કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 2.5

કામ્યાઃ પશવઃ
2.5.1 અનુવાકઃ

સૌમ્યં બભ્રું લોમશં પિઙ્ગલમાલભેત પશુકામઃ, સૌમીર્વા ઓષધયા , ઓષધયઃ પશવો , યત્સૌમ્યઃ, પ્રત્યક્ષમેવાસ્મૈ પશુમાલભતે, લોમશો ભવતિ , એતદ્વૈ પુષ્ટ્યા રૂપં , પુષ્ટિમેવાવરુન્દ્ધે, બભ્રુઃ પિઙ્ગલો ભવતિ સોમસ્ય રૂપં સમૃદ્ધ્યૈ, યસ્ત્રૈતાનાં ઉત્તમો જાયેત તં સૌમાપૌષ્ણમાલભેત પશુકામઃ, સોમો વૈ રેતોધાઃ, પૂષા પશૂનાં પ્રજનયિતા, સોમ એવાસ્મૈ રેતો દધાતિ, પૂષા પશૂન્ પ્રજનયતિ, સ્તનં વા એતેષામ્ દ્વા અભિજાયેતે, ઊર્જં તૃતીયા , ઊર્ગ્ વૈ પશવ , ઊર્જૈવાસ્મા ઊર્જં પશૂનાપ્ત્વાવરુન્દ્ધે, ત્રિર્વા એષા સંવત્સરસ્યાન્યાન્ પશૂન્ પરિવિજાયત , એતદ્વૈ પુષ્ટ્યા રૂપં , પુષ્ટિમેવાવરુન્દ્ધે, ભાગિનીર્વા અન્યાઃ પ્રજા, અભાગા અન્યા , યદૌદુમ્બરો યૂપો ભવતિ , ઉભયીરેવૈના ભાગિનીઃ કરોતિ, માસિ માસિ વા એષોઽવાન્તરમ્ અન્યેભ્યો વનસ્પતિભ્યઃ પચ્યતે , એતદ્વૈ પુષ્ટ્યા રૂપં , પુષ્ટિમેવાવરુન્દ્ધે, પ્રાજાપત્યં તૂપરમ્ આલભેત પશુકામઃ, પ્રાજાપત્યા વૈ પશવઃ, પ્રજાપતિઃ પશૂનાં પ્રજનયિતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્, સોઽસ્મૈ પશૂન્ પ્રજનયતિ, યોનિર્વૈ પ્રજાપતિ , ર્યોનેરેવ પ્રજાયતે, સર્વેષાં વા એષ પશૂનાં રૂપાણિ પ્રતિ, પુરુષસ્યેવ શ્મશ્રૂણિ , અશ્વસ્યેવ શિરસ્ , ગર્દભસ્યેવ કર્ણૌ, શુન ઇવ લોમાનિ, ગોરિવ પૂર્વૌ પાદૌ , અવેરિવાપરૌ , અજઃ ખલુ વૈ સર્વાણ્યેવ પશૂનાં રૂપાણ્યાપ્ત્વાવરુન્દ્ધે, સર્વાણ્યેનં પશૂનાં રૂપાણ્ય્ ઉપતિષ્ઠન્તે, હિરણ્યગર્ભવત્યાઘારો , યાઃ પ્રજાપતેઃ સામિધેનીસ્તાઃ સામિધેની , યાઃ પ્રજાપતેરાપ્રિયસ્તા આપ્રિયો , હિરણ્યં દેયમ્ સશુક્રત્વાય, તાર્પ્યં દેયમ્ સયોનિત્વાય , અધીવાસો દેયો , યજ્ઞસ્ય તેન રૂપાણ્યાપ્ત્વાવરુન્દ્ધે , એતેન વા ઉપકેરૂ રરાધ, ઋધ્નોતિ ય એતેન યજતે, દ્વાદશધા હ ત્વૈ સ પ્રાશિત્રં પરિજહાર, તત્ર દ્વાદશ દ્વાદશ વરાન્ દદૌ, યદ્ દ્વાદશ દીયન્તે તસ્યૈષા પ્રતિમા, શ્વેતં વાયવા આલભેત, ભૂતિકામં યાજયેત્ , વાયુર્વૈ દેવાનાં ઓજિષ્ઠઃ ક્ષેપિષ્ઠઃ, સ એનં ભૂત્યૈ નિનયતિ, તદાહુ , રધૃતા દેવતેશ્વરા નિર્મૃજ ઈશ્વરૈનં આર્તિં નિનેતોરિતિ, તદતિ સૈવૈનં ભૂત્યૈ નિનયતિ, શ્વેતં વાયવે નિયુત્વતા આલભેત, ગ્રામકામં યાજયેત્ , વાયુર્વા ઇમાઃ પ્રજા નસ્યોતા ઇત્થં ચેત્થં ચ નેનીયતે, યદ્વાયવે, વાયુરેવાસ્મૈ નસ્યોતાં વિશં નિનયતિ, નિયુત્વતી યાજ્યાનુવાક્યે ભવતો , ગ્રામમસ્મિન્ દાધાર, શ્વેતો ભવતિ, બ્રહ્મણો રૂપં સમૃદ્ધ્યૈ, શ્વેતં વાયવે નિયુત્વતા આલભેત , આમયાવિનં યાજયેત્ , પ્રાણો વૈ વાયુઃ, પ્રાણો હિ વા એતસ્યાપક્રાન્તોઽથૈતસ્યામયતિ, યદ્વાયવે, વાયુરેવાસ્મૈ પ્રાણં નિનયતિ, નિયુત્વતી યાજ્યાનુવાક્યે ભવતઃ, પ્રાણં અસ્મિન્ દાધાર, શ્વેતો ભવતિ, બ્રહ્મણો રૂપં સમૃદ્ધ્યૈ, શ્વેતં વાયવે નિયુત્વતા આલભેત, પશુકામં યાજયેત્ , પ્રાણો વૈ વાયુઃ, પ્રાણં વા એતત્ પશવઃ પ્રતિધાવન્તિ યદ્વર્ષેષુ વાતં પ્રતિજિઘ્રતિ, યદ્વાયવે, વાયુરેવાસ્મૈ પશૂન્ નિનયતિ, નિયુત્વતી યાજ્યાનુવાક્યે ભવતઃ, પશૂનસ્મિન્ દાધાર, શ્વેતો ભવતિ, બ્રહ્મણો રૂપં સમૃદ્ધ્યૈ ॥
2.5.2 અનુવાકઃ

સ્વર્ભાનુર્વા આસુરઃ સૂર્યં તમસાવિધ્યત્ , તસ્ય દેવાસ્તમોઽપાઘ્નન્ , યત્ પ્રથમં તમોઽપાઘ્નન્સાવિઃ કૃષ્ણાભવત્ , યદ્ દ્વિતીયં સા લોહિની, યત્ તૃતીયં સા બલક્ષી, યદધ્યસ્તાદપાકૃન્તત્ સાવિર્વશાભવત્ , તેઽબ્રુવન્ , દેવપશુમિમં કામાયાલભામહા ઇતિ , અથ વા ઇયં તર્હ્ય્ ઋક્ષાસીદલોમિકા, તેઽબ્રુવન્ , તસ્મૈ કામાયાલભામહૈ યથાસ્યામોષધયશ્ચ વનસ્પતયશ્ચ જાયન્તા ઇતિ, તાં વૈ તસ્મૈ કામાયાલભન્ત, તતોઽસ્યામોષધયશ્ચ વનસ્પતયશ્ચાજાયન્ત, યઃ પ્રજાકામો વા પશુકામો વા સ્યાત્સ એતામ્ અવિં વશામાલભેત, પ્ર પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ જાયતે , અથો આહુ , ર્યઃ પ્રથમસ્તમસ્યપહતે સૂર્યસ્ય રશ્મિર્ યૂપસ્ય ચષાલેઽવાતનોત્ સાવિર્વશાભવદિતિ, તદુભયેનૈવ દેવપશુરાલભ્યતે, યદ્યસ્યાસ્તજ્જન્મ યદિ વેતરં તત્ કામાય કામાયૈવાવિર્વશાલભ્યતે, આગ્નેયમજમાલભેત, વારુણં પેત્વં ભૂતિકામં યાજયેત્ , આગ્નેયાનિ વૈ પુરુષસ્યાસ્થાનિ, વારુણં માંસં, આગ્નેયેનૈવાસ્યાગ્નેયં નિષ્ક્રીણાતિ, વારુણેન વારુણં , ભવત્યેવ, સારસ્વતીં મેષીમાલભેત યો વાચો ગૃહીત, વાગ્ વૈ સરસ્વતી, વાચૈવાસ્ય વાચં ભિષજ્યતિ , અપન્નદતી ભવતિ સર્વત્વાય , અનધિસ્કન્ના સમૃદ્યૈતી, શ્વેતા મલ્હા આલભેત બ્રહ્મવર્ચસકામ આગ્નેયીં બાર્હસ્પત્યાં સૌરીમ્ , વસન્તાગ્નેયીમ્ , પ્રાવૃષિ બાર્હસ્પત્યામ્ , શિશિરે સૌરીમ્ , યદાગ્નેયી, તેજસ્તયાવરુન્ધેસ્, યદ્ બાર્હસ્પત્યા, બ્રહ્મવર્ચસં તયા, યત્સૌરી, રુચં તયા, ત્રિવૃદ્વાવાસ્મા એતત્ સમૃદ્ધં બ્રહ્મવર્ચસં દધાતિ, સંવત્સરં પર્યાલભ્યન્તે, સંવત્સરેણ વા અનાપ્તમાપ્યતે, સંવત્સરેણૈવાસ્મા આપ્ત્વા તેજો બ્રહ્મવર્ચસં દધાતિ, શ્વેતા ભવતિ, બ્રહ્મણો રૂપં સમૃદ્યૈત્, વાયવ્યામજામાલભેત, સારસ્વતીં મેષીમદિત્યા અજાં અભિશસ્યમાનં યાજયેત્ , વાયુર્વા એતસ્યાશ્લીલં ગન્ધં જનતા અનુવિહરતિ યમભિશંસન્તિ , એષ હીદં સર્વમુપગચ્છતિ, યદ્વાયવે, વાયુરેવાસ્ય તં ગન્ધં સુરભિમકઃ, સોઽસ્ય સુરભિર્ગન્ધો જનતા અનુવિતિષ્ઠતે, વાચા વા એતમભિશઁસન્તિ યમભિશંસન્તિ, વાક્ સરસ્વતી, યત્ સારસ્વતી, વાચૈવૈષાં વાચં શમયતિ , અપ્રતિષ્ઠિતો વા એષ યમભિશંસન્તિ , ઇયં વા અદિતિ , રિયં પ્રતિષ્ઠા, યદાદિત્યા , અસ્યાં એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ , ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યમભિશંસન્તિ , ઇન્દ્રિયં વીર્યં ગર્ભો , યદ્ ગર્ભિણીર્ભવન્તિ ઇન્દ્રિયેણૈવૈનં વીર્યેણ સમર્ધયન્તિ ॥
2.5.3 અનુવાકઃ

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તે વૈ સમાવદેવ યજ્ઞે કુર્વાણા આયન્ , યદેવ દેવા અકુર્વત તદસુરા અકુર્વત, તે ન વ્યાવૃતમગચ્છન્ , તે દેવા એતં વામનં પશુમપશ્યન્ , તં વૈષ્ણવમાલભન્ત, તતો વૈ વિષ્ણુરિમાંલ્લોકાન્ ઉદજયત્ , તતો દેવા અસુરાન્ એભ્યો લોકેભ્યઃ પ્રાણુદન્ત, તતો દેવા અભવન્ , પરાસુરા, યઃ સપત્નવાન્ ભ્રાતૃવ્યવાન્ વા સ્યાત્સ એતં વામનં વૈષ્ણવમાલભેત , અતો વૈ વિષ્ણુરિમાંલ્લોકાન્ ઉદજયત્ , વિષ્ણોરેવોજ્જિતિમ્ અન્વ્ ઇમાંલ્લોકાન્ ઉજ્જયતિ, પ્રૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યં નુદતે, વિષમ ઇવાલભેત, વિષમાન્ ઇવ હીમાંલ્લોકાન્ દેવા ઉદજયન્ , ઇમાન્ એવ લોકાન્ ઉજ્જયતિ , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહન્ , સ પ્રાઙ્ અપદ્યત, સ પદ્યમાના ઇન્દ્રં સપ્તભિર્ ભોગૈઃ પર્યગૃહ્ણાત્ , તસ્માદ્વિષ્વઞ્ચઃ પશવો વ્યુદાયન્ , મૂર્ધતો વૈદેહીરુદાયન્ , તસ્માત્તાસાં પુરો જન્મ પુર ઓક, સ્તાસાં જઘનત ઋષભો વૈદેહોઽનૂદૈત્ , તમચાયત્ , અયં વાવ માસ્માદંહસો મુઞ્ચેદિતિ, તમૈન્દ્રમાલભેત , આગ્નેયં તુ પૂર્વમજમાલભત, સ વા અગ્નિનૈવ વૃત્રસ્ય ભોગાનપિદહ્યાથૈન્દ્રેણેન્દ્રિયં વીર્યમાત્મન્નધત્ત, યઃ પાપ્મના તમસા ગૃહીતો મન્યેત સ એતમૈન્દ્રમ્ ઋષભમાલભેત , આગ્નેયં તુ પૂર્વમજમાલભેત , અગ્નિનૈવ પાપ્મનો ભોગાનપિદહ્યાથૈન્દ્રેણેન્દ્રિયં વીર્યમાત્મન્ ધત્તે , ઇન્દ્રો વૈ વલમપાવૃણોત્ , તતઃ સહસ્રમ્ ઉદૈત્ , તસ્ય સહસ્રસ્યાગ્રતઃ કુભ્ર ઉદૈત્ , તસ્માદેતં, સાહસ્રી લક્મીસિ, રિત્યાહુર્યશ્ચ વેદ યશ્ચ ન , અથો આહુર્ , ઇમં વા એષ લોકં પશ્યન્નભ્યુદૈત્ , સ સમૈષત્ , સ એષ સમીષિતઃ કુભ્ર, ઇતિ તમૈન્દ્રમાલભેત પશુકામ , ઐન્દ્રા વૈ પશવા , ઇન્દ્રઃ પશૂનાં પ્રજનયિતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મૈ પશૂન્ પ્રજનયતિ, સ યદા સહસ્રં પશૂન્ ગછેદથૈતં વામનં વૈષ્ણવમાલભેત , એતસ્મિન્વૈ તત્સહસ્રં પ્રત્યતિષ્ઠત્ , સ તિર્યઙ્ વ્યૈષત્ , તસ્માદેષ તિર્યઙ્ઙ્ ઇવ વીષિત , એતેન વૈ સ તત્સહસ્રં પર્યગૃહ્ણાત્ , તત્સહસ્રસ્ય વા એષ પરિગૃહીત્યા અવિક્ષોભાય, દેવાશ્ચ વૈ પિતરશ્ચાસ્મિંલ્લોક આસન્ , તદ્યત્ કિંચ દેવાનાં સ્વમાસીત્તદ્યમોઽયુવત, તે દેવાઃ પ્રજાપતિમેવોપાધાવન્ , સ પ્રજાપતિરેતૌ મિથુનૌ પશૂ અપશ્યદ્ ઋષભં ચ વશાં ચ, તા આલભત, વૈષ્ણવવારુણીં તુ પૂર્વાં વશામાલભત, તાન્વૈ વરુણેનૈવ ગ્રાહયિત્વા વિષ્ણુના યજ્ઞેન પ્રાણુદતા , અથૈન્દ્રં દેવેષ્વાલભત, તેનૈષ્વિન્દ્રિયાણિ વીર્યાણ્યાપ્ત્વાદધાદ્યઃ સપત્નવાન્ ભ્રાતૃવ્યવાન્ વા સ્યાત્સ એતૌ મિથુનૌ પશૂ આલભેત ઋષભં ચ વશાં ચ, વૈષ્ણવવારુણીં તુ પૂર્વાં વશામાલભેત, વરુણેનૈવૈનાન્ ગ્રાહયિત્વા વિષ્ણુના યજ્ઞેન પ્રણુદતે , અથૈન્દ્રેણેન્દ્રિયં વીર્યમાત્મન્ ધત્તે ॥
2.5.4 અનુવાકઃ

સાવિત્રં પુનરુત્સૃષ્ટમાલભેત યઃ પુરા પુણ્યઃ સન્ પશ્ચાત્ પાપત્વં ગછેત્, સવિતા વૈ શ્રિયઃ પ્રસવિતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સ એનં શ્રિયૈ પ્રસુવતિ, પાપો વા એષ પુરા સન્ પશ્ચાત્ શ્રિયમશ્નુતે યઃ પુરાનડ્વાન્ત્સન્ પશ્ચોક્ષત્વં ગચ્છતિ, યથૈષ શ્રિયમશ્નુત એવં એવૈનં શ્રિયં ગમયતિ , ઓષધીભ્યો વેહતમાલભેત પ્રજાકામા , ઓષધીનાં વા એષા પ્રિયા , એતા વા એતાં સૂતોઃ પરિબાધન્તે , ઓષધયઃ ખલુ વા એતસ્ય પ્રજામપગૂહન્તિ યોઽલં પ્રજાયૈ સન્ પ્રજાં ન વિન્દતે, તા એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , તા અસ્મૈ પ્રજાં પુનર્દદતિ , આપો વા ઓષધયા , આપો હ ત્વેવાસત્ ખનન્તિ, તા અસ્મૈ પ્રજાં ખનન્તિ, દ્યાવાપૃથિવીયે ધેનૂ સંમાતરા આલભેતાન્નકામો , યદ્ધ્યસૌ વર્ષતિ તદસ્યાં પ્રતિતિષ્ઠતિ, દ્યાવાપૃથિવી વા અન્નસ્યેશાતે, તે એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , તે અસ્મા અન્નાદ્યં પ્રયચ્છતઃ, સ વત્સં વાયવા આલભેત, વાયુર્વા અનયોર્વત્સો , વાયુરિમે પ્રદાપયતિ, પ્રત્તે હ વા ઇમે દુહે ય એવં વેદ , ઐન્દ્રીં સૂતવશામાલભેત, રાજન્યં ભૂતિકામં યાજયેત્ , એતસ્યા વા અધીન્દ્રોઽજાયત, સ જાયમાન એતં યોનિં નિરવર્તયત્ , સા સૂતવશાભવત્ , અથો આહુર્ , એતદેવ સકૃદિન્દ્રિયં વીર્યં તેજો જનયિત્વા નાપરં સૂતા આશઁસત, સા સૂતવશાભવદિતિ , ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યોઽલં ભૂત્યૈ સન્ ન ભવતિ , ઐન્દ્રી ભવતિ , ઇન્દ્રિયમ્ અસ્મિન્ દધાતિ , અથ યસ્તં વિન્દેદ્ યં સૂત્વા સૂતવશા ભવતિ તમૈન્દ્રમાલભેત તેજસ્કામ, સ્તદેવેન્દ્રિયં વીર્યં તેજ આપ્નોતિ, સારસ્વતીં ધેનુષ્ટરીમાલભેત યઃ ક્ષેત્રે પશુષુ વા વિવદેત, વાગ્ વૈ સરસ્વતી, વાચૈવૈષાં વાચં વૃઙ્ક્તે, ધેનુર્વા એષા સતી ન દુહે, તર્યમેવૈષાં વાચં કરોતિ, દ્યાવાપૃથિવીયાં ધેનું પર્યારિણીમાલભેત યો રાજન્યોઽભ્યર્ધો વિશશ્ચરેત્ , દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં હિ વા એષ નિર્ભક્તો, અથૈષોઽભ્યર્ધો વિશશ્ચરતિ, દ્યાવાપૃથિવી એવૈનં વિશિ પ્રતિષ્ઠાપયતઃ, પર્યારિણી ભવતિ, પર્યારીવ હ્યેતદ્ રાષ્ટ્રમ્ , યદભ્યર્ધો વિશશ્ચરતિ દ્યાવાપૃથિવી એવૈનં વિશિ પ્રતિષ્ઠાપ્ય, સ શ્વો ભૂતે વત્સં વાયવા આલભેત, વાયુર્વા અનયોર્વત્સો , વાયુરિમૌ ક્ષયૌ વિશં ચ પ્રદાપયતિ, પ્રત્તૌ હ વા ઇમૌ ક્ષયૌ વિશં ચ દુહે ય એવં વેદ ॥
2.5.5 અનુવાકઃ

અગ્નેયમજમાલભેત, સૌમ્યં બભ્રુમ્ ઋષભં પિઙ્ગલમ્ ભૂતિકામં યાજયેત્ , ઋદ્ધ્યાએવ એવાગ્નેય , ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યોઽલં ભૂત્યૈ સન્ ન ભવતિ, યત્સૌમ્યઃ, સ્વયૈવાસ્મૈ દેવતયેન્દ્રિયં વીર્યમાપ્ત્વાવરુન્ધે , ભવત્યેવ, બભ્રુઃ પિઙ્ગલો ભવતિ, સોમસ્ય રૂપં સમૃદ્ધ્યૈ, ગોમૃગં વાયવા આલભેત , અભિશસ્યમાનં યાજયેત્ , અપૂતો વા એષ યમભિશંસન્તિ, વાયુર્વૈ દેવાનાં પવિત્રં , વાયુનૈવૈનં પવિત્રેણ પુનાતિ, નેવ વા એષ ગ્રામે નારણ્યે યમભિશંસન્તિ, નેવ ખલુ વા એષ ગ્રામ્યઃ પશુર્નૈવારણ્ય, સ્તસ્માદસ્યૈષ દેવતયા પશૂનાં સમૃદ્ધ ઐન્દ્રાગ્નમનુસૃષ્ટમાલભેત યસ્ય પિતા પિતામહઃ સોમં ન પિબેત્ , ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યસ્ય પિતા પિતામહઃ સોમં ન પિબતિ, યદૈન્દ્ર , ઇન્દ્રિયેણૈવૈનં વીર્યેણ સમર્ધયતિ, દેવતાભિર્વા એષ વ્યૃધ્યતે યસ્ય પિતા પિતામહઃ સોમં ન પિબતિ, યદાગ્નેયો , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , દેવતાભિરેવૈનં સમર્ધયતિ , અનુસૃષ્ટો ભવતિ , અનુસૃષ્ટ ઇવ હ્યેતસ્ય સોમપીથો યસ્ય પિતા પિતામહઃ સોમં ન પિબતિ, તસ્માદસ્યૈષ દેવતયા પશૂનાં સમૃદ્ધસ્ત્વાષ્ટ્રમ્ અવલિપ્તમાલભેત પશુકામ, સ્ત્વાષ્ટ્રા વૈ પશવ, સ્ત્વષ્ટા પશૂનાં પ્રજનયિતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મૈ પશૂન્ પ્રજનયતિ, સૌમાપૌષ્ણઁ નપુંસકમાલભેત, પણ્ડકં યાજયેત્ , યત્ર તૂ ભૂમેર્ જાયેત તત્ પ્રજિજ્ઞાસેતા, ઽત્ર વા એતસ્ય જાયમાનસ્યેન્દ્રિયં વીર્યમપાક્રામત્ , તદેવાસ્મા ઇન્દ્રિયં વીર્યમાપ્ત્વા દધાતિ, સોમશ્ચ વા એતસ્ય પૂષા ચ જાયમાનસ્યેન્દ્રિયં વીર્યમયુવેતામ્ , ઇયં વૈ પૂષૌ, ષધયઃ સોમો , યત્સૌમાપૌષ્ણઃ, સ્વયૈવાસ્મૈ દેવતયેન્દ્રિયં વીર્યમાપ્ત્વાવરુન્ધેવૈ, ભવત્યેવ, યાનિ અનવદાનીયાનિ તૈર્ નૈરૃતૈઃ પૂર્વૈઃ પ્રચરન્તિ, નિરૃતિગૃહીતા વા એષા સ્ત્રી યા પુંરૂપા, નિરૃતિગૃહીત એષ પુમાન્ યઃ સ્ત્રીરૂપો , નિરૃત્યા એવૈનં તેન મુઞ્ચતિ, ન વૈ નૈરૃત્યાહુતિરગ્નિમાનશે, યદઙ્ગારેષુ જુહોતિ તત્ સ્વિદગ્નૌ જુહોતિ તદુ ન, યત્ર વા અદ ઇન્દ્રો વૃષણશ્વસ્ય મેનાસીત્તદેનં નિરૃતિઃ પાપ્માગૃહ્ણાત્ , સ યં પાપ્માનં અપાહત સ નપુંસકોઽભવત્ , યઃ પાપ્મના તમસા ગૃહીતો મન્યેત સ એતમૈન્દ્રં નપુંસકમાલભેત, યેનૈવેન્દ્રઃ પાપ્માનં અપાહત તેન પાપ્માનં અપહતે , અથૈન્દ્રેણેન્દ્રિયં વીર્યમાત્મન્ ધત્તે, પ્રજાપતિઃ પશૂનસૃજત, સ વા એતં એવાગ્રે નપુંસકમસૃજત, તં પશવોઽન્વસૃજ્યન્ત , અથો આહુ, રેતમેવાગ્રે સૃષ્ટં ત્વષ્ટ્રે ચ પત્નીભ્યશ્ચ નપુંસકમાલભત, તેન પ્રજા અસૃજત , ઇતિ, યઃ પ્રજાકામો વા પશુકામો વા સ્યાત્સ એતં ત્વષ્ટ્રે ચ પત્નીભ્યશ્ચ નપુંસકમાલભેત, મિથુનં વૈ ત્વષ્ટા ચ પત્નીશ્ચ, ત્વષ્ટારં વા એતન્ મિથુનેઽપ્યસ્રાટ્ પ્રજનનાય, તન્ મિથુનં , તસ્માદેવ મિથુનાદ્યજમાનઃ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ પ્રજાયતે ॥
2.5.6 અનુવાકઃ

પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત, તા એનં સૃષ્ટા અત્યમન્યન્ત, તા અતિમન્યમાના વરુણેનાગ્રાહયત્ , તા વરુણગૃહીતાઃ કૃષ્ણઃ પેત્વોઽધ્યસ્કન્દત્ , તસ્યાનુહાય પાદમગૃહ્ણાત્ , તસ્ય શફઃ પ્રાવૃહ્યત, સ એકશિતિપાદભવત્ , તમચાયત્ , અયં વાવાસાં પ્રજાનામવરુણગૃહીતો , અનેનેમાઃ પ્રજા વરુણાન્ મુઞ્ચાનિ , ઇતિ તં વારુણમાલભત, તત ઇમાઃ પ્રજા વરુણાત્ પ્રામુચ્યન્ત, તદ્વરુણપ્રમોચનીય એવૈષ, યો જ્યોગામયાવી સ્યાત્ તં એતેન યાજયેત્ , વરુણેન હિ વા એષ પાપ્મના ગૃહીતો , અથૈતસ્ય જ્યોગ્ આમયતિ, યદ્વારુણો , વરુણાદેવૈનં તેન મુઞ્ચતિ , એકશિતિપાદ્ ભવતિ , એવં ઇવ હિ તસ્ય રૂપમાસીત્ સમૃદ્ધ્યૈ, દ્વીપે યાજયેત્ , એતા વૈ પ્રત્યક્ષં વારુણીર્યદાપઃ, સ્વે વા એતદ્ યોનૌ પ્રત્યક્ષં વરુણં અવયજતિ, સમન્તમાપઃ પરિવહન્તિ, રક્ષસામનન્વવાયાય, વારુણં કૃષ્ણઁ પેત્વમાલભેતાભિચરન્ , યદ્વારુણો , વરુણેનૈવૈનં ગ્રાહયિત્વા સ્તૃણુતે, કૃષ્ણો ભવતિ, તમો વૈ કૃષ્ણં , મૃત્યુસ્તમો , મૃત્યુનૈવૈનં ગ્રાહયતિ , એતદ્વૈ પાપ્મનો રૂપં યત્ કૃષ્ણં , કૃષ્ણ ઇવ હિ પાપ્મા, પાપ્મનૈવૈનં અભિષુવતિ, તં નિયુઞ્જ્યાત્ ॥
પશું બધ્નામિ વરુણાય રાજ્ઞા ઇન્દ્રાય ભાગં ઋષભં કેવલો હિ ।
ગાત્રાણિ દેવા અભિસંવિશન્તુ યમો ગૃહ્ણાતુ નિરૃતિઃ સપત્નાન્ ॥
ઇતિ , એતાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્યો નિર્યાચ્ય, મૃત્યુર્વૈ યમો, મૃત્યુનૈવૈનં ગ્રાહયતિ , અગ્નયે વૈશ્વાનરાય કૃષ્ણં પેત્વમાલભેત સમાન્તમભિધ્રોક્ષ્યન્ , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ, સંવત્સરાય સમમ્યતે, સંવત્સરમેવાપ્ત્વાવરુણં કામમભિદ્રુહ્યતિ , આશ્વિનં કૃષ્ણલલામં આલભેત , આનુજાવરં યાજયેત્ , અશ્વિનૌ વૈ દેવાનામાનુજાવરૌ , અશ્વિના એતસ્ય દેવતે ય આનુજાવર, સ્તા એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , તા એનં અગ્રં પરિણયતઃ, કૃષ્ણો ભવતિ, પાપ્માનં એવાપહતે, લલામો ભવતિ, મુખતોઽસ્મિંસ્તેજો દધાતિ , આશ્વિનં કૃષ્ણલલામં આલભેત , આમયાવિનં યાજયેત્ , અશ્વિનૌ વૈ દેવાનાં ભિષજૌ , અશ્વિના એતસ્ય દેવતે ય આમયાવી, તા એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , તા એનં ભિષજ્યતઃ, કૃષ્ણો ભવતિ, પાપ્માનં એવાપહતે, લલામો ભવતિ, મુખતોઽસ્મિંસ્તેજો દધાતિ ॥
2.5.7 અનુવાકઃ

છન્દાંસિ વૈ યજ્ઞાય નાતિષ્ઠન્ત, સ વષટ્કારોઽભિહૃત્ય ગાયત્ર્યાઃ શિરોઽછિનત્ , તસ્માચ્ શીર્ષ્ણશ્છિન્નાદ્ યો રસોઽક્ષરત્તા વશા અભવન્ , તદ્વશાનાં વશાત્વં, અથો આહુ, ર્વશઁ વૈ તા અક્ષરન્ , તા વશા અભવન્ , તદ્વશાનાં વશાત્વં, ઇતિ અથો આહુર્ , વસા વૈ સાસીત્ , તદ્વસા વા એતા ઇતિ, તતો યઃ પ્રથમો રસઃ પ્રાક્ષરત્ તં બૃહસ્પતિરુપાગૃહ્ણાત્ , સા રોહિણી બાર્હસ્પત્યા, તતો યોઽત્યક્ષરત્ તં મિત્રાવરુણૌ, સા દ્વિરૂપા મૈત્રાવરુણી, તતો યોઽત્યક્ષરત્ તં વિશ્વે દેવાઃ, સા બહુરૂપા વૈશ્વદેવી, તતો યોઽત્યક્ષરત્તમગ્નિશ્ચ મરુતશ્ચ, સા પૃશ્નિરાગ્નિમારુતી , અથો આહુઃ, કૃષ્ણશબલીતિ , અથ યા વિપ્રુષા આસંસ્તાનીમાનિ અન્યાનિ રૂપાણિ, તતો યઃ પ્રથમો દ્રપ્સઃ પરાપતત્ તં બૃહસ્પતિરભિહાયાભ્યગૃહ્ણાત્ , સ ઉક્ષાભવત્ , તદુક્ષ્ણઃ ઉક્ષત્વં, અથો આહુ, ર્યદ્દેવતા અનુવ્યૌક્ષત સ ઉક્ષાભવત્ , તદુક્ષ્ણઃ ઉક્ષત્વં ઇતિ, તં બ્રાહ્મણસ્પત્યં આલભેત, બ્રાહ્મણં ભૂતિકામં યાજયેત્ , બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મણસ્પતિ , ર્બ્રાહ્મણસ્પત્યો બ્રાહ્મણો દેવતયા સ્વયૈવાસ્મૈ દેવતયેન્દ્રિયં વીર્યમાપ્ત્વાવરુન્ધેપ્, ભવત્યેવ, રોહિણીં બાર્હસ્પત્યામાલભેત બ્રહ્મવર્ચસકામો , બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિ , ર્બાર્હસ્પત્યો બ્રાહ્મણો દેવતયા સ્વયૈવાસ્મૈ દેવતયાપ્ત્વા તેજો બ્રહ્મવર્ચસં દધાતિ, રોહિણી ભવતિ, બ્રહ્મણો રૂપં સમૃદ્ધ્યૈ, મૈત્રાવરુણીં દ્વિરૂપામાલભેત પશુકામો , અહોરાત્રે વૈ મિત્રાવરુણૌ , અહોરાત્રે અનુ પશવઃ પ્રજાયન્તે, તા એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , તા અસ્મૈ પશૂન્ પ્રજનયત , શ્છન્દસાં વા એષ રસ , શ્છન્દસાં એવાસ્મૈ રસેન પશૂન્ ધત્તો , દ્વિરૂપા ભવતિ સમૃદ્ધ્યૈન, વૈશ્વદેવીં બહુરૂપામાલભેત યસ્મૈ કામાય કામયેત, સર્વા વા એતા દેવતા, સર્વા વા એતદ્દેવતાઃ કામાય ભાગધેયેનોપાસરત્ , તા અસ્મૈ કામં સમર્ધયન્તિ યત્કામો ભવતિ, છન્દસાં વા એષ રસ , શ્છન્દસાં એવાસ્મૈ રસેન દધતિ, બહુરૂપા ભવતિ સમૃદ્ધ્યૈ , આગ્નિમારુતીં પૃશ્નિમાલભેત વૃષ્ટિકામો , અગ્નિર્વા ઇતો વૃષ્ટિમ્ ઈટ્ટે, મરુતોઽમુતશ્ચ્યાવયન્તિ , એતે વૈ વૃષ્ટ્યાઃ પ્રદાતાર, સ્તાન્ એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , તેઽસ્મૈ વૃષ્ટિં પ્રયચ્છન્તિ, છન્દસાં વા એષ રસો , રસો વૃષ્ટિ, શ્છન્દસાં એવાસ્મૈ રસેન રસં વૃષ્ટિં નિનયન્તિ, પૃશ્નિર્ભવતિ, પૃશ્નિમાતરો હિ મરુતો , ભૌમીં કૃષ્ણશબલીમાલભેતાન્નકામ , ઇયં વા અન્નસ્ય પ્રદાત્રિકા, તામેવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સાસ્મા અન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ, ન ચર્માપ્યાહરેયુ , રનન્નં વૈ ચર્મ , અનન્નં કૃષ્ણ, મનન્નેનૈવાનન્નમપહત્યાન્નાદ્યમાત્મન્ ધત્તે, યદ્વૈ તચ્ શીર્ષ્ણશ્છિન્નાત્તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં પરાપતત્ સા બભ્રુર્વશાભવત્, તદેષા વશા , અન્નં એવેતરા, સ્તાં બ્રાહ્મણસ્પત્યામાલભેતાભિચરન્ , બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મણસ્પતિ , ર્બ્રાહ્મણસ્પત્યો બ્રાહ્મણો દેવતયા, યાવદેવ બ્રહ્મ તેનૈનં સર્વેણાભિચરતિ, તેજસૈનં પ્રછિનત્તિ, સ્તૃણુત એવ, બભ્રુર્ભવતિ, બ્રહ્મણો રૂપં સમૃદ્ધ્યૈ, સૌરીં શ્વેતામ્ આલભેત બ્રહ્મવર્ચસકામો , અસૌ વા આદિત્યો બ્રહ્મવર્ચસસ્ય પ્રદાતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મૈ બ્રહ્મવર્ચસં પ્રયચ્છતિ, શ્વેતા ભવતિ, બ્રહ્મણો રૂપં , સમૃદ્ધ્યૈ, મૈત્રાવરુણીં કૃષ્ણકર્ણીમાલભેત વૃષ્ટિકામો, અહોરાત્રે વૈ મિત્રાવરુણા , અહોરાત્રે અનુવર્ષતિ , એતદ્વા અહ્નો રૂપં યચ્ શુક્લમ્ , યત્ કૃષ્ણઁ તદ્ રાત્રે, ર્દ્વિરૂપા ભવતિ સમૃદ્ધ્યૈ ॥
2.5.8 અનુવાકઃ

ઇન્દ્રાય મન્યુમતે મનસ્વતે લલામં આલભેત સંગ્રામે, મન્યુના વૈ વીર્યં ક્રિયત, ઇન્દ્રિયેણ જયતિ, વીર્યં ચૈવૈષ્વિન્દ્રિયં ચ જિત્યૈ દધાતિ, લલામો ભવતિ, પુરસ્તાદ્ધ્યયં મન્યુ , રથો બ્રહ્મણૈવૈનાન્ પુરસ્તાન્ મુખતો જિત્યૈ સંશ્યતિ , ઇન્દ્રાયાભિમાતિઘ્ન ઋષભમાલભેત ભ્રાતૃવ્યવાન્, અભિમાતિર્વૈ પાપ્મા ભ્રાતૃવ્ય , ઇન્દ્રિયેણૈવાભિમાતિં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યમપહતે, સ ઇન્દ્રાય વૃત્રતુરા આલભેત , અભિમાતિર્વૈ પાપ્મા ભ્રાતૃવ્ય , ઇન્દ્રિયેણૈવાભિમાતિં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યમપહત્ય વૃત્રતૂરેવાભૂત્, સ્વારાજ્યં એવ ગચ્છતિ, વૃત્રતૂ, રિતિ હ્યેતમાહુર્યઃ સ્વારાજ્યં ગચ્છતિ , ઐન્દ્રામારુતં પૃશ્નિસક્થમાલભેત, રાજન્યં ગ્રામકામં યાજયેત્ , ઐન્દ્રો વૈ રાજન્યો દેવતયા, મારુતી વિટ્ , ઇન્દ્રિયેણૈવાસ્મૈ વિશમ્ ઉપયુનક્તિ, પૃશ્નિસક્થો ભવતિ, પશ્ચાદેવાસ્મૈ વિશમ્ ઉપદધાતિ , અનુકામસ્મૈ વિશમવિવાદિનીં કરોતિ, ઇન્દ્રાય વજ્રિણ ઋષભમાલભેત, રાજન્યં ભૂતિકામં યાજયેત્ , યદા વૈ રાજન્યો વજ્રી ભવત્યથ ભૂતિં ગચ્છતિ, યદ્વજ્રિણે, વજ્રં એવાસ્મા આધાત્, તેન વિજિતિં ભૂતિં ગચ્છતિ, સ એનં ભૂત્યૈ શ્રેમ્ણ ઇન્ધેતિ, યદ્વજ્રિણા ઇતિ તદસ્યાભિચરણીયમ્ , યં દ્વિષ્યાત્ તં તર્હિ મનસા ધ્યાયેત્ , વજ્રં એવાસ્મૈ પ્રહરતિ, સ્તૃણુત એવ, સૌમ્યં બભ્રુમ્ ઋષભં પિઙ્ગલમાલભેત યોઽલં રાજ્યાય સન્ રાજ્યં ન પ્રાપ્નુયાત્ , સોમો વૈ રાજૈતસ્ય દેવતા, સોમો હિ રાજા, સ્વામેવ દેવતાં રાજ્યાયોપાસરત્ , સ્વૈનં દેવતા રાજ્યં ગમયતિ, બભ્રુઃ પિઙ્ગલો ભવતિ, સોમસ્ય રૂપં સમૃદ્ધ્યૈ ॥
2.5.9 અનુવાકઃ

યઃ પ્રથમ એકાષ્ટકાયાં જાયેત યસ્તમાલપ્સ્યમાનઃ સ્યાત્સ આગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ , અગ્નિર્વૈ પશૂનાં યોનિઃ, સ્વાદેવૈનાન્યોનેર્ નિષ્ક્રીણાત્યા મેધ્યાદ્ ભવિતો, રગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં માસિ માસિ નિર્વપેત્ , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ, સંવત્સરાદેવૈનં નિષ્ક્રીણાતિ, સ યદા મેધં ગછેદથેન્દ્રાયાભિમાતિઘ્ન આલભેત , અભિમાતિર્વૈ પાપ્મા ભ્રાતૃવ્ય , ઇન્દ્રિયેણૈવાભિમાતિં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યમપહતે , અશ્વોઽવ્યુપ્તવહો દક્ષિણા , એષ વૈ વ્યાવૃત્તઃ પાપ્મના, પાપ્મનૈવૈનં વ્યાવર્તયતિ , અથ યોઽપરસ્યાં એકાષ્ટકાયાં જાયેત તં એવં એવોત્સૃજ્યાથેન્દ્રાય વૃત્રતુરા આલભેત , અભિમાતિર્વૈ પાપ્મા ભ્રાતૃવ્ય , ઇન્દ્રિયેણૈવાભિમાતિં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યમપહત્ય વૃત્રતૂરેવાભૂત્ , સ્વારાજ્યં એવ ગચ્છતિ, વૃત્રતૂરિતિ હ્યેતમાહુર્ યઃ સ્વારાજ્યં ગચ્છતિ, શતમવ્યુપ્તવહા દક્ષિણા , એતે વૈ વ્યાવૃત્તાઃ પાપ્મના, પાપ્મનૈવૈનં વ્યાવર્તયન્તિ, શતં ભવન્તિ, શતાયુર્વૈ પુરુષઃ શતવીર્યા , આયુરેવ વીર્યમાપ્નોતિ, દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તેઽબ્રુવન્ , બ્રહ્મણિ નોઽસ્મિન્ વિજયેથાં, ઇતિ અરુણઃ તૂપરશ્ચૈત્રેયો દેવાનામાસીચ્ શ્યેતોઽયઃશૃઙ્ગઃ શૈનેયો ઽસુરાણાં , તેઽસુરા ઉત્ક્રોદિનોઽચર, ન્નરાડોઽસ્માકં તૂપરોઽમીષામ્ ઇતિ, તૌ વૈ સમલભેતામ્ , તસ્ય દેવાઃ ક્ષુરપવિ શિરોઽકુર્વન્ , તસ્યાન્તરા શૃઙ્ગે શિરો વ્યવધાય વિષ્વઞ્ચં વ્યરુજત્ , યાસુરી વાગવદત્ સેમાં પ્રાવિશત્ , યોદજયત્ , સા વનસ્પતીન્ , તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો મૃન્મયેન ન પિબેત્ , અસુર્યા વાચાત્માનં નેત્ સંસૃજા, ઇતિ તદ્ય એવં વિદ્વાનમૃત્પાત્રપો ભવત્યુજ્જિતં એવ વાચ ઉપૈતિ, તં બ્રાહ્મણસ્પત્યં આલભેતાભિચરન્ , બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મણસ્પતિ, ર્બ્રાહ્મણસ્પત્યો બ્રાહ્મણો દેવતયા, યાવદેવ બ્રહ્મ તેનૈનં સર્વેણાભિચરતિ, તેજસૈનં પ્રછિનત્તિ, સ્તૃણુત એવ , અરુણઃ તૂપરો ભવતિ , એવં ઇવ હિ તસ્ય રૂપમાસીત્ , સમૃદ્ધ્યૈઆ, દેવા અસુરાન્ હત્વૈભ્યો લોકેભ્યઃ પ્રાણુદન્ત, તે રાત્રીં પ્રાવિશન્ , તાનશ્વિના અનુપ્રાવિશતામ્ , તૌ તમઃ પર્યગૃહ્ણાત્ , તા એતમાશ્વિનં અઞ્જિમાલભેતામ્ , તેન તમોઽપાઘ્નાતા, મસા એના આદિત્યઃ પુરસ્તાજ્જ્યોતિષા પ્રત્યાગચ્છત્ , સ આભ્યાં તમોઽધ્યપાહન્ , યઃ પાપ્મના તમસા ગૃહીતો મન્યેત સ એતમાશ્વિનં અઞ્જિમાલભેત, યેનૈવાશ્વિનૌ તમોઽપાઘ્નાતાં તેન પાપ્માનં અપહતે , અસા એનં આદિત્યઃ પુરસ્તાજ્જ્યોતિષા પ્રત્યાગચ્છતિ, સોઽસ્માત્તમોઽધ્યપહન્તિ ॥
2.5.10 અનુવાકઃ

અસૌ વા આદિત્યસ્તેજોભિર્ વ્યાર્ધ્યત, તત ઇદં સર્વં તમોઽભવત્ , સ પ્રજાપતિરેતાન્ દશ ઋષભાનપશ્યત્ , અથો આહુરિન્દ્રોઽપશ્યદિતિ, તાનૈન્દ્રાનાલભત, તૈરસ્મિન્નિન્દ્રિયાણિ વીર્યાણ્યાપ્ત્વાદધાત્ , યલ્ લલામા આલભ્યન્ત મુખતોઽસ્મિંસ્તૈસ્તેજોઽદધાત્ , યચ્ શિતિકકુદ ઉપરિષ્ટાત્તૈ , ર્યચ્ શ્વેતાનૂકાશાઃ પશ્ચાત્તૈ , સ્તતો વા અસા આદિત્યઃ સર્વતસ્તેજસ્વ્યભવત્ , યસ્તેજસ્કામઃ સ્યાત્સ એતાનૈન્દ્રાન્ ઋષભાનાલભેત, યલ્ લલામા આલભ્યન્તે મુખતોઽસ્મિંસ્તૈસ્તેજો દધાતિ, યચ્ શિતિકકુદ ઉપરિષ્ટાત્તૈ, ર્યચ્ શ્વેતાનૂકાશાઃ પશ્ચાત્ તૈઃ, સર્વત એવૈનં તેજસ્વિનં કરોતિ , અમુષ્યૈનં આદિત્યસ્ય માત્રાં ગમયતિ, પ્રાજાપત્યં દશમં દ્વાદશે માસા આલભેત, દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સરમેવાપ્ત્વાવરુન્દ્ધે, નવાલભ્યન્તે, નવ વૈ પ્રાણાઃ, પ્રાણાઃ ખલુ વૈ પુરુષે વીર્યમ્ , પ્રાણાનસ્મિન્ વીર્યં દધાતિ, દશાલભ્યન્તે, દશાક્ષરા વિરાટ્ , વિરાડેતાનિ એવેન્દ્રિયાણિ વીર્યાણ્યાત્મન્ ધિત્વા , ઇયં વિરાટ્ , અસ્યાં એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
નમો મહિમ્ને ચક્ષુષે મરુતાં પિતસ્તદહં ગૃણે તે ।
હુતો યાહિ પથિભિર્દેવયાનૈરોષધીષુ પ્રતિતિષ્ઠા શરીરૈઃ ॥
દેવાનાં એષ ઉપનાહ આસીદપાં પતિર્ વૃષભ ઓષધીનાં ।
સોમસ્ય દ્રપ્સમવૃણીત પૂષા બૃહન્નદ્રિરભવદ્યત્તદાસીત્ ॥
દ્રપ્સશ્ચસ્કન્દ પૃથિવીમનુ દ્યામિમં ચ યોનિમનુ યશ્ચ પૂર્વઃ ।
સમાનં યોનિમનુ સંચરન્તં દ્રપ્સં જુહોમ્યનુ સપ્ત હોત્રાઃ ॥
પિતા વત્સાનાં પતિરઘ્ન્યાનાં ઉતાયં પિતા મહતાં ગર્ગરાણાં ।
વત્સો જરાયુ પ્રતિધુક્ પીયૂષ આમિક્ષામસ્તુ ઘૃતમસ્ય યોનિઃ ॥
ત્વાં ગાવોઽવૃણત રાજ્યાય ત્વાં વર્ધન્તિ મરુતઃ સ્વર્કાઃ ।
વર્ષ્મન્ ક્ષત્રસ્ય કકુબ્ભિઃ શિશ્રિયાણસ્તતો ન ઉગ્રો વિભજા વસૂનિ ॥
2.5.11 અનુવાકઃ

વાયવ્યમજમાલભેતૈન્દ્રં વૃષ્ણિં વૃષભં વા વારુણં પેત્વં ભૂતિકામં યાજયેત્ , યદ્વાયવે, વાયુરેવૈનં ભૂત્યૈ નિનયતિ , ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યોઽલં ભૂત્યૈ સન્ ન ભવતિ, યદૈન્દ્ર , ઇન્દ્રિયેણૈવૈનં વીર્યેણ સમર્ધયતિ, વરુણગૃહીતો વા એષ યોઽલં ભૂત્યૈ સન્ ન ભવતિ, યદ્વારુણો , વરુણાદેવૈનં તેન મુઞ્ચતિ , એતાન્ એવાભિચરન્નાલભેત, યદ્વાયવે, વાયુરેવાસ્મૈ વજ્રં સંશ્યતિ , ઐન્દ્રો વૈ વજ્ર , ઇન્દ્રિયેણ ખલુ વૈ વજ્રઃ પ્રહ્રિયતે, યદૈન્દ્રો , વજ્રં એવાસ્મૈ પ્રહરતિ, યદ્વારુણો , વરુણેનૈવૈનં ગ્રાહયિત્વા સ્તૃણુતે, સૌર્યં બલક્ષં પેત્વમાલભેત બ્રહ્મવર્ચસકામો , અસૌ વા આદિત્યો બ્રહ્મવર્ચસસ્ય પ્રદાતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મૈ બ્રહ્મવર્ચસં પ્રયચ્છતિ, યદ્ બલક્ષઃ સમૃદ્ધસ્તેન, યદલૂનઃ સમૃદ્ધસ્તેન, યત્ પીવા સમૃદ્ધસ્તેન, ત્રિવૃદ્વાવાસ્મા એતત્ સમૃદ્ધં બ્રહ્મવર્ચસં દધાતિ , આદિત્યં બહુરૂપમાલભેત યસ્યાશ્વિને શસ્યમાને સૂર્યો નોદિયાત્ , પરાચીર્વા એતસ્મૈ વ્યુચ્છન્તિ યસ્યાશ્વિને શસ્યમાને સૂર્યો નોદેતિ, યદાદિત્યો , અમું એવાસ્મા ઉન્નયતિ, બહુરૂપો ભવતિ, બહૂનિ વૈ રશ્મીનાં રૂપાણિ, રશ્મીનાં એવાસ્મૈ રૂપાણ્યાપ્ત્વોન્નયતિ , અગ્નિર્વૈ સૃષ્ટો ન વ્યરોચત , સોઽગ્નયે તેજસ્વિનેઽજં કૃષ્ણગ્રીવમાલભત, તેન તેજસ્વ્યભવત્ , સોઽકામયત, સર્વત્ર વિભવેયમિતિ, સોઽગ્નયે વિભૂતિમતેઽજં કૃષ્ણગ્રીવમાલભત, તેન સર્વત્ર વ્યભવત્ , સોઽકામયત, સર્વત્રાપિભાગઃ સ્યાં ઇતિ, સોઽગ્નયે ભાગિનેઽજં કૃષ્ણગ્રીવમાલભત, તેન સર્વત્રાપિભાગોઽભવત્ , સોઽકામયત, દાનકામા મે પ્રજાઃ સ્યુરિતિ, સોઽગ્નયે દાત્રેઽજં કૃષ્ણગ્રીવમાલભત, તેનાસ્મૈ દાનકામાઃ પ્રજા અભવન્ , યઃ કામયેત, તેજસ્વી સ્યાં, સર્વત્ર વિભવેયં, સર્વત્રાપિભાગઃ સ્યાં, દાનકામા મે પ્રજાઃ સ્યુરિતિ, સ એતાનજાન્ કૃષ્ણગ્રીવાનાલભેત, તેજસ્વી ભવતિ, સર્વત્ર વિભવતિ, સર્વત્રાપિભાગો ભવતિ, દાનકામા અસ્મૈ પ્રજા ભવન્તિ, પ્રાજાપત્યં બહુરૂપમાલભેત પશુકામઃ, પ્રાજાપત્યા વૈ પશવઃ, પ્રજાપતિઃ પશૂનાં પ્રજનયિતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મૈ પશૂન્ પ્રજનયતિ, બહુરૂપો ભવતિ, બહૂનિ વૈ પશૂનાં રૂપાણિ, પશૂનાં એવાસ્મૈ રૂપાણ્યાપ્ત્વાવરુન્ધેહુ, યામં શુકહરિમાલભેત શુણ્ઠઁ વા યઃ કામયેત, યમલોક ઋધ્નુયાં ઇતિ , એતેન વૈ યમોઽમુષ્મિંલ્લોક આર્નોપંત્ , યમોઽમુષ્ય લોકસ્યાધિપત્યમાનશે, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સ એનં અમુષ્ય લોકસ્યાધિપત્યં ગમયતિ , એકધા વા એતેન યમલોક ઋધ્નોતિ, પરે વયસિ યષ્ટવ્યં , તાજગ્ ઘિ પ્રમીયતે, શુણ્ઠો વા ભવતિ શુકહરિર્વા , એષ હ્યેતસ્ય દેવતયા પશૂનાં સમૃદ્ધઃ ॥
ઇતિ મધ્યમકાણ્ડે પશુબન્ધ નામ પઞ્ચમઃ પ્રપાઠકઃ॥