કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 2.3

કામ્યા ઇષ્ટયઃ
2.3.1 અનુવાકઃ

આગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેન્ મૈત્રાવરુણીં પયસ્યાં આમયાવિનં યાજયેત્ , ઋદ્યાસમ એવાગ્નેયો , અથો અસ્થન્વન્તમેવૈનં કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાપયતિ , ઈશ્વરા વૈ પયસ્યા ઋતે પશોરશાન્તા નિર્મૃજઃ, પશુરપ્યાલભ્યઃ શન્ત્યા અનિર્માર્ગાય , એતે વૈ પશવો યદ્ વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચ, યદ્ વ્રીહિમયઃ પુરોડાશો ભવતિ તેનૈવ પશુરાલભ્યતે શાન્ત્યા અનિર્માર્ગાય, મૈત્રાવરુણી બ્રાહ્મણસ્ય સ્યાત્ , મૈત્રાવરુણો હિ બ્રાહ્મણો દેવતયા , ઐન્દ્રવારુણી રાજન્યસ્ય સ્યાત્ , ઐન્દ્રવારુણો હિ રાજન્યો દેવતયા , આગ્નિવારુણી વૈશ્યસ્ય સ્યાત્ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા, અત્ર વૈશ્યસ્યાપિ દેવતા , આમયાવિનં યાજયેત્ , સ્વામેવ દેવતાં પ્રાયશ્ચિત્ત્યા ઉપાસરત્ , વરુણગૃહીતો વા એષ ય આમયાવી, વરુણાદેવૈનં તેન મુઞ્ચતિ, પયો વૈ પુરુષઃ, પય એતસ્યામયતિ, પયસૈવાસ્ય પયો નિષ્ક્રીણાતિ, યદ્ વ્યૂહતિ, વિકૃત્ય હિ શલ્યં મધ્યતો નિર્હરન્તિ, તદ્યક્ષ્મં વાવાસ્યૈતન્મધ્યતો નિર્હરન્તિ , અથ યત્ પુનઃ સમુહ્યાગ્નયે સમવદ્યતિ યથા શલ્યં નિર્હૃત્યોષ્ણીષેણ વેષ્ટયન્ત્યેવં તદ્ ભૂતિકામં યાજયેત્ , સ્વામેવ દેવતાં પ્રાયશ્ચિત્ત્યા ઉપાસરત્ , વરુણગૃહીતો વા એષ યો ભૂતિકામો , વરુણાદેવૈનં તેન મુઞ્ચતિ, પયો વૈ પુરુષઃ, પય એષ ઇચ્છતિ યો ભૂતિમિચ્છતિ, પયસૈવાસ્મૈ પયોઽવરુન્ધેયં, યદ્ વ્યૂહતિ યજ્ઞસ્ય ગોપીથાય , અથ યત્ પુનઃ સમૂહતિ ભૂત્યૈવૈનં સમૂહતિ, ગ્રામકામં યાજયેત્ , સ્વામેવ દેવતાં પ્રાયશ્ચિત્ત્યા ઉપાસરત્ , વરુણગૃહીતો વા એષ યો ગ્રામકામો , વરુણાદેવૈનં તેન મુઞ્ચતિ, પયો વૈ પુરુષઃ, પય એષ ઇચ્છતિ યો ગ્રામં ઇછતિ, પયસૈવાસ્મૈ પયોઽવરુન્ધે ઇ, યદ્ વ્યૂહતિ યજ્ઞસ્ય ગોપીથાય , અથ યત્ પુનઃ સમૂહતિ, ગ્રામેણૈવૈનં સમૂહતિ , એકકપાલાન્ જુહોતિ , અત્રાત્ર વૈ વરુણસ્ય પાશા, સ્તત એનં મુઞ્ચતિ, યન્નાના જુહુયાદ્, વિકર્ષઃ સ યજ્ઞસ્ય , અગ્નૌ સર્વે હોતવ્યાઃ સમૃદ્યૈએન ॥ યા વાં મિત્રાવરુણા ઓજસ્યા તનૂસ્તયા વાં વિધેમ, તયેમમમું મુઞ્ચતમંહસો , યા વાં મિત્રાવરુણૌ સહસ્યા તનૂસ્તયા વાં વિધેમ, તયેમમમું મુઞ્ચતમંહસો , યા વાં મિત્રાવરુણૌ યાતવ્યા તનૂસ્તયા વાં વિધેમ, તયેમમમું મુઞ્ચતમંહસો , યા વાં મિત્રાવરુણૌ રક્ષસ્યા તનૂસ્તયા વાં વિધેમ, તયેમમમું મુઞ્ચતમંહસો , યા વાં મિત્રાવરુણા ઓજસ્યા સહસ્યા યાતવ્યા રક્ષસ્યા તનૂસ્તયા વાં અવિધામ, તયેમમમુમમૌક્તમંહસો , યસ્તે રાજન્વરુણ દેવેષુ પાશસ્તં ત એતેનાવયજે, તસ્મૈ તે સ્વાહા, યસ્તે રાજન્વરુણાન્ને પાશસ્તં ત એતેનાવયજે, તસ્મૈ તે સ્વાહા, યસ્તે રાજન્વરુણ દ્વિપાત્સુ ચતુષ્પાત્સુ પશુષુ પાશસ્તં ત એતેનાવયજે, તસ્મૈ તે સ્વાહા, યસ્તે રાજન્વરુણૌષધીષુ વનસ્પતિષ્વપ્સુ પૃથિવ્યાં દિક્ષુ પાશસ્તં ત એતેનાવયજે, તસ્મૈ તે સ્વાહા ॥ એતે વૈ વરુણસ્ય પાશા, સ્તત એનં મુઞ્ચતિ ॥
2.3.2 અનુવાકઃ

વૈશ્વદેવં ચરું નિર્વપેદ્ ભ્રાતૃવ્યવાન્ , દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તે દેવાઃ સંગ્રહણેનાયજન્ત, તે યત્ કિંચાસુરાણાં સ્વમાસીત્તત્સમગૃહ્ણન્ , મનાંસિ વાવૈષાં તત્સમગૃહ્ણન્ , તેઽમનસઃ પરાભવન્ , ભ્રાતૃવ્યવાન્ યજેત, મનોગ્રહણં વા એતત્ , મનાંસિ વા એતદ્ ભ્રાતૃવ્યાણાં સંગૃહ્ણાતિ, તેઽમનસઃ પરાભવન્તિ, ગ્રામકામો યજેત, મનોગ્રહણં વા એતત્ , મનાંસિ વા એતત્સજાતાનાં સંગૃહ્ણાતિ, તેઽસ્માન્મનોગૃહીતા નાપયન્તિ, સર્વેષાં સજાતાનાં ગૃહાદાજ્યમાહરેયુ , ર્યાવતામેવ કિયતાં ચ ગૃહાદાજ્યમાહરન્તિ તેષાં સર્વેષાં મનાંસિ સંગૃહ્ણાતિ, તેઽસ્માન્મનોગૃહીતા નાપયન્તિ , આમનેન જુહોતિ , આમનસ એવૈનાન્ કરોતિ ॥ આમનસ્ય દેવ યે સજાતાઃ સમનસસ્તાનહં કામયે હૃદા, તે માં કામયન્તાં હૃદા, તાન્મા આમનસસ્કૃધિ સ્વાહા , આમનસ્ય દેવ યે પુત્રાઃ સમનસસ્તાનહં કામયે હૃદા, તે માં કામયન્તાં હૃદા, તાન્મા આમનસસ્કૃધિ સ્વાહા , આમનસ્ય દેવ યાઃ સ્ત્રિયઃ સમનસસ્તા અહં કામયે હૃદા, તા માં કામયન્તાં હૃદા, તાન્મા આમનસસ્કૃથિ સ્વાહા , આમનસ્ય દેવ યે પશવઃ સમનસસ્તાનહં કામયે હૃદા, તે માં કામયન્તાં હૃદા, તાન્મા આમનસસ્કૃધિ સ્વાહા ॥ એતે વૈ સજાતાઃ સજાતા ઇવ પુત્રા ઇવ સ્ત્રિય ઇવ પશવ ઇવ, તૈરાત્માનં અભિસંયુઙ્ક્તે, તૈર્ભવતિ, પૃષતી ગૌર્ ધેનુર્દક્ષિણા, સા હિ વૈશ્વદેવી , અથ યદ્ વૈશ્વદેવીષ્ટિ , ર્વૈશ્વદેવીર્વા ઇમાઃ પ્રજા, સ્તા એવાવારુન્દ્ધ, તા આદ્યા અકૃત, બહિરાત્મં વૈ પ્રયાજાનુયાજા, આત્મા દેવતા, યત્ પ્રયાજાનુયાજાનાં પુરસ્તાદ્વોપરિષ્ટાદ્વા જુહુયાદ્ બહિરાત્મં સજાતાન્ દધીત , અથ યન્મધ્યતો જુહોતિ, મધ્યત એવ સજાતાનાત્મન્ ધત્તે, યદિ કામયેત, તાજગ્ એયુસ્તાજક્ પરેયુરિતિ દારુમયેણ જુહુયાત્ , ચરાચરા હિ વનસ્પતયો , યદિ કામયેત ધ્રુવાઃ સ્યુઃ કૃછ્રાદેયુરિતિ મૃન્મયેન જુહુયાત્ ॥ ધ્રુવા હીયમ્ , ધ્રુવોઽસિ, ધ્રુવસ્ત્વં દેવેષ્વેધિ, ધ્રુવોઽહં સજાતેષુ ભૂયાસં પ્રિયઃ સજાતાનાં ઉગ્રશ્ચેત્તા વસુવિત્ , ઉગ્રોઽસિ , ઉગ્રસ્ત્વં દેવેષ્વેધિ , ઉગ્રોઽહં સજાતેષુ ભૂયાસં પ્રિયઃ સજાતાનાં ઉગ્રશ્ચેત્તા વસુવિત્ , અભિભૂરસિ , અભિભૂસ્ત્વં દેવેષ્વેધિ , અભિભૂરહં સજાતેષુ ભૂયાસં પ્રિયઃ સજાતાનાં ઉગ્રશ્ચેત્તા વસુવિત્, પરિભૂરસિ, પરિભૂસ્ત્વં દેવેષ્વેધિ, પરિભૂરહં સજાતેષુ ભૂયાસં પ્રિયઃ સજાતાનાં ઉગ્રશ્ચેત્તા વસુવિત્ , સૂરિરસિ, સૂરિસ્ત્વં દેવેષ્વેધિ, સૂરિરહં સજાતેષુ ભૂયાસં પ્રિયઃ સજાતાનાં ઉગ્રશ્ચેત્તા વસુવિત્ ॥ એતે વૈ સજાતાસ્તાનસ્મિન્ દધાતિ, તાનસ્માદનપક્રમિણઃ કરોતિ ॥
2.3.3 અનુવાકઃ

અથૈષોઽશ્વઃ પ્રતિગૃહ્યતે, સ વા ઉભયતોદન્ પ્રતિગૃહીતો નિર્બભસ્ત્યસ્યેન્દ્રિયં ચ પશૂંશ્ચ, વરુણો વા અશ્વો વરુણદેવત્યો , યો વા અશ્વં પ્રતિગૃહ્ણાતિ વરુણં સ પ્રસીદતિ, તદશ્વહવિષા યષ્ટવ્યં , નિર્વરુણત્વાય, ચતુષ્કપાલા ભવન્તિ, ચતુષ્પાદ્વા અશ્વઃ, કપાલૈરેવૈનં આપ્નોતિ, યાવન્તોઽશ્વાસ્તાવન્તઃ પુરોડાશા ભવન્તિ, સર્વત એવૈનં મુઞ્ચતિ , એકોઽધિ ભવતિ, યન્ નોપસ્મરતિ તસ્મા એવ સ, યઃ પુનઃ પ્રતિગ્રહિષ્યન્સ્યારિન્ ન સ યજેત, યદ્ધિ પુનઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ પુનર્વરુણં પ્રસીદેત્ , અથ યઃ પુનઃ પ્રતિગ્રહીષ્યન્સ્યાનોત્તસ્ય વારુણા નેમાઃ સ્યુઃ સૌર્યવારુણા નેમા, યદ્વારુણો , વરુણાદેવૈનં તેન મુઞ્ચતિ , અથ યત્સૌર્યઃ, સ્વામેવ દેવતામ્ ઉપપ્રતિગૃહ્ણાતિ , આત્મનોઽહિંસાયૈ , એકવિંશતિઃ સામિધેનીર્ભવન્તિ , અસા આદિત્ય એકવિંશઃ, પ્રજાપતિરસા આદિત્યઃ, પ્રાજાપત્યોઽશ્વો , યાવાન્ એવાશ્વસ્તમાપ્નોતિ, સર્વે વા અન્યે પશવો યોનિમન્તઃ પુરુષયોનયો , અયોનિરશ્વોઽપ્સુજા, યદેષોઽપોનપ્ત્રી, યશ્ચરુર્ભવતિ યોનિમન્તમેવૈનં અકઃ, સ્વ એવૈનં યોનૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥ યસ્તે રાજન્વરુણ ગાયત્રછન્દાઃ પાશો બ્રહ્મન્ પ્રતિષ્ઠિતસ્તં ત એતેનાવયજે, તસ્મૈ તે સ્વાહા, યસ્તે રાજન્વરુણ ત્રિષ્ટુપ્છન્દાઃ પાશઃ ક્ષત્રે પ્રતિષ્ઠિતસ્તં ત એતેનાવયજે, તસ્મૈ તે સ્વાહા, યસ્તે રાજન્વરુણ જગચ્છન્દાઃ પાશો વિશિ પ્રતિષ્ઠિતસ્તં ત એતેનાવયજે, તસ્મૈ તે સ્વાહા, યસ્તે રાજન્વરુણાનુષ્ટુપ્છન્દાઃ પાશો દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠિતસ્તં ત એતેનાવયજે, તસ્મૈ તે સ્વાહા ॥ છન્દાંસિ વૈ વરુણસ્ય પાશા, સ્તૈર્ એનં ગૃહ્ણાતિ, યૈર્ એનં ગૃહ્ણાતિ તૈર્ એનં મુઞ્ચતિ , અપોનપ્ત્રીયાભ્યાં દ્વાભ્યાં જુહોતિ, ય એવાપ્સવ્યો વરુણસ્તત એનં મુઞ્ચતિ ॥
2.3.4 અનુવાકઃ

અગ્નેરાયુરસિ, તેનાસ્મા અમુષ્મા આયુર્દેહિ , ઇન્દ્રસ્ય પ્રાણોઽસિ, પ્રાણં દેહ્યમુષ્મૈ યસ્ય તે પ્રાણઃ, સ્વાહા, પિતૄણાં પ્રાણોઽસિ, પ્રાણં દત્તામુષ્મૈ યેષાં વઃ પ્રાણઃ, સ્વાહા, વિશ્વેષાં દેવાનાં પ્રાણોઽસિ, પ્રાણં દત્તામુષ્મૈ યેષાં વઃ પ્રાણઃ, સ્વાહા, બૃહસ્પતેઃ પ્રાણોઽસિ, પ્રાણં દેહ્યમુષ્મૈ યસ્ય તે પ્રાણઃ, સ્વાહા, પ્રજાપતેઃ પ્રાણોઽસિ, પ્રાણં દેહ્યમુષ્મૈ યસ્ય તે પ્રાણઃ સ્વાહા ॥
યન્ નવમૈત્તન્ નવનીતમભવદ્યદસર્પત્ તત્સર્પિઃ ।
યદઘ્રિયત તદ્ ઘૃતં ॥
ઘૃતસ્ય પન્થાં અમૃતસ્ય નાભિમ્ ઇન્દ્રેણ દત્તં પ્રયતં મરુદ્ભિઃ ।
તત્ ત્વા વિષ્ણુરન્વપશ્યત્ તત્ત્વેડા ગવ્યૈરયત્ ॥
પાવમાનસ્ય ત્વા સ્તોમેન ગાયત્રસ્ય વર્તન્યોપાંશોસ્ત્વા વીર્યેણોત્સૃજે, બૃહતા ત્વા રથંતરેણ ત્રૈષ્ટુભ્યા વર્તન્યા શુક્રસ્ય ત્વા વીર્યેણોદ્ધરે , અગ્નેષ્ટ્વા માત્રયા જાગત્યા વર્તન્યા દેવસ્ત્વા સવિતોન્નયતુ જીવાત્વૈ જીવનસ્યાયૈ ॥
ઇદં વર્ચો અગ્નિના દત્તમાગાન્મહિ રાધઃ સહ ઓજો બલં યત્ ।
દીર્ઘાયુત્વાય શતશારદાય પ્રતિગૃભ્ણામિ મહત ઇન્દ્રિયાય ॥
ઇમમગ્ના આયુષે વર્ચસે કૃધિ તિગ્મમ્ ઓજો વરુણ સોમ રાજન્ ।
માતેવાસ્મા અદિતે શર્મ યચ્છ વિશ્વે દેવા જરદષ્ટિર્યથાસત્ ॥
અગ્નિરાયુ, સ્તસ્ય મનુષ્યા આયુષ્કૃત, સ્તેનાયુષાયુષ્માન્ એધિ, બ્રહ્માયુ, સ્તસ્ય બ્રાહ્મણા આયુષ્કૃત, સ્તેનાયુષાયુષ્માન્ એધિ, યજ્ઞ આયુ, સ્તસ્ય દક્ષિણા આયુષ્કૃત, સ્તેનાયુષાયુષ્માન્ એધિ , અમૃતમાયુ, સ્તસ્ય દેવા આયુષ્કૃત, સ્તેનાયુષાયુષ્માન્ એધિ , અશ્વિનોઃ પ્રાણોઽસિ, તૌ તે પ્રાણં દત્તાં , તેન જીવ, મિત્રાવરુણયોઃ પ્રાણોઽસિ, તૌ તે પ્રાણં દત્તાં , તેન જીવ, બૃહસ્પતેઃ પ્રાણોઽસિ, સ તે પ્રાણં દદાતુ, તેન જીવ, પ્રજાપતેઃ પરમેષ્ઠિનઃ પ્રાણોઽસિ, સ તે પ્રાણં દદાતુ, તેન જીવ ॥
2.3.5 અનુવાકઃ

આગ્નાવૈષ્ણવં એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ , સારસ્વતં ચરું બાર્હસ્પત્યં ચરુમ્ , પૂર્વેદ્યુરામયાવિનં યાજયેત્ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા, વિષ્ણુર્યજ્ઞો , દેવતાભિશ્ચૈવાસ્મિન્ યજ્ઞેન ચાયુર્દધાતિ, વાક્ સરસ્વતી, બ્રહ્મ બૃહસ્પતિ , ર્વાચા ચૈવાસ્મિન્ બ્રહ્મણા ચાયુર્દધાતિ , અથો પ્રાણા વૈ દેવતાઃ, પ્રાણાન્ વા એતત્ પૂર્વેદ્યુર્ગૃહીત્વોપવસતિ, સ શ્વો ભૂત આગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ , સૌમ્યં પયસિ ચરુમાદિત્યં ઘૃતે ચરું વારુણં ચરું યવમયમિયન્તમગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં આમયાવિનં યાજયેત્ , યો વૈ પ્રમીયતેઽગ્નિં તસ્ય શરીરં ગચ્છતિ સોમં રસો , યદાગ્નેયઃ, શરીરં એવાસ્ય તેન નિષ્ક્રીણાતિ, યત્સૌમ્યો , રસં તેન, યાવાન્ એવ તં નિષ્રીયાય , ઇયં વા અદિતિ, રસ્યામધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે , અસ્યાં એવૈનં અધિ પ્રજાનયતિ , ઇયાંશ્ચરુર્ભવતિ , એતાવાન્ વા આત્મા, યાવાન્ એવાસ્યાત્મા તં વરુણાન્ મુક્ત્વા, સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ, સંવત્સર એવૈનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સંવત્સરાયુષં એનં કરોતિ , અગ્નેરાયુરસિ, તેનાસ્મા અમુષ્મા આયુર્દેહીતિ , અગ્નિર્વૈ મનુષ્યાણામાયુષઃ પ્રદાતા, સોઽસ્મા આયુઃ પ્રયચ્છતિ, પઞ્ચભિર્જુહોતિ, પાઙ્ક્તઃ પુરુષો , યાવાન્ એવ પુરુષસ્તં સમીરયતિ, યાવાન્ એવ પુરુષસ્તં સમીરયિત્વા , અયં વાવ યઃ પવત એષ પ્રાણઃ , આભ્યો વા એષ દિગ્ભ્યોઽધિપવતે , એતદ્દેવત્યા વા ઇમા દિશો , યથાદેવતં વાવૈનં એતદાભ્યો દિગ્ભ્યોદિઽધિ સમીરયિત્વા પ્રાણાનસ્મિન્ દધાતિ ॥
યન્ નવમૈત્તન્ નવનીતમભવદ્યદસર્પત્તત્સર્પિઃ ।
યદઘ્રિયત તદ્ ઘૃતં ॥
ઇતિ ઘૃતસ્ય વા એતન્મહિમાનં ઉદાચષ્ટે , અથો મહયત્ય્ એવૈનત્ , પાવમાનસ્ય ત્વા સ્તોમેન ગાયત્રસ્ય વર્તન્યોપાંશોસ્ત્વા વીર્યેણોત્સૃજા, ઇતિ યથા વા ઇદં વધ્યમ્ ઉત્સૃજત્ય્ ઉદ્ધરત્ય્ ઉન્નયત્યેવં તત્ , એતાવદ્વા અસ્તિ સ્તોમા ગ્રહાશ્છન્દાંસિ, યાવદેવાસ્તિ તેનાસ્મા આયુર્દધાતિ, યજ્ઞેનાસ્મા આયુર્દધાતિ, સર્વ ઋત્વિજઃ પર્યાહુઃ, સર્વે વા એત એતસ્મૈ ચિકિત્સન્તિ, સર્વ એવાસ્મા આયુર્દધાતિ , બ્રહ્મણો હસ્તમાલભ્ય પર્યાહુ , ર્બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મા, બ્રહ્મણૈવાસ્મિન્ બ્રહ્માયુર્દધાતિ, હિરણ્યાદધિ ઘૃતં નિષ્પાયયન્તિ , અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્, આયુર્ઘૃતં, અમૃતાદેવૈનં અધ્યાયુર્ નિષ્પાયયન્તિ નિરિવ ધયતિ , આયુરેવાત્મન્ ધત્તે, તદસ્મા આબધ્નાતિ , આયુષૈનં સમર્ધયતિ , આગ્નેય્યાં બધ્નાતિ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા, સર્વાભિરેવાસ્મિન્ દેવતાભિરાયુર્દધાતિ , અગ્નિરાયુ, સ્તસ્ય મનુષ્યા આયુષ્કૃત, સ્તેનાયુષાયુષ્માન્ એધીતિ, યો વૈ દેવાનાયુષ્મતશ્ચાયુષ્કૃતશ્ચ વેદ સર્વમાયુરેતિ ન પુરાયુષઃ પ્રમીયતે , એતે વૈ દેવા આયુષ્મન્તશ્ચાયુષ્કૃતશ્ચ યદિમે પ્રાણા, સ્તેઽસ્મિન્નાયુર્દધાતિ , અશ્વિનોઃ પ્રાણોઽસિ તૌ તે પ્રાણં દત્તાં, તેન જીવેતિ , ઇમે વા એતે પ્રાણા, સ્તાનસ્મિન્ દધાતિ, તાનસ્માદનપક્રમિણઃ કરોતિ, દશ દેયા , દશ હ્યાત્મન્ પ્રાણાઃ, પ્રાણાનસ્મિન્ દધાતિ , અશ્વો દેયો , વાસો દેયમ્ , હિરણ્યં દેયમ્ , ગૌર્દેયો , વરો દેયો , બહુ દેયમ્ ॥
2.3.6 અનુવાકઃ

આગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેદૈન્દ્રં પઞ્ચકપાલં દધિ મધુ ઘૃતં ધાના ઉદકં, તત્ સંસૃષ્ટં ભવતિ , અર્યમ્ણે ચરુર્ભવતિ, ઋદ્યાપિ એવાગ્નેય , ઐન્દ્રઃ પઞ્ચકપાલઃ, પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ, પઙ્ક્તી યાજ્યાનુવાક્યે, પાઙ્ક્તાઃ પશવઃ, પાઙ્ક્તઃ પુરુષો , યાવાન્ એવ પુરુષસ્તમાપ્નોતિ, સ સર્વો ભૂત્વા પશૂનાપ્નોતિ, પશવ ઇવ હ્યેતત્ સંસૃષ્ટં, અથો યાવન્ત એવ પશવસ્તાનસ્મૈ સંસૃજતિ, તદાહુ , રૈન્દ્ર એકાદશકપાલઃ કાર્યા, ઇતિ ઐન્દ્રા હિ પશવો , અથો આહુઃ, પ્રાજાપત્યં કાર્યમ્ ઇતિ, પ્રાજાપત્યા હિ પશવઃ, પ્રજાપતિઃ પશૂનાં પ્રજનયિતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મૈ પશૂન્ પ્રજનયતિ , અથૈષોઽર્યમ્ણે ચરુ , ર્યો દદાતિ સોઽર્યમા, દાનં અર્યમા, દાનકામા અસ્મૈ પ્રજા ભવન્તિ , અગ્નયે ભ્રાજસ્વતેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્સૌર્યં ચરુમગ્નયે ભ્રાજસ્વતેઽષ્ટાકપાલં , ચક્ષુષ્કામં યાજયેત્ , અગ્નેર્વૈ મનુષ્યા નક્તં ચક્ષુષા પશ્યન્તિ સૂર્યસ્ય દિવા , એતૌ વૈ ચક્ષુષઃ પ્રદાતારૌ, તા એવ ભાગધેયેનોપાસરત્, તા અસ્મૈ ચક્ષુઃ પ્રયચ્છતઃ, સમાનં વૈ ચક્ષુર્દધાતુ, યત્સમાની દેવતા ચરુમભિતો ભવતિ નાનાનં એવાસ્મૈ ચક્ષુષી પ્રતિદધાતિ, યાવદન્યતરેણાક્ણા, પશ્યતિ તાવદુભાભ્યાં પશ્યેદ્યચ્ચરુરન્તરા ન સ્યાત્ , અથ યચ્ચરુરન્તરા ભવતિ, તસ્માદિદમન્તરા ચક્ષુષોર્ વિધૃત્યૈ, શુક્લા વ્રીહયો ભવન્તિ, શ્વેતા ગા આજ્યાય દુહન્તિ , એવં ઇવ હ્યસા આદિત્યઃ સમૃદ્યૈ, , પયસિ ભવતિ, પયો વૈ ઘૃતં , પયશ્ચક્ષુઃ, પયસૈવાસ્મૈ પયશ્ચક્ષુર્દધાતિ, સૌરીભિરાદધાતિ, ચક્ષુરસ્મિન્ દધાતિ ॥
2.3.7 અનુવાકઃ

દેવા અસુરાણાં વેશત્વમુપાયન્ , ઇન્દ્રસ્તુ નાપ્યુપૈત્ , તેષાં વા ઇન્દ્રિયાણિ વીર્યાણ્યપાક્રામન્ , અગ્ને રથંતરમ્ , ઇન્દ્રસ્ય બૃહત્ , વિશ્વેષાં દેવાનાં વૈરૂપં , સવિતુર્વૈરાજં , ત્વષ્ટૂ રેવતી, મરુતાં શક્વરી, તાનિ વા ઇન્દ્રોઽન્વપાક્રામત્ , તૈરાત્માનં અભિસમયુઙ્ક્ત, તૈરભવત્ , યો ભૂતિકામઃ સ્યાત્ તં એતયા યાજયેત્ , એતૈરેવેન્દ્રિયૈર્ વીર્યૈરાત્માનં અભિસંયુઙ્ક્તે, તૈર્ભવતિ, દ્વાદશકપાલો ભવતિ વૈશ્વદેવત્વાય , ઉત્તાનાનિ કપાલાનિ ઉપદધાતિ, તત્ સ્વિચ્ચરુમકર્ અનિર્દાહાય , અભિશસ્યમાનં યાજયેત્ , યસ્ય વૈ દેવા અન્નમદન્ત્યદન્તિ તસ્ય મનુષ્યા અન્નં , સર્વા વા એતા દેવતાઃ, સર્વા વાવાસ્યૈતદ્દેવતા અન્નમજીઘસત્ , અદન્તિ હાસ્ય મનુષ્યા અન્નં ॥ ઇન્દ્રાય રાથંતરાયાનુબ્રૂહિ ॥ ઇતિ રથંતરસ્યા ઋચમનૂચ્ય બૃહત ઋચા યજેત્ ॥ ઇન્દ્રાય બાર્હતાયાનુબ્રૂહિ ॥ ઇતિ બૃહત ઋચમનૂચ્ય રથંતરસ્ય ઋચા યજેત્ ॥ ઇન્દ્રાય વૈરૂપાયાનુબ્રૂહિ ॥ ઇતિ વૈરૂપસ્યા ઋચમનૂચ્ય વૈરાજસ્ય ઋચા યજેત્ ॥ ઇન્દ્રાય વૈરાજાયાનુબ્રૂહિ ॥ ઇતિ વૈરાજસ્યા ઋચમનૂચ્ય વૈરૂપસ્ય ઋચા યજેત્ ॥ ઇન્દ્રાય રૈવતાયાનુબ્રૂહિ ॥ ઇતિ રેવતીમનૂચ્ય શક્વર્યા યજેત્ ॥ ઇન્દ્રાય શાક્વરાયાનુબ્રૂહિ ॥ ઇતિ શક્વરીમનૂચ્ય રેવત્યા યજેત્ , એતૈરેવૈનમિન્દ્રિયૈરેતાભિર્દેવતાભિર્ વ્યતિષજતિ, પર્યૂહમવદ્યતિ , એતૈરેવૈનમિન્દ્રિયૈરેતાભિર્દેવતાભિઃ પર્યૂહતિ, પશવો વૈ બૃહતી , અગ્ની રુદ્રો , યદ્ બૃહત્યા વષટ્કુર્યાદ્ રુદ્રાયાસ્ય પશૂનપિદધ્યાત્ , અથો બૃહતીં હ્યયાતયામ્નીં પશવોઽનુપ્રજાયન્તે , અનુવાક્યાયાશ્ચત્વાર્યક્ષરાણિ યાજ્યામભ્યત્યૂહતિ , અનુષ્ટુભં ચ સંપાદયતિ પઙ્ક્તિં ચ, વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્ , પ્રજાપતિઃ પઙ્ક્તિ , ર્વાચિ વા એતત્ પ્રજાપતિમ્ અપ્યસ્રાટ્ પ્રજનનાય, તન્ મિથુનં , તસ્માદેવ મિથુનાદ્યજમાનઃ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ પ્રજાયતે ॥
2.3.8 અનુવાકઃ

સ્વાદ્વીં ત્વા સ્વાદુના તીવ્રાં તીવ્રેણ શુક્રાં શુક્રેણ ।
દેવીં દેવેનામૃતામમૃતેન સૃજામિ સં સોમેન ॥
સોમોઽસિ , અશ્વિભ્યાં પચ્યસ્વ, સરસ્વત્યૈ પચ્યસ્વ , ઇન્દ્રાય સુત્રામ્ણે પચ્યસ્વ ॥
પુનાતુ તે પરિસ્રુતં સોમં સૂર્યસ્ય દુહિતા ।
વારેણ શશ્વતા તના ॥
વાયોઃ પૂતઃ પવિત્રેણ પ્રત્યઙ્ સોમો અતિસ્રુતઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખા ॥
કુવિદઙ્ગ યવમન્તો યવં ચિદ્યથા દાન્ત્યનુપૂર્વં વિયૂય ।
ઇહેહૈષાં કૃણુત ભોજનાનિ યે બર્હિષા નમૌક્તિં ન જગ્મુઃ ॥
ઉપયામગૃહીતોઽસિ , અછિદ્રાં ત્વાછિદ્રેણા,ઽશ્વિભ્યાં જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ , એષ તે યોનિ , રશ્વિભ્યાં ત્વા , ઉપયામગૃહીતોઽસિ , અછિદ્રાં ત્વાછિદ્રેણ, સરસ્વત્યૈ જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ , એષ તે યોનિઃ, સરસ્વત્યૈ ત્વા , ઉપયામગૃહીતોઽસિ , અછિદ્રાં ત્વાછિદ્રેણે, ન્દ્રાય સુત્રામ્ણે જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ , એષ તે યોનિ , રિન્દ્રાય ત્વા સુત્રામ્ણે ॥
યદત્ર શિષ્ટં રસિનઃ સુતસ્ય યમસ્યેન્દ્રો અપિબઞ્ શચીભિઃ ।
અહં તમસ્ય મનસા ઘૃતેન સોમં રાજાનમિહ ભક્ષયામિ ॥
નાના હિ વાં દેવહિતં સદસ્કૃતં મા સંસૃક્ષાથાં પરમે વ્યોમન્ ।
સુરા ત્વમસિ શુષ્મિણી સોમ એષ મા મા હિંસિષ્ટઁ સ્વં યોનિમાવિશન્તૌ ॥
દ્વે સ્રુતી અશૃણવં પિતૄણામહં દેવાનાં ઉત મર્ત્યાનાં ।
યાભ્યાં ઇદં વિશ્વમેજત્સમેતિ યદન્તરા પિતરં માતરં ચ ॥
યે ભક્ષયન્તો ન વસૂનિ આનશુર્ યાનગ્નયો અન્વતપ્યન્ત ધિષ્ણ્યાઃ ।
યા તેષામવયા દુરિષ્ટિઃ સ્વિષ્ટિં નસ્તાં વિશ્વકર્મા કૃણોતુ ॥
અયજ્ઞિયાન્ યજ્ઞિયાન્મન્યમાનઃ પ્રાણસ્ય વિદ્વાન્ત્સમરે ન ધીરઃ ।
એનો મહચ્ચકૃવાન્ બદ્ધ એષ તં વિશ્વકર્મન્ પ્રમુઞ્ચા સ્વસ્તયે ॥
યજમાનં ઋષયા એનસાહુર્વિહાય પ્રજામનુતપ્યમાનાઃ ।
મધવ્યૌ સ્તોકા અપ તૌ રરાધ સં નસ્તાભ્યાં સૃજતુ વિશ્વકર્મા ॥
2.3.9 અનુવાકઃ

કુવલસક્તુભિરાશ્વિનં શ્રીણાતિ, બદરસક્તુભિરૈન્દ્રમ્ , કર્કન્ધુસક્તુભિઃ સારસ્વતં , વાગ્ વૈ સરસ્વતી, વાચૈવાસ્મિન્ત્ સ્વાદુમાનં દધાતિ , અથ યૈનં અસા અશ્લીલં વાગભિવદતિ , અત્યપવિષ્ટ વ્યાર્ધિષ્ટેતિ, સૈનં પુનઃ કલ્યાણં વદતિ, સિંહા અધ્વર્યુર્ ધ્યાયતિ, વ્યાઘ્રૌ પ્રતિપ્રસ્થાતા, વૃકૌ યજમાન , એષા સુરા ભવતિ, સ યૈરેવ તદિન્દ્રિયૈર્ વીર્યૈર્ વ્યૃધ્યતે તાનિ અસ્મિન્ન્ આપ્ત્વા ધત્તો , બ્રાહ્મણસ્ય મૂર્ધન્સાવૈદ્યા મેધ્યત્વાય , અન્નં વૈ સુરા, મેધ્યં વા અન્નં , તેન મેધ્યા , એકા પુરોરુક્ , એકા યાજ્યા , એકધાસ્મિન્ વીર્યં દધાતિ, બ્રાહ્મણઃ પાયયિતવ્ય, સ્તેન હવિઃ ક્રિયતે , આત્મનાપેયા , આત્મન્ન્ એવ વીર્યં ધત્તે , અગ્નૌ સર્વા હોતવ્યાઃ સમૃદ્યૈ , મધ્યતો વા એષ પાપ્મના ગૃહીતો યત્સમયા વ્યેતિ, મધ્યત એવૈનં પાપ્મનો મુઞ્ચતિ, યદાહવનીયે જુહુયાન્ ન પાપ્મના વ્યાવર્તેત, ક્રિયેત ભેષજં, અથ યદ્ દક્ષિણે જુહોતિ વિ પાપ્મના વર્તતે ક્રિયતે ભેષજં, અથ યદ્વિક્ષારયતિ , એવં ઇવ હ્યેષ વિક્ષરતિ શતક્ષરો ભવતિ, શતાયુર્વૈ પુરુષઃ શતવીર્યા , આયુરેવ વીર્યમાપ્નોતિ, યદ્વા એતસ્ય વ્યાર્ધિ યત્ પ્રામાયિ પિતૄન્ વા એતસ્ય તદગન્ , યત્ પિતૃમતીભિરનુમન્ત્રયન્તે પિતૄભ્ય એવૈનં તેન સમીરયન્તિ, યત્ તિસ્ર, સ્તૃતીયે હિ લોકે પિતરો , અથ યચ્ચત્વારો , દિગ્ભ્ય એવૈનં તેન સમીરયન્તિ ॥