કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 2.2

કામ્યા ઇષ્ટયઃ
2.2.1 અનુવાકઃ

આદિત્યા ભાગં વઃ કરિષ્યામ્યમુમામુષ્યાયણં અવગમયત ॥ ઇતિ બ્રૂયાદ્ધવિર્ નિર્વપ્સ્યન્ , સ એતમાદિત્યં ઘૃતે ચરું નિર્વપેત્ , આદિત્યા વા ઇમાઃ પ્રજા, સ્તા એવોપાસરત્ , તા એનં અવગમયન્તિ , સપ્તાશ્વત્થા મયૂખા અન્તર્વેદિ શયીરન્ , તાન્ત્સંસ્થિતે રથવાહનસ્ય મધ્યમેષાયામતિહન્યાત્ ॥ ઇદમહમાદિત્યાન્ બધ્નામ્યામુષ્યાવગમઃ ॥ ઇતિ , આદિત્યાન્ વા એતદ્ બધ્નાતિ, ત એનં મોક્ષમાણા અવગમયન્તિ, વિશો વીર્યમપાક્રામત્ , તદશ્વત્થં પ્રાવિશત્ , સ તેન વીર્યેણ ભર્ભરાભવત્ , તદ્વિશ એવૈતેન વીર્યમવરુન્દ્ધે, યદિ સપ્તસુ નાવગચ્છેદિધ્મે તાનપિ કૃત્વૈતદેવ હવિર્ નિર્વપેત્ , આદિત્યા વા ઇમાઃ પ્રજા, સ્તા એવોપાસરત્ , તા એનં અવગમયન્તિ, યદ્યેવ સપ્તસુ, ત્રિર્વૈ સપ્ત સપ્તાદિત્યા, સ્તાન્ એવોપાસરત્ , તા એનં અવગમયન્તિ, યદ્યેકતયીષુ દ્વયીષુ વાવગછેદપરોધુકા એનં સ્યુ , રથ યત્સર્વાસ્વ્ અવગચ્છતિ તથા હાનપરોધ્યોઽવગચ્છતિ, સ યદાવગછેદથાદિત્યેભ્યો ધારયદ્વદ્ભ્યો ઘૃતે ચરું નિર્વપેત્ , આદિત્યા વા અપરોદ્ધાર , આદિત્યા અવગમયિતાર, સ્ત એનં દાધ્રતિ ॥
અદિતેઽનુમન્યસ્વ સત્યાશીરિહ મનઃ ॥
ઇતિ નિરુદ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ પદં આદદીત, તદ્યઃ પુરસ્તાદ્ ગ્રામ્યવાદીવ સ્યાત્તસ્ય સભાયા અભિવાતં પરીત્ય વિધ્વંસયેયુઃ ॥
પ્રેત મરુતઃ સ્વતવસ એના વિશ્પત્યામું રાજાનં અભિ ॥
ઇતિ તસ્ય ગૃહાદ્ વ્રીહીનાહરેયુ, સ્તાંસ્ત્રેધા વિચિનુયાત્ , યે કૃષ્ણાસ્તાન્ કૃષ્ણાજિન ઉપનહ્ય નિદધ્યાત્ , યે શુક્લાસ્તમાદિત્યં ઘૃતે ચરું નિર્વપેત્ , અદિત્યા વા ઇમાઃ પ્રજા, સ્તા એવોપાસરત્ , તા એનં અવગમયન્તિ , અથ યેભ્યોઽધિ વિચિનુયાત્તાન્ ઉદઙ્ પરેત્ય વલ્મીકવપામ્ ઉદ્રુજ્ય જુહુયાત્ ॥
યદદ્ય તે ઘોર આસન્ જુહોમ્ય્ એષાં બન્ધાનાં પ્રમોચનાય ।
યાં ત્વા જનો ભૂમિરિતિ પ્રમન્દતે નિરૃતિં ત્વાહં પરિવેદ વિશ્વતઃ ॥
ઇતિ નિરૃતિગૃહીતો વા એષ યો નિરુદ્ધો , નિરૃત્યા એવૈનં તેન મુઞ્ચતિ , એતદ્વૈ વિશમવાગ, ન્નથ વા અસ્ય રાજ્યમન્વગતં , તદ્ યોઽમી કૃષ્ણા વ્રીહયસ્તં વારુણં ઘૃતે ચરું નિર્વપેત્ , વરુણો વૈ દેવાનાં રાજા, સ રાજ્યસ્યાવગમયિતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સ એનં રાજ્યમવગમયતિ , એતદ્વૈ નાનાવિશ્યમ્ , ઉભયીમેવૈતેન વિશમવગચ્છતિ દૈવીં ચ માનુષીં ચ ॥
2.2.2 અનુવાકઃ

સૌર્યં ઘૃતે ચરું નિર્વપેઞ્ શુક્લાનાં વ્રીહીણાં બ્રહ્મવર્ચસકામઃ , શતમાનો રુક્મો રજતોઽધસ્તાત્ સ્યાત્ , શતમાનો રુક્મો હરિત ઉપરિષ્ટાત્ , ઇહ વા અસા આદિત્ય આસીત્ , તમાભ્યાં પરિગૃહ્યોપરિષ્ટાદાસાં પ્રજાનાં ન્યદધુ, રુપરિષ્ટાદ્વા અસા આદિત્ય ઇમાઃ પ્રજા અધિષદ્યાત્તિ , ઇયં વૈ રજતાસૌ હરિણી , આભ્યામેવૈનં પરિગૃહ્યોપરિષ્ટાદાસાં પ્રજાનાં નિદધાતિ , ઉપરિષ્ટાદિમાઃ પ્રજા અધિષદ્યાત્તિ, પઞ્ચ કૃષ્ણલાનિ અપિ પ્રયાજેષુ જુહુયાત્ , એતૈર્વા અસા આદિત્ય ઇમાન્ , પઞ્ચ ઋતૂનનુ તેજસ્વી , ઇમા એવૈનં પઞ્ચ દિશોઽનુ તેજસ્વિનં કરોતિ, પ્રાજાપત્યં ઘૃતે ચરું નિર્વપેઞ્ શતકૃષ્ણલં આયુષ્કામો , દેવા અસુરાન્ હત્વા મૃત્યોરબિભયુ, સ્તે દેવાઃ પ્રજાપતિમેવોપાધાવન્ , તાન્ વા એતયા પ્રજાપતિરયાજયત્ , તતો દેવા અમૃતત્વમગચ્છન્ , અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ , અમૃતમાયુ, રમૃતેનૈવૈષ્વમૃતમાયુરાપ્ત્વાદધાત્ , ય આયુષ્કામઃ સ્યાત્ તં એતયા યાજયેત્ , એતદ્વૈ મનુષ્યસ્યામૃતત્વં યત્સર્વમાયુરેતિ , અમૃતં વૈ હિરણ્યમ્ , અમૃતમાયુ, રમૃતેનૈવાસ્મિન્નમૃતમાયુરાપ્ત્વા દધાતિ, તેન સ સર્વમાયુરેતિ, ન પુરાયુષઃ પ્રમીયતે, શતકૃષ્ણલો ભવતિ, શતાયુર્વૈ પુરુષઃ શતવીર્યો , આયુરેવ વીર્યમાપ્નોતિ, ચત્વારિચત્વારિ કૃષ્ણલાનિ અવદ્યતિ સમૃદ્ધ્યૈ , સર્વં બ્રહ્મણે પરિહર્તવા આહ, સર્વં બ્રહ્મણિ યજ્ઞં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સર્વમસ્મિન્ બ્રહ્મા વીર્યં દધાતિ , અથો બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મા , બ્રહ્મણૈવાસ્મિન્ બ્રહ્માયુર્દધાતિ ॥
2.2.3 અનુવાકઃ

બાર્હસ્પત્યં ચરું નિર્વપેત્ , પુરોધાકામ, સ્તસ્ય બાર્હસ્પત્યે જ્યોતિષ્મતી યાજ્યાનુવાક્યે સ્યાતાં , બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિ, ર્બાર્હસ્પત્યો બ્રાહ્મણો દેવતયા, સ્વામેવ દેવતાં પુરોધાયા ઉપાસરત્, સ્વૈનં દેવતા પુરોધાં ગમયતિ, યદ્વૈ લેલાયદ્ વીવ ભાતિ તજ્જ્યોતિ, સ્તસ્માજ્જ્યોતિષ્મતી, યદિ નેવ પુરોધાં ગછેદૈન્દ્રાબાર્હસ્પત્યં હવિર્ નિર્વપેત્ , બ્રહ્મ ચૈવ ક્ષત્રં ચ સયુજા અક , સ્તાજગ્ એનં પુરોદધતે, બાર્હસ્પત્યં ચરું નિર્વપેત્ પયસિ ગ્રામકામો વા પશુકામો વા, તસ્ય બાર્હસ્પત્યે ગણવતી યાજ્યાનુવાક્યે સ્યાતામ્ , યો બહુપુષ્ટસ્તસ્ય ગૃહાત્ ક્ષીરમ્ આહરેયુઃ, સ્યાત્ સ્વાસાં ગવાં દુગ્ધં , સ્યાદુદકં , પુષ્ટિરેવૈષા સંભ્રિયતે, બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિ , ર્બૃહસ્પતિશ્છન્દાંસિ, છન્દોભિર્બૃહસ્પતિર્ગણી, સ્વાં વા એતદ્દેવતાં ભૂયિષ્ઠેનાર્પયતિ, સજાતૈર્ એનં ગણિનં કરોતિ, બ્રાહ્મણસ્પત્યં ચરું નિર્વપેત્ સંગ્રામે, તસ્ય બ્રાહ્મણસ્પત્યે વીરવતી વયસ્વતી યાજ્યાનુવાક્યે સ્યાતામ્ , છદિર્દર્શે યાજયેત્ , ઉદ્બર્હિઃ પ્રસ્તરઃ સ્યાત્ , બાણવન્તઃ પરિધયો , વયાંસિ પરં ગ્રામં આવિશન્તિ , તથા વિજ્ઞેયમ્ , જેષ્યામા ઇતિ, બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મણસ્પતિ , ર્બ્રહ્મૈવોપાસરત્ , બ્રાહ્મણસ્પત્યં ચરું નિર્વપેદ્યત્ર કામયેત, બ્રહ્મબલં સ્યાદિતિ, તસ્ય બ્રાહ્મણસ્પત્યે મરુત્વતી યાજ્યાનુવાક્યે સ્યાતામ્ , બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મણસ્પતિ , ર્વિણ્ મરુતો , બ્રહ્મણિ વા એતદ્વિશમધિ વિનાશયતિ દ્રઢિમ્નેઽશિથિરત્વાય ॥
2.2.4 અનુવાકઃ

બાર્હસ્પત્યં ચરું નિર્વપેદ્ ગાર્મુતં પશુકામઃ, પ્રજાપતિઃ પશૂનસૃજત, તેઽસ્માત્ સૃષ્ટાઃ પરાઞ્ચ આયન્ , તાન્ બૃહસ્પતિશ્ચાન્વૈતામ્ , તે યત્રાવસંસ્તતઃ શક્નો ગર્મુદજાયત, તં વા અબ્રવીત્ , અનેન મા યાજયેતિ, તેન વા એનં અયાજયત્ , તં પશવ ઉપાવર્તન્ત, યઃ પશુકામઃ સ્યાત્ તં એતેન યાજયેત્ , ઉપ હૈનં પશવા આવર્તન્તે, યદા હિ સ તં એતેનાયાજયદથ તં પશવ ઉપાવર્તન્ત, સૌમાપૌષ્ણઁ ચરું નિર્વપેદ્ ગાર્મુતં પશુકામઃ , પ્રજાપતિઃ પશૂનસૃજત, તેઽસ્માત્ સૃષ્ટાઃ પરાઞ્ચ આયન્ , તેષાં પૂષણમધિપામકરોત્ , તે યત્રાવસંસ્તતઃ શક્નો ગર્મુદજાયત, તં વા આહરત્ , અનેન મે પ્રતિષ્ઠેતિ , સ સોમોઽબ્રવીત્ , મમ વા અકૃષ્ટપચ્યં ઇતિ , તં સૌમાપૌષ્ણઁ નિરવપત્ , તં પશવ ઉપાવર્તન્ત, યઃ પશુકામઃ સ્યાત્ , તં એતેન યાજયેત્ , ઉપ હૈનં પશવા આવર્તન્તે, યદા હિ સ તં એતેનાયાજયદથ તં પશવ ઉપાવર્તન્ત , સોમો વૈ રેતોધાઃ, પૂષા પશૂનાં પ્રજનયિતા, સોમ એવાસ્મૈ રેતો દધાતિ, પૂષા પશૂન્ પ્રજનયતિ, પ્રાજાપત્યં ચરું નિર્વપેદ્ ગાર્મુતં પશુકામઃ, પૃશ્નીનાં ગવાં દુગ્ધે પૃશ્નીનાં ગવાં આજ્યં સ્યાત્, તત્રાપિ ગોમૂત્રસ્યાશ્ચોતયેયુઃ, પૃશ્નિર્વૈ યદદુહત્સ ગર્મુદભવત્ , ઇયં વૈ પૃશ્નિર્વાગ્ , તસ્યા વા એતત્, શિરો યદ્ ગર્મુતો તસ્માદેતદાણ્ડમિવ પીયૂષ ઇવ , તં પ્રાજાપત્યં ચરું નિર્વપેત્ પશુકામઃ , પ્રાજાપત્યા વૈ પશવઃ, પ્રજાપતિઃ પશૂનાં પ્રજનયિતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્, સોઽસ્મૈ પશૂન્ પ્રજનયતિ , વાસ્ત્વમયં રૌદ્રં ચરું નિર્વપેદ્યત્ર રુદ્રઃ પ્રજાઃ શમાયેત, વાસ્તોર્વૈ વાસ્ત્વં જાતં , વાસ્ત્વમયં ખલુ વૈ રુદ્રસ્ય, સ્વેનૈવૈનં ભાગધેયેન શમયતિ, તયા નિષાદસ્થપતિં યાજયેત્ , સા હિ તસ્યેષ્ટિઃ, કૂટં દક્ષિણા કર્ણૌ વા ગર્દભઃ ॥
2.2.5 અનુવાકઃ

પરમેષ્ઠિને દ્વાદશકપાલં નિર્વપેદ્યઃ કામયેત, પરમેષ્ઠી સ્યાં ઇતિ, પરમેષ્ઠી વા એષ દેવાનાં યઃ પરમેષ્ઠી, પરમેષ્ઠી રાજન્યો મનુષ્યાણાં , તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સ એનં પરમેષ્ઠિનં કરોતિ, તસ્મૈ ધનુશ્ચ તિસ્રશ્ચ પ્રયછેત્ ॥ અગ્નિસ્તે તેજઃ પ્રયચ્છત્વિન્દ્ર ઇન્દ્રિયં પિત્ર્યાં બન્ધુતામ્ ॥ ઇતિ , અગ્નિરેવાસ્મૈ તેજઃ પ્રયચ્છતિ , ઇન્દ્રં ઇન્દ્રિયં પિત્ર્યાં બન્ધુતામ્ , વૈશ્વદેવં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેદ્ ભ્રાતૃવ્યવાન્ , તં બર્હિષદં કૃત્વા સમયા સ્ફ્યેન વ્યૂહેત્ ॥ ઇદમહં માં ચામું ચ વ્યૂહામિ ॥ ઇતિ યં દ્વિષ્યાત્ તં , યદધોઽવમૃદ્યેત યચ્ચ સ્ફ્ય આશ્લિષ્યેત્તદ્વિષ્ણવ ઉરુક્રમાયાવદ્યેત્ , વિષ્ણુરેવૈના અન્તરા વિક્રમતે, તં પુનઃ સમૂહેત્ ॥ ઇદમહં માં ચામું ચ સમૂહામિ ॥ ઇતિ યોઽસ્ય પ્રિયઃ સ્યાત્ તં , વૈશ્વદેવીર્વા ઇમાઃ પ્રજા, સ્તાભિરેવેતરં વ્યૂહતિ, તાભિરાત્માનં સમૂહતિ , ઇન્દ્રાણ્યૈ ચરું નિર્વપેત્ સેનાયામુત્તિષ્ઠન્ત્યામ્ , સેના વા ઇન્દ્રાણી, બ્રહ્મણૈવૈનાં પુરસ્તાન્ મુખતો જિત્યૈ સંશ્યતિ, બલ્બજા અપીધ્મે સ્યુઃ, શક્નો વા એતેઽધ્યુત્થિતા , ન્યાયેનૈવૈનામભિનયતિ, યત્તસ્યાં સેનાયાં વિન્દેત સા દક્ષિણા, વાચસ્પતયે ચરું નિર્વપેચ્ શ્રીકામો , યો વૈ વાચોઽધ્યક્ષઃ સ વાચસ્પતિ, સ્તચ્ શ્રીકરણમેવૈતત્ ॥
2.2.6 અનુવાકઃ

અગ્નયે વસુમતે સતીનાનામષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્, સોમાય રુદ્રવતે શ્યામાકં ચરુમ્, ઇન્દ્રાય મરુત્વતે નૈવારં એકાદશકપાલં , વરુણાયાદિત્યવતે યવમયં ચરુમ્ , દેવા અન્યોન્યસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યે તિષ્ઠમાનાશ્ચતુર્ધા વ્યુદક્રામન્ , અગ્નિર્વસુભિઃ સોમો રુદ્રૈરિન્દ્રો મરુદ્ભિર્વરુણ આદિત્યૈસ્તાન્ વા એતયા બૃહસ્પતિરયાજયત્ સંજ્ઞાન્યા , અત ઇન્દ્રમેવાભિસમાવર્તન્ત , ઇન્દ્રમભિસમજાનત, તદ્ય એતયા યજતે તં એવાભિસમાવર્તન્તે, તમભિસંજાનતે, તદાહુ, રૈન્દ્ર એકાદશકપાલઃ કાર્યા ઇતિ , ઇન્દ્રં હિ તેઽભિસમાવર્તન્ત , ઇન્દ્રમભિસમજાનત ॥
સંજ્ઞાનં નો દિવા પશોઃ સંજ્ઞાનં નક્તમર્વતઃ ।
સંજ્ઞાનં નઃ સ્વેભ્યઃ સંજ્ઞાનં અરણેભ્યઃ સંજ્ઞાનં અશ્વિના યુવં ઇહાસ્મભ્યં નિયચ્છતં ॥
સમિન્દ્ર રાયા સમિષા રભેમહિ સં વાજૈઃ પુરુશ્ચન્દ્રૈરભિદ્યુભિઃ ।
સં દેવ્યા પ્રમત્યા વીરશુષ્મયા ગોઅગ્રયાશ્વવત્યા રભેમહિ ॥
ઇન્દ્રવાયૂ સુસંદૃશા સુહવેહ હવામહે ।
યથા નઃ સર્વા ઇજ્જનઃ સંગમે સુમના અસત્ ॥
સં વો મનાંસિ સં વ્રતા સં આકૂતીરનંસત ।
અમી યે વિવ્રતાઃ સ્થ તાન્ વઃ સંનમયામસિ ॥
સમાના વા આકૂતાનિ સમાના હૃદયાનિ વઃ ।
સમાનં અસ્તુ વો મનો યથા વઃ સુસહાસતિ ॥
સમાનો મન્ત્રઃ સમિતિઃ સમાની સમાનં વ્રતં સહ ચિત્તમેષામ્ ।
સમાનં ક્રતુમભિમન્ત્રયધ્વં સમાનેન વો હવિષા જુહોમિ ॥
સંગચ્છધ્વં સંજાનીધ્વં સં વો મનાંસિ જાનતામ્ ।
દેવા ભાગં યથા પૂર્વે સંજાનાના ઉપાસતે ॥
2.2.7 અનુવાકઃ

આગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ સાવિત્રં ચરું વાયવ્યાં યવાગૂં પ્રતિધુગ્ વા ભૌમં એકકપાલં યસ્ય હિરણ્યં નશ્યેદ્ યો વા હિરણ્યં વિન્દેત્ , અગ્નિર્વા અગ્રે હિરણ્યમવિન્દત્, સ સવિત્રામન્ત્રયત, ન ખલુ વૈ કિંચન વાયુનાનભિગતમસ્તિ , અસ્યાં વૈ સ તદવિન્દત્ , વિત્ત્યા એવાગ્નેયઃ, પ્રસવાય સાવિત્રો , અભિનીત્યૈ વાયવ્યા , અથ યદ્ ભૌમો , અસ્યાં હિ સ તદવિન્દત્ , એતે વૈ પ્રદાતાર, સ્તાન્ એવ ભાગધેયેનોપાસરત્, તેઽસ્મૈ પ્રયચ્છન્તિ, સ યદા વિન્દેદથૈતેભ્ય એવ નિર્વપેત્ , યૈરેવાવિન્દત્તાન્ ભાગિનઃ કરોતિ અહિંસાયૈ, પ્રજાપતિર્વૈ સોમાય રાજ્ઞે દુહિતૄરદદાન્ નક્ષત્રાણિ, સ રોહિણ્યામેવાવસન્ નેતરાસુ, તા અનુપેયમાનાઃ પુનરગચ્છન્ , તં રાજયક્ષ્મેણાગ્રાહયત્, સ નિરસ્રવત્ , તસ્માદ્ રાજયક્ષ્મગૃહીતો નિઃસ્રવતિ, સ વૈ પ્રજાપતિમેવોપાધાવત્ , તં પ્રજાપતિરબ્રવીત્ , ઋતં બ્રૂહીતિ સ ઋતમબ્રવીત્ , યથા સર્વાસ્વ્ એવ સમાવદ્વસાનીતિ , તસ્માદેષ સર્વાસ્વ્ એવ સમાવદ્વસતિ , તસ્મૈ વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ ઐચ્છત્ , તસ્મા અમાવાસ્યાયાં વૈશ્વદેવં ચરું નિરવપત્ , તેનાસ્મૈ પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ અવિન્દત્ , સોઽમુમાપ્યાયમાનં અન્વાપ્યાયત , વસીયાનભવત્ , યો રાજયક્ષ્મગૃહીતઃ સ્યાત્તસ્મા અમાવાસ્યાયાં વૈશ્વદેવં ચરું નિર્વપેત્ , એતેન વૈ સ તસ્મૈ પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ અવિન્દત્ , તેનૈવાસ્મૈ પ્રાયશ્ચિત્તિં વિન્દતિ , અમું એવાપ્યાયમાનં અન્વાપ્યાયતે, વસીયાન્ ભવતિ ॥
2.2.8 અનુવાકઃ

પ્રજાપતિર્વૈ દેવેભ્યો ભાગધેયાનિ વ્યકલ્પયત્ , સ ઇન્દ્રોઽબ્રવીત્ , યદતિરિચ્યતે તન્મમેતિ , તદ્વા ઇન્દ્રિયમેવાત્યરિચ્યત, તદિમાંલ્લોકાન્ ઊર્ધ્વમનૂદશ્રયત,
તન્ નૈકેનાપ્નોત્ , ન દ્વાભ્યાં , તત્ તૃતીયેનાપ્ત્વાવારુન્દ્ધ , યત્ ત્રયઃ પુરોડાશા ભવન્તિ , એભ્યો વા એતલ્ લોકેભ્ય ઇન્દ્રિયં વીર્યમાપ્ત્વાવરુન્દ્ધે , ઉત્તર ઉત્તરઃ પુરોડાશો જ્યાયાન્ ભવતિ , ઉત્તર ઉત્તરો હિ લોકો જ્યાયાન્, ઇન્દ્રાય રાજ્ઞે પ્રથમ , ઇન્દ્રાય સ્વરાજ્ઞે મધ્યમ , ઇન્દ્રાયાધિરાજાયોત્તમ , એતાનિ વૈ સર્વાણીન્દ્રોઽભવદ્ રાજ્યં સ્વારાજ્યમાધિરાજ્યં, એતાનિ સર્વાણિ ભવતિ ય એતૈર્યજતે, સર્વમેતદ્ ભવતિ ય એવં વેદ, પ્રથમામનૂચ્ય મધ્યમયા યજેત્ , મધ્યમામનૂચ્યોત્તમયા યજેત્ , ઉત્તમામનૂચ્ય પ્રથમયા યજેત્ , એવમસ્ય સર્વા અનુવાક્યા ભવન્તિ સર્વા યાજ્યા, એષાં લોકાનાં પ્રતિપ્રજ્ઞાત્યૈ , અથો અનુસંતત્યૈ , ઇન્દ્રાય ઘર્મવતે સૂર્યવતા એકાદશકપાલં નિર્વપેત્તેજસ્કામ, સ્તેજો વૈ ઘર્મ, સ્તેજઃ સૂર્ય,સ્તેજ એવાવરુન્દ્ધે , ઇન્દ્રાયેન્દ્રિયવતા એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ પશુકામ , ઇન્દ્રિયં વૈ પશવો , ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયસ્ય પ્રદાતા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મા ઇન્દ્રિયં પશૂન્ પ્રયચ્છતિ ॥
2.2.9 અનુવાકઃ

ઇન્દ્રાયાર્કવતેઽશ્વમેધવતા એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ , નિરુદ્ધં યાજયેત્ , અન્તં વા એષ ગતો યો નિરુદ્ધો , અન્તોઽર્કો , અન્તોઽશ્વમેધો , અન્તેનૈવાસ્મા અન્તે કલ્પયતિ, વશા દક્ષિણા, વશં મા નયાદિતિ , ઇન્દ્રાયાર્કવતેઽશ્વમેધવતા એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્યઃ કામયેત જને મ ઋધ્યેતેતિ , અન્તો વા એષા ઋદ્ધીનાં યજ્જનો , અન્તોઽર્કો , અન્તોઽશ્વમેધો , અન્તેનૈવાસ્મા અન્તે કલ્પયતિ, વશા દક્ષિણા, વશં મા નયાદિતિ , ઇન્દ્રાયાર્કવતેઽશ્વમેધવતા એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્ ગતશ્રી, ર્યદા વૈ શ્રિયોઽન્તં ગચ્છત્યથ પાપીયાન્ ભવતિ , અન્તોઽર્કો , અન્તોઽશ્વમેધો , અન્તમેવાલબ્ધ ન પાપીયાન્ ભવતિ , ઇન્દ્રાયાર્કવતેઽશ્વમેધવતા એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્યઃ કામયેત મહાયજ્ઞો મોપનમેદિતિ , એતે વા ઇન્દ્રસ્ય યજ્ઞિયે તન્વૌ યદર્કશ્ચાશ્વમેધશ્ચ , તે એવાલબ્ધ , તાભ્યાં મહાયજ્ઞં આલભતે , ઇન્દ્રાય ઘર્મવતે સૂર્યવતા એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ , ઇન્દ્રાય મન્યુમતે મનસ્વતા એકાદશકપાલં, ઇન્દ્રાયેન્દ્રિયવતા એકાદશકપાલં, ઇન્દ્રાયાર્કવતેઽશ્વમેધવતા એકાદશકપાલં , ભૂતિકામં યાજયેત્ , ઇદં વા ઇન્દ્રસ્ય ઘર્મશ્ચ સૂર્યશ્ચ , ઇદમસ્ય મન્યુશ્ચ મનશ્ચ , ઇદમસ્યેન્દ્રશ્ચેન્દ્રિયં ચ , ઇદમસ્યાર્કશ્ચાશ્વમેધશ્ચ , એતાનિ વૈ સર્વાણીન્દ્રોઽભવત્ , એતાનિ સર્વાણિ ભવતિ ય એતૈર્યજતે, સર્વમેતદ્ ભવતિ ય એવં વેદ ॥
2.2.10 અનુવાકઃ

ઇન્દ્રાયાંહોમુચા એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ , આમયાવિનં યાજયેત્ , એષા વા ઇન્દ્રસ્ય ભેષજા તનૂર્યદંહોમુક્, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સ એનં અંહસો મુઞ્ચતિ , ઇન્દ્રાય ત્રાત્ર એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્ યો જ્યાન્યા મારણાદપરોધાદ્વા બિભીયાત્ , ઇન્દ્રો વૈ ત્રાતા , ઇન્દ્રોઽપરોદ્ધા, તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સ એનં ત્રાયતે , ઇન્દ્રાયાન્વૃજવા એકાદશકપાલં નિર્વપેજ્ જ્યેષ્ઠબન્ધુ, રિન્દ્રિયં વૈ જ્યેષ્ઠબન્ધુ , રિન્દ્રિયેણૈવૈનાનન્વૃજૂન્ કુરુતે , ઇન્દ્રાય પ્રવભ્રાયૈકાદશકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામે, પ્રવભ્રો વા ઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રં પ્રાહરત્ , પ્રવભ્ર એવૈભ્યો વજ્રં પ્રહરતિ , ઇન્દ્રાય વૈમૃધાયૈકાદશકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામે, મૃધો વા એષ વિહન્તિ યઃ સંગ્રામં જયતિ, મૃધ એવ વિહતે , ઇન્દ્રાયાભિમાતિઘ્ન એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામે , અભિમાતીર્વા એષ હન્તિ યઃ સંગ્રામં જયતિ , અભિમાતીરેવ હતે , ઇન્દ્રાયાભિમાતિષાહા એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્યઃ કામયેત વિષહેયા , અભયં મે સ્યાદિતિ , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રાય વજ્રં ઉદયચ્છત્ , તં દાનવા નાન્વમન્યન્ત, તં એતેન ભાગધેયેનાન્વમન્યન્ત, તતો વૈ સોઽભિમાતીરહન્ , વૃત્રમહન્ , વૃત્રં ખલુ વા એષ હન્તિ યઃ સંગ્રામં જયતિ , તદ્વાર્ત્રઘ્નં એવૈતત્ ॥
2.2.11 અનુવાકઃ

ઐન્દ્રમેકકપાલં નિર્વપેત્ , નિરુદ્ધં યાજયેત્ , આ પ્રેહિ પરમસ્યાઃ પરાવતા , ઇતિ યાજ્યાનુવાક્યે સ્યાતામ્ , પરાવતં વા એષ ગતો યો નિરુદ્ધઃ , પરાવત એવૈનં અધ્યાપ્ત્વાવગમયતિ, ઐન્દ્રં ત્રયોદશકપાલં નિર્વપેત્ , નિરુદ્ધં યાજયેત્ , અતિરિક્તં વૈ ત્રયોદશમ્, અતિરિક્તો નિરુદ્ધો , અતિરિક્તાદેવૈનં અતિરિક્તમાપ્ત્વાવગમયતિ , ઇન્દ્રાય વજ્રિણા એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ , ઇન્દ્રાય વૃત્રઘ્ન એકાદશકપાલં, ઇન્દ્રાય વૃત્રતૂરા એકાદશકપાલં યસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃ સોમેન યજેત, વજ્રં વા એષ ભ્રાતૃવ્યાયોઞ્શ્રયતિ યઃ સોમેન યજતે, યદ્વજ્રિણે, વજ્રેણૈવાસ્ય વજ્રં સ્તૃણુતે, યદ્ વૃત્રઘ્ને, ભ્રાતૃવ્યો વૈ વૃત્રો , હન્ત્ય્ એવૈનં , યદ્ વૃત્રતૂરે, ભ્રાતૃવ્યો વૈ વૃત્ર, સ્તરત્ય્ એવૈનં, ઇન્દ્રાય ક્ષેત્રંજયાયૈકાદશકપાલં નિર્વપેદ્યઃ ક્ષેત્રે પશુષુ વા વિવદેત્ , ઇન્દ્રો વૈ દેવાનાં ક્ષેત્રંજય, સ્તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મૈ ક્ષેત્રં પશૂન્ જયતિ ,
ઇન્દ્રાયાધિરાજાયૈકાદશકપાલં નિર્વપેદ્યત્ર રાજાનઃ સદૃશા ઇવ સ્યુ, રિન્દ્રો વૈ દેવાનામધિરાજ, સ્તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્, સ એનં આધિરાજ્યં ગમયતિ ॥
2.2.12 અનુવાકઃ

ઇન્દ્રાય મન્યુમતે મનસ્વતા એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામે, મન્યુના વૈ વીર્યં ક્રિયત , ઇન્દ્રિયેણ જયતિ, વીર્યં ચૈવૈષ્વિન્દ્રિયં ચ જિત્યૈ દધાતિ, મન્યવે ચરું નિર્વપેત્ સંગ્રામે, મન્યુના વૈ વીર્યં ક્રિયતે, વીર્યમેવૈષુ જિત્યૈ દધાતિ, યં જીવગ્રાહં ગૃહ્ણીયુસ્ તં વિકૃન્તેયુ , ર્મન્યોઃ સ્વિદેવ સત્યમકર્, ઇન્દ્રાય મનસ્વતા એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્યઃ કામયેત પુણ્યઃ સ્યામનાધૃષ્ય ઇતિ, મનો વૈ શ્રીસ્ત્વિષિઃ, શ્રિયમેવાસ્મિંસ્ત્વિષિં દધાતિ, સંવત્સરં નુ પુરા મનસો ન કીર્તયેત્ , સંવત્સરેણ વા અનાપ્તમાપ્યતે, સંવત્સરેણૈવાસ્મા આપ્ત્વા શ્રિયં ત્વિષિં દધાતિ ॥
2.2.13 અનુવાકઃ

યસ્ય સાન્નાય્યં ચન્દ્રમા અભ્યુદિયાદ્ યે પુરોડાશ્યાઃ સ્યુસ્ તાંસ્ત્રેધા કુર્યાત્ , યે મધ્યમાસ્તમગ્નયે દાત્રેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ , યે સ્થવિષ્ઠાસ્તમિન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધંશ્ચરુમ્ , યે ક્ષોદિષ્ઠાસ્તં વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુમ્ , અગ્નિર્વૈ મધ્યમસ્ય દાતા , ઇન્દ્રો જ્યેષ્ઠસ્ય પ્રદાતા , અથ યત્ ક્ષોદિષ્ઠં તચ્ શિપિવિષ્ટં , તદાપ્નોતિ, પશૂન્ એવ, સોમો વા એતસ્યાતિરિચ્યતે યસ્ય સાન્નાય્યં ચન્દ્રમા અભ્યુદેતિ, સ વૈ પશૂન્ એવાભ્યતિરિચ્યતે, યઃ પશુકામઃ સ્યાત્ સોઽમાવાસ્યામિષ્ટ્વા વત્સાનપાકુર્યાત્ , યે પુરોડાશ્યાઃ સ્યુસ્ તાંસ્ત્રેધા કુર્યાત્ , યે ક્ષોદિષ્ઠાસ્તમગ્નયે સનિમતેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ , યે મધ્યમાસ્તં વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુમ્ , યે સ્થવિષ્ઠાસ્તમિન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધંશ્ચરુમ્ , અગ્નિરેવાસ્મૈ તદ્વિન્દતિ યદીહ, વિષ્ણુસ્તદ્યદન્તરિક્ષા , ઇન્દ્રસ્તદ્યદ્દિવિ, સત્વાનો ગા ઇચ્છન્તિ, યદેતે તણ્ડુલા વિભાજ્યન્તે , સત્વાનો વા એત એષ્ટારો અભિરોદ્ધાર એવ , આગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્ ગતશ્રી,સ્તસ્ય ગૌર્ ધેનુર્દક્ષિણા, સ પ્રાઙ્ પ્રયાય વૈષ્ણવં ત્રિકપાલં , તસ્ય વડબા ધેનુર્દક્ષિણા, સ પ્રાઙ્ પ્રયાય ગિરિં ગત્વાપો વા પ્રજાપત્યં ઘૃતે ચરુમ્ , તસ્ય પુરુષી ધેનુર્દક્ષિણા, યદાગ્નેય ઇમાં તેનાક્રમતે, યદ્ વૈષ્ણવોઽન્તરિક્ષં તેન, યત્ પ્રાજાપત્યોઽમું તેન લોકં , યત્ પ્રાઙ્ પ્રયાત્યભિ સ્વિદેવાક્રમીત્ , યદ્ ગિરિં ગચ્છત્યપો વાન્તં સ્વિદેવાગન્ , યત્ તિસ્રો ધેનવો દક્ષિણા, ત્રયો વા ઇમે લોકા , ઇમાનસ્મૈ લોકાન્ ધેનુરકર્ , ઇમાનસ્મૈ લોકાન્ પ્રદાપયતિ , પ્રત્તાન્ હ વા અસ્મા ઇમાંલ્લોકાન્ દુહે ય એવં વેદ , સૌમેન્દ્રં ચરું નિર્વપેચ્ શ્યામાકં સોમવામિના , ઇન્દ્રો વૈ ત્વષ્ટુઃ સોમં અપિબદનુપહૂયમાન, સ્તસ્યોર્ધ્વઃ સોમપીથોઽપતત્, તે શ્યામાકા અભવન્ , ત્સોમપીથેન વા એષ વ્યૃધ્યતે યઃ સોમં વમિતિ, યત્સૌમ્યઃ , સોમપીથેનૈવૈનં સમર્ધયતિ , ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યઃ સોમં વમિતિ, યદૈન્દ્ર , ઇન્દ્રિયેણૈવૈનં વીર્યેણ સમર્ધયતિ, શિથિર ઇવ હિ વા એતસ્ય સોમપીથો, અથૈષ સોમં વમિતિ, યચ્ શ્યામાકતણ્ડુલૈઃ શ્રીણાતિ સોમપીથસ્ય ધૃત્યૈ ॥
ઇતિ મધ્યમકાણ્ડે દ્વિતીયઃ પ્રપાઠકઃ॥