૌર્વયો દધુઃ ॥
સુબર્હિરગ્નિઃ પૂષણ્વાન્તી ઉયંર્ણબર્હિરમર્યઃધુ ।
બૃહતી છન્દ ઇન્દ્રિયં ત્રિવત્સો ગૌર્વયો દધુઃ ॥
દુરો દેવીર્ દિશો મહીર્ બ્રહ્મા દેવો બૃહસ્પતિઃ ।
પઙ્ક્તિશ્છન્દ ઇન્દ્રિયં તુર્યવાડ્ ગૌર્વયો દધુઃ ॥
ઉષે યહ્વી સુપેશસા વિશ્વે દેવા અમર્ત્યાઃ ।
ત્રિષ્ટુપ્ છન્દ ઇન્દ્રિયં પૃષ્ઠવાડ્ ગૌર્વયો દધુઃ ॥
દૈવ્યા હોતારા ભિષજેન્દ્રેણ સયુજા યુજા ।
જગતી છન્દ ઇન્દ્રિયમનડ્વાન્ ગૌર્વયો દધુઃ ॥
તિસ્રો દેવીરિડા મહી ભારતી મરુતો વિશઃ ।
વિરાટ્ છન્દ ઇન્દ્રિયં ધેનુર્ગૌર્ન વયો દધુઃ ॥
ત્વષ્ટા તુરીપો અદ્ભુત ઇન્દ્રાગ્ની પુષ્ટિવર્ધના ।
દ્વિપદા છન્દ ઇન્દ્રિયમ્ ઉક્ષા ગૌર્ન વયો દધુઃ ॥
શમિતા નો વનસ્પતિઃ સવિતા પ્રસુવન્ ભગમ્ ।
કકુપ્ છન્દ ઇહેન્દ્રિયમૃષભો ગૌર્વયો દધુઃ ॥
સ્વાહા યજ્ઞં વરુણઃ સુક્ષત્રો ભેષજં કરત્ ।
અતિછન્દા ઇન્દ્રિયં બૃહદ્વશા વેહદ્વયો દધુઃ ॥
3.11.12 અનુવાકઃ

વસન્તેન ઋતુના દેવા વસવસ્ત્રિવૃતા સ્તુતં ।
રથન્તરેણ તેજસા હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ ॥
ગ્રીષ્મેણ ઋતુના દેવા રુદ્રાઃ પઞ્ચદશે સ્તુતં ।
બૃહતા યશસા બલં હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ ॥
વર્ષાભિર્ ઋતુનાદિત્યાઃ સ્તોમે સપ્તદશે સ્તુતં ।
વૈરૂપેણ વિશૌજસા હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ ॥
શારદેન ઋતુના દેવા એકવિંશ ઋભવઃ સ્તુતં ।
વૈરાજેન શ્રિયા શ્રિયં હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ ॥
હેમન્તેન ઋતુના દેવાસ્ત્રિણવે મરુતઃ સ્તુતં ।
બલેન શક્વરીઃ સહો હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ ॥
શૈશિરેણ ઋતુના દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશેઽમૃતં સ્તુતં ।
સત્યેન રેવતીઃ ક્ષત્રં હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ ॥
ઇતિ તૃતીયકાણ્ડે સૌત્રામણીયો નામ એકાદશઃ પ્રપાઠકઃ ॥