કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 2.1

કામ્યા ઇષ્ટયઃ
2.1.1 અનુવાકઃ

ઐન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિવર્પેદ્યસ્ય સજાતા વીયાયુ , રોજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની, ઓજસૈવૈનાન્ વીર્યેણ પુનરુપાસ્યતે , ઐન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિવર્પેદ્ ભ્રાતૃવ્યવા,નોજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની, ઓજસૈવૈનાન્ વીર્યેણાભિભવતિ , ઐન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિર્વપેત્ પ્રજાકામો યોઽલં પ્રજાયૈ સન્ પ્રજાં ન વિન્દેત, પ્રજાપતેર્વા ઇન્દ્રાગ્ની પ્રજામપાગૂહતામ્ , તા એતેન ભાગધેયેનોપાધાવત્ , તા અસ્મૈ પ્રજાં પુનરદત્તાં, ઇન્દ્રાગ્ની ખલુ વા એતસ્ય પ્રજામુપગૂહતો યોઽલં પ્રજાયૈ સન્ પ્રજાં ન વિન્દતે , તા એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , તા અસ્મૈ પ્રજાં પુનર્દત્તો , વિન્દદ્વતી યાજ્યાનુવાક્યે ભવતો વિત્ત્યા એવ , ઐન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામમભિપ્રયાન્ , ઓજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની , ઓજસૈવૈનં વીર્યેણાભિપ્રયાતિ , ઐન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામં સંયત્ય , ઓજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની , ઓજસૈવૈનં વીર્યેણ જયતિ , સ યદા સંગ્રામં જયેદથૈન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિવર્પેત્ , ઓજસા વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યઃ સંગ્રામં જયતિ , ઓજો વીર્યમિન્દ્રાગ્ની , ઓજસૈવૈનં વીર્યેણ સમર્ધયત , ઐન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિવર્પેત્ પૌષ્ણઁ ચરું જનતામભિપ્રયાન્ , ઓજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની , ઓજસૈવૈનાં વીર્યેણાભિપ્રયાતિ , પૂષા વીર્યસ્યાનુપ્રદાતા , સોઽસ્મૈ વીર્યમનુપ્રયચ્છતિ , ઐન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિર્વપેત્ પૌષ્ણઁ ચરું ક્ષેત્રસ્ય પતયે ચરું ક્ષેત્રં અધ્યવસ્યન્ , ઓજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની , ઓજસૈવાસ્મૈ વીર્યેણ લોકં વિન્દતઃ , પૂષા વીર્યસ્યાનુપ્રદાતા , સોઽસ્મૈ વીર્યમનુપ્રયચ્છતિ , ઇયં ક્ષેત્રસ્ય પત્ની , અસ્યાં એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
2.1.2 અનુવાકઃ

અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિવર્પેત્ કામાય , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ , સંવત્સરે કામ આપ્યતે , સંવત્સરમેવાપત્ , સોઽસ્મૈ કામં આપ્નોતિ યત્કામો ભવતિ , અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્સમાન્તમભિધ્રોક્ષ્યન્ , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ , સંવત્સરાય સમમ્યતે , સંવત્સરમેવાપ્ત્વા વરુણં કામમભિદ્રુહ્યતિ , અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ સનિં પ્રૈષ્યન્ , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ , સંવત્સરાય પ્રતિગૃહ્યતે, સંવત્સરમેવાપ્ત્વા સાતાં સનિં વનુતે , સ યદા વન્વીતાથાગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ, સંવત્સરમેષ પ્રયુઙ્ક્તે, સંવત્સર એતસ્મૈ વનુતે, તં એવ ભાગિનં અક, સ્તં વ્યમૌક્ , યં દ્વિષ્યાત્તસ્મૈ દક્ષિણાં દદ્યાત્ , પાશેન વા એષ ચરતિ , તં એવાસ્મિન્ પ્રતિમુઞ્ચતિ , એકહાયનો ગૌર્દક્ષિણા, સ હિ સંવત્સરસ્ય પ્રતિમા , અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેદનન્નમત્સ્યન્ , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ , સંવત્સરાયૈવૈનદપ્યધાત્ , સ યદાનન્નમદ્યાદથાગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ , યદેવાદોઽનન્નમત્તિ તદસ્મૈ સંવત્સરઃ સ્વદયતિ , સ્વદિતં એવાત્તિ, સીસં દક્ષિણા કૃષ્ણં વા વાસો , અનન્નં વૈ સીસં અનન્નં કૃષ્ણં , અનન્નેનૈવાનન્નમપહત્યાન્નાદ્યમાત્મન્ ધત્તે , અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામમભિપ્રયાન્ , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ , સંવત્સરેણૈવૈનં અભિપ્રયાતિ , અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામં સંયત્ય , યતરો વૈ સંગૃભાણયોરાયતનવત્તરો ભવતિ સ જયતિ , ઇયં વા અગ્નિર્વૈશ્વાનર , ઇમાં એવાયતનં અકૃત , અસ્યાં પરાક્રંસ્ત , જયતિ સંગ્રામં , સ યદા સંગ્રામં જયેદથાગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ , સંવત્સરમેષ પ્રયુઙ્ક્તે , સંવત્સર એતસ્મૈ જયતિ , તં એવ ભાગિનં અક , સ્તં વ્યમૌક્ , અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેદ્યઃ કામયેત , અનેન રાજ્ઞેમાન્ યવાન્ વ્રીહીન્ વાદધીયેતિ, સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ , સંવત્સરોઽન્નાદ્યસ્ય પ્રદાતા , તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ સોઽસ્મા અન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ , અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેદ્વારુણં યવમયમ્ ચરુમ્ આમયાવિનં યાજયેત્ , વરુણગૃહીતો વા એષ ય આમયાવી, વરુણાદેવૈનં તેન મુઞ્ચતિ , અસૌ વા આદિત્યોઽગ્નિર્વૈશ્વાનરો , અમુના વા એનં એતં નિગૃહીતં વરુણો ગૃહ્ણાતિ, તત એનં મુક્ત્વા યાવાન્ એવાસ્યાત્મા તં વરુણાન્ મુઞ્ચતિ, વારુણં ચરું નિર્વપેદ્યવમયમીયન્ત, મગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં ભૂતિકામં યાજયેત્ , વરુણગૃહીતો વા એષ યો ભૂતિકામો , વરુણાદેવૈનં તેન મુઞ્ચતિ , ઇયાંશ્ચરુર્ભવતિ , એતાવાન્ વા આત્મા, યાવાન્ એવાસ્યાત્મા તં વરુણાત્ મુક્ત્વા , અસૌ વા આદિત્યોઽગ્નિર્વૈશ્વાનરો , અમું એનં અન્વારમ્ભયતિ , અમુષ્યૈનં આદિત્યસ્ય માત્રાં ગમયતિ ॥
2.1.3 અનુવાકઃ

અગ્નયે જાતવેદસેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્ દધિક્રાવ્ણા એકાદશકપાલં અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં યઃ સર્વવેદસી પ્રથમાં ઇષ્ટિમાલભેત , અગ્નિર્વા એતસ્ય તદ્ વેદ યત્રાસ્યેષ્ટં યત્ર સુકૃતં, અગ્નિરેવાસ્મૈ તદ્વિન્દતિ , અમેધ્યો વા એષ યઃ સર્વં દદાતિ, તદ્ દધિક્રાવૈવૈનં મેધ્યં કરોતિ , સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ, સંવત્સરો વા એતસ્ય તદ્ વેદ યત્રાસ્યેષ્ટં યત્ર સુકૃતં , સંવત્સર એવાસ્મૈ તદ્વિન્દતિ , અગ્નયે સુરભિમતેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ , અભિશસ્યમાનં યાજયેત્ , રથપ્રોતં વૈ દાર્ભ્યમભ્યશઁસન્ , તં કૌલકાવતી અબ્રૂતાં , તથા ત્વા યાજયિષ્યાવો યથા તેઽન્નમત્સ્યન્તિ, યત્ર ગ્રામ્યસ્ય પશોર્ નોપશૃણવસ્તદ્ ગચ્છ, યસ્ત્વા કશ્ચોપાયત્ તૂષ્ણીમેવાસ્વેતિ , તં હ સ્મ વૈ વ્યાઘ્રા ઉપઘ્રાયં તૂષ્ણીમેવાપક્રામન્તિ, તૌ વૈ તત્રૈવ શ્વો ભૂતે યજ્ઞાયુધૈરન્વેત્યાગ્નિં મથિત્વાગ્નયે સુરભિમતેઽષ્ટાકપાલં નિરવપતામ્ , તતો વા એનં ન પર્યવૃઞ્જન્ , યમભિશંસેયુસ્તમેતયા યાજયેત્ , દુરભિ વા એતમારદ્યમભિશંસન્તિ , એષા વા અગ્નેર્ ભેષજા તનૂર્યત્ સુરભિ , ર્ભેષજં એવાસ્મા અકઃ , સુરભિમેનં અકઃ , શમયત્યેવ , અગ્નયે પવમાનાયાષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્ દધિક્રાવ્ણા એકાદશકપાલં અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં પુનરેત્ય ગૃહેષુ , પવમાન એવૈનં પુનાત્ય, ગ્નિર્ નિષ્ટપતિ , અપૂતો વા એષ યમભિશંસન્તિ , નૈનં દધિક્રાવા ચન પાવયાંક્રિયાદિ, તિ ખલુ વા આહુ, સ્તદ્ દધિક્રાવૈવૈનં પાવયતિ, સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ, સંવત્સર એવૈનં સ્વદયતિ , આગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેદગ્નીષોમીયમેકાદશકપાલં દ્યાવાપૃથિવીયં દ્વિકપાલં યઃ સંગ્રામં જિગીષેન્ નૃજ્યાયં વા જિજ્યાસેત્ , ઋદ્ધ્યા એવાગ્નેયો , અગ્નીષોમાભ્યાં વૈ વીર્યેણેન્દ્રો વૃત્રમહન્ , વૃત્રં ખલુ વા એષ હન્તિ યઃ સંગ્રામં જયતિ નૃજ્યાયં વા જિનાતિ , તદ્વાર્ત્રઘ્નં એવૈતત્ , ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રાય વજ્રં ઉદયચ્છત્ , તં દ્યાવાપૃથિવી નાન્વમન્યેતામ્ , તં એતેન ભાગધેયેનાન્વમન્યેતામ્ , યદ્ દ્યાવાપૃથિવીયો વજ્રસ્યાનુમત્યૈ , અથો અનુમતવજ્રોઽસદિતિ , સ યદા સંગ્રામં જયેન્ નૃજ્યાયં વા જિનીયાદથાગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેદૈન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં દ્યાવાપૃથિવીયં દ્વિકપાલં , ઋદ્ધ્યા એવાગ્નેયો , અગ્નીષોમાભ્યાં વૈ વીર્યેણેન્દ્રો વૃત્રમહન્ , ત્સ ઓજસા વા વીર્યેણ વ્યાર્ધ્યત, સ એતમૈન્દ્રાગ્નમપશ્યત્ , તેનૌજો વીર્યમાત્મન્નધત્ત , ઓજસા વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યઃ સંગ્રામં જયતિ નૃજ્યાયં વા જિનાતિ , ઓજો વીર્યમિન્દ્રાગ્ની , ઓજસૈવૈનં વીર્યેણ સમર્ધયતો , અથ યદ્ દ્યાવાપૃથિવીયો , વા યે એવાસ્મૈ વજ્રં અન્વમંસાતાં તાભ્યાં એષ ભાગઃ ક્રિયતે ॥
2.1.4 અનુવાકઃ

અગ્નીષોમીયમેકાદશકપાલં નિર્વપેદ્ બ્રાહ્મણઃ કામાય , અગ્નીષોમીયો વૈ બ્રાહ્મણો દેવતયા , સ્વામેવ દેવતાં કામાય ભાગધેયેનોપાસરત્ , તા અસ્મૈ કામં સમર્ધયતો યત્કામો ભવતિ , અગ્નીષોમીયમેકાદશકપાલં નિર્વપેત્ બ્રાહ્મણં ભૂતિકામં યાજયેત્ , દેવા વૈ સત્રમાસત કુરુક્ષેત્રેઽગ્નિઃ સોમા ઇન્દ્ર, સ્તેઽબ્રુવન્ , યતમં નઃ પ્રથમં યશ ઋચ્છાત્ તં નઃ સહેતિ, તેષાં વૈ સોમં યશ આર્છત્, તમભિસમગચ્છન્ત, તસ્માત્ સોમમભિસંગચ્છન્તે, સ હિ યશસ્વિતમ , સ્તદ્વૈ સોમો ન્યકામયત, સ ગિરિમગચ્છત્ , તમગ્નિરન્વગચ્છત્ , તૌ ગિરા અગ્નીષોમૌ સમભવતામ્ , તસ્માત્સદદિ ગિરા અગ્નિર્દહતિ ગિરૌ સોમઃ , સ વા ઇન્દ્રઃ શિથિર ઇવામન્યત, સોઽગ્નીષોમા અન્વગચ્છત્ , તા અબ્રવીત્ , યાજયતં મેતિ , તં વા એતયાગ્નીષોમા અયાજયતામ્ , તસ્મિંસ્તેજોઽગ્નિરદધાદિન્દ્રિયં સોમ, સ્તતા ઇન્દ્રોઽભવત્ , યો ભૂતિકામઃ સ્યાત્ તં એતયા યાજયેત્ , તેજ એવાસ્મિન્નગ્નિર્દધાતીન્દ્રિયં સોમો , ભવત્યેવા , અગ્નીષોમીયમેકાદશકપાલં નિર્વપેઞ્ શ્યામાકં વસન્તા બ્રહ્મવર્ચસકામો , અગ્નીષોમૌ વૈ બ્રહ્મવર્ચસસ્ય પ્રદાતારૌ, તા એવ ભાગધેયેનોપાસરત્, તા અસ્મૈ બ્રહ્મવર્ચસં પ્રયચ્છતો, વસન્તા યજેત, વસન્તો વૈ બ્રાહ્મણસ્ય ઋતુઃ, સ્વ એવાસ્મા ઋતૌ બ્રહ્મવર્ચસં પ્રયચ્છતો , યત્ પુરોડાશસ્તેનાગ્નેયો , યઞ્ શ્યામાકસ્તેન સૌમ્યઃ , સર્વમેવાગ્નીષોમાભ્યાં હવ્યં સંપ્રાદાત્ , તા અસ્મૈ સર્વં બ્રહ્મવર્ચસં પ્રયચ્છતઃ , સૌમાગ્ની સંયાજ્યે સ્યાતામ્ , તેજો વા અગ્નિઃ , ઇન્દ્રિયં સોમ, સ્તેજસા ચ વાવાસ્મા એતદિન્દ્રિયેણ ચોભયતો બ્રહ્મવર્ચસં પરિગૃહ્ણાતિ, સૌમાપૌષ્ણઁ ચરું નિર્વપેન્ નેમપિષ્ટં પશુકામઃ , સોમો વૈ રેતોધાઃ , પૂષા પશૂનાં પ્રજનયિતા, સોમ એવાસ્મૈ રેતો દધાતિ, પૂષા પશૂન્ પ્રજનયતિ , સૌમેન્દ્રં ચરું નિર્વપેત્ પુરોધાકામઃ , સૌમ્યો વૈ બ્રાહ્મણો દેવતયા , ઐન્દ્રો રાજન્યો , અનપદોષ્યં ખલુ વૈ સોમઃ પ્રયચ્છતિ , તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મા અનપદોષ્યં રાષ્ટ્રં પ્રયચ્છતિ , આગ્નિવારુણં ચરું નિર્વપેત્સમાન્તમભિદ્રુહ્યામયાવી વા , અનૃતં વા એષ કરોતિ યઃ સમાન્તમભિદ્રુહ્યતિ, દેવતા વા એષ આરદ્યોઽનૃતં કરોતિ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , અત્ર વૈ સાપિ દેવતા યામારત્તત એનં મુઞ્ચતિ , યદ્વારુણઃ , વરુણાદેવૈનં તેન મુઞ્ચતિ, તત્ કાજવં વા એતત્ ક્રિયતે સર્વસ્યાવેષ્ટિઃ સર્વસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥
2.1.5 અનુવાકઃ

સૌમારૌદ્રં ઘૃતે ચરું નિર્વપેચ્ શુક્લાનાં વ્રીહીણાં બ્રહ્મવર્ચસકામઃ , સ્વર્ભાનુર્વા આસુરઃ સૂર્યં તમસાવિધ્યત્ , તં સોમારુદ્રા અભિષજ્યતામ્ , તસ્ય વા એતેનૈવ શમલં અપાહતામ્, એતેનાસ્મિંસ્તેજોઽધત્તાં , યો બ્રહ્મવર્ચસકામઃ સ્યાત્ તં એતયા યાજયેત્ , શમલં એવાસ્યાપહન્તિ, તેજોઽસ્મિન્ દધાતિ , ઇયાંશ્ચરુર્ભવતિ , એતાવાન્ વા આત્મા, યાવાન્ એવાસ્યાત્મા તાવદસ્મિંસ્તેજો દધાતિ, શુક્લા વ્રીહયો ભવન્તિ, શ્વેતા ગા આજ્યાય દુહન્તિ, તેજ એવૈતત્ સંભ્રિયતે , ઘૃતં પ્રોક્ષણં ભવતિ , ઘૃતેન માર્જયન્તે, ઘૃતે ભવતિ, ભૂય એવાસ્મિંસ્તેજો દધાતિ, યસ્યા રાત્ર્યાઃ પ્રાતર્યક્ષ્યમાણઃ સ્યાન્નાસ્ય તાં રાત્રીમપો ગૃહાન્ પ્રહરેયુરા , પો વૈ શાન્તિઃ, શમયેયુરેવ , પરિશ્રિતે યાજયન્તિ તેજસઃ પરિગૃહીત્યૈ , સાકં રશ્મિભિઃ પ્રચરન્તિ , સાકં એવાસ્ય રશ્મિભિઃ શમલં અપઘ્નન્તિ , તિષ્યાપૂર્ણમાસે યાજયેત્ , સોમો વૈ ચન્દ્રમા , રુદ્રસ્તિષ્યઃ, સંપ્રત્યેવૈના ઉપાસરત્ , પ્રાચીનં વૈ સૌમીર્ ઓષધયઃ, પ્રતીચીનં રૌદ્રી , ર્ન હિ પ્રાચીનં શુષ્યન્તિ, શુષ્યન્તિ પ્રતીચીનં , મનોર્ ઋચો ભવન્તિ, મનુર્વૈ યત્ કિંચાવદત્તદ્ ભેષજં એવાવદત્, તદ્ ભેષજત્વાયૈવ , એતાઃ શક્વરીર્ભવન્તિ શક્યૈમો, નારાશઁસીર્ભવન્તિ શાન્ત્યૈ કિલાસત્વાદ્વા એતસ્ય, ભયમતિ હ્યપહન્તિ, સૌમાપૌષ્ણઁ ચરું નિર્વપેન્નેમપિષ્ટં પશુકામઃ, સૌમ્યો વૈ બ્રાહ્મણો દેવતયા, પશવઃ પૂષા, સ્વાં વા એતદ્દેવતાં પશુભિર્ બંહયતે, ત્વચં એવાકૃત ॥
2.1.6 અનુવાકઃ

સૌમારૌદ્રં ચરું નિર્વપેત્ કૃષ્ણાનાં વ્રીહીણામભિચરન્ , સૌમીર્વા ઓષધય, સ્તત એનં નિર્યાચ્ય રુદ્રાયાસ્ય પશૂનપિદધાતિ, કૃષ્ણા વ્રીહયો ભવન્તિ, તમો વૈ કૃષ્ણં , મૃત્યુસ્ તમો , મૃત્યુનૈવૈનં ગ્રાહયતિ, શરમયં બર્હિર્ ભવતિ વૈભીદક ઇધ્મઃ, શૃણાદિતિ શરમયં બર્હિર્ ભવતિ, વિભત્ત્યૈ વૈભીદક ઇધ્મઃ, સૌમારૌદ્રં ચરું નિર્વપેદુદશ્ચિત્યવિચિતાનાં વ્રીહીણાં યઃ કામયેત દ્વિતીયમસ્ય લોકે જનેયમિતિ, સૌમીર્વા ઇમાઃ પ્રજા, દ્વિતીયમેવાસ્ય લોકે જનયતિ, નેમં શરમયં બર્હિર્ ભવતિ નેમં અશરમયમ્ , નેમો વૈભીદક ઇધ્મો નેમોઽવૈભીદકો , દ્વિતીયમેવાસ્ય લોકે જનયતિ, સૌમારૌદ્રીમામિક્ષાં નિર્વપેત્ , આમયાવિનં યાજયેત્ , આગ્નેયો વૈ પ્રમીતઃ, સૌમ્યો જીવન્ , ઉભયત એવૈનં નિઃક્રીણાતિ, પયો વૈ પુરુષઃ, પય એતસ્યામયતિ, પયસૈવાસ્ય પયો નિઃક્રીણાતિ , અપિનદ્ધાક્ષો હોતા સ્યાત્ , તમરણ્યં પરાણીય વિક્શાપયેત્ , તસ્મા અનડ્વાહં દદ્યાત્ , તં ઘ્નીત , તસ્યાશ્નીયાત્ , યત્તસ્ય નાશ્નીયાત્ પ્રમીયેત ॥
2.1.7 અનુવાકઃ

આગ્નાવૈષ્ણવં એકાદશકપાલં નિર્વપેદભિચરન્નભિચર્યમાણો વા , સરસ્વતીમપ્યાજ્યસ્ય યજેત્ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા, દેવતાભિરેવાસ્ય દેવતાઃ પ્રતિચરતિ, વિષ્ણુર્યજ્ઞો , યજ્ઞેન યજ્ઞં , વાક્ સરસ્વતી , વાચા વાચં , તદભિચર્યાભિપ્રાયુક્ત , અથો પ્રતિચર્યાત્યેવ પ્રાયુક્ત , આગ્નાવૈષ્ણવં ઘૃતે ચરું નિર્વપેચ્ચક્ષુષ્કામો , અગ્નિર્વૈ મનુષ્યાણાં ચક્ષુષઃ પ્રદાતા વિષ્ણુર્દેવાનાં, એતૌ વૈ ચક્ષુષઃ પ્રદાતારૌ, તા એવ ભાગધેયેનોપાસરત્, તા અસ્મૈ ચક્ષુઃ પ્રયચ્છતો , ધેન્વા વૈ ઘૃતં પયોઽનડુહસ્તણ્ડુલા, સ્તન્મિથુનં , મિથુનં ચક્ષુ, ર્મિથુનેનૈવાસ્મૈ મિથુનં ચક્ષુર્જનયતઃ , પયો વૈ ઘૃતં , પયશ્ચક્ષુઃ, પયસૈવાસ્મૈ પયશ્ચક્ષુર્જનયત, સ્તેજો વૈ ઘૃતં , તેજશ્ચક્ષુ, સ્તેજસૈવાસ્મૈ તેજશ્ચક્ષુર્જનયતો , હિરણ્યં દદાતિ , આયુર્વૈ હિરણ્યમ્, આયુશ્ચક્ષુ , આયુષૈવાસ્મા આયુશ્ચક્ષુર્દધાતિ, શતમાનં ભવતિ , શતાયુર્વૈ પુરુષઃ શતવીર્યો , આયુરેવ વીર્યમાપ્નોતિ , આગ્નાવૈષ્ણવં એકાદશકપાલં નિર્વપેદભિચર્યમાણઃ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા , વિષ્ણુર્યજ્ઞો , દેવતાશ્ચૈવ યજ્ઞં ચાસ્તૃત્યૈ મધ્યતઃ પ્રવિશતિ , આગ્નાવૈષ્ણવં એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામે , સરસ્વતીમપ્યાજ્યસ્ય યજેત્ , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા, દેવતાભિરેવાસ્ય દેવતાઃ પ્રણુદતે, વિષ્ણુર્યજ્ઞો , યજ્ઞેન યજ્ઞં , વાક્ સરસ્વતી, વાચા વાચં , યદિ મન્યેત, પ્રતિ પુરસ્તાચ્ચરન્તીતિ, દ્વે પુરોનુવાક્યે કુર્યાદેકાં યાજ્યામ્ , સમં એવ દ્વાભ્યાં ક્રિયતે, ઽત્યેકયા પ્રયુઙ્ક્તે , આગ્નાવૈષ્ણવં પ્રાતરષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ સારસ્વતં ચરું બાર્હસ્પત્યં ચરુમાગ્નાવૈષ્ણવં એકાદશકપાલં મધ્યંદિને સારસ્વતં ચરું બાર્હસ્પત્યં ચરુમાગ્નાવૈષ્ણવં દ્વાદશકપાલં અપરાહ્ણે સારસ્વતં ચરું બાર્હસ્પત્યં ચરું યસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃ સોમેન યજેત , અગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા, દેવતાભિરેવાસ્ય દેવતા આપ્નોતિ, વિષ્ણુર્યજ્ઞો , યજ્ઞેન યજ્ઞં , વાક્ સરસ્વતી, વાચા વાચં , બ્રહ્મ બૃહસ્પતિ , ર્બ્રહ્મણૈવાસ્ય બ્રહ્માપ્નોતિ, કપાલૈશ્છન્દાંસિ, પુરોડાશૈઃ સવનાનિ, મૈત્રાવરુણં એકકપાલં નિર્વપેત્ પયસ્યાં વા , અનૂબન્ધ્યામેવૈતેનાપ્નોતિ , સૈષાધ્વરકલ્પેષ્ટિ , ર્યજ્ઞમેવૈતયાપ્નોતિ ॥
2.1.8 અનુવાકઃ

આગ્નિમારુતં ચરું નિર્વપેદ્ વૃષ્ટિકામઃ, સમાન્યા મૃદશ્ચરું ચ કુર્યુઃ કુમ્ભં ચ , યસ્મિન્ન્ એવાગ્નૌ ચરું પચેયુસ્તસ્મિન્ કુમ્ભં ધૂપયેયુ , ર્ધૂમો વા અસ્યામૂં ગચ્છતિ નાર્ચિ, સ્તસ્માદેતં ધૂપયન્તિ , ન પચન્તિ, યદા હવીંષ્યાસાદયેયુરથ દક્ષિણાયાં શ્રોણ્યાં કુમ્ભમાસાદ્યોદકેન પૂરયેયુ , ર્યદિ પુરા સંસ્થાનાદ્વીર્યેત , અદ્ય વર્ષિષ્યતીતિ બ્રૂયાત્ , યદિ સંસ્થિતે, શ્વો વ્રષ્ટેતિ બ્રૂયાત્ , યદિ ચિરમિવ વીર્યેત, નાદ્ધા વિદ્મે, તિ બ્રૂયાત્ , અગ્નિર્વા ઇતો વૃષ્ટિમ્ ઈટ્ટે, મરુતોઽમુતશ્ચ્યાવયન્તિ , એતે વૈ વૃષ્ટ્યાઃ પ્રદાતાર, સ્તાન્ એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , તેઽસ્મૈ વૃષ્ટિં પ્રયચ્છન્તિ , મારુતં ચરું નિર્વપેત્ પયસિ પ્રૈયઙ્ગવં ગ્રામકામો વા પશુકામો વા , પૃશ્નીનાં ગવાં દુગ્ધે પૃશ્નીનાં ગવાં આજ્યં સ્યાત્ , તત્રાપિ ગોમૂત્રસ્યાશ્ચોતયેયુઃ , પૃશ્નિર્વૈ યદદુહત્સ પ્રિયઙ્ગુરભવત્ , ઇયં વૈ પૃશ્નિર્વાગ્ વા, તસ્યા વા એતત્ પયો યત્ પ્રિયઙ્ગવઃ, સ્વેનૈવૈનાં પયસાચ્છૈતિ, પ્રિયવતી યાજ્યાનુવાક્યે ભવતઃ, પ્રિયમેનં સજાતાનાં કરોતિ, દ્વિપદા ચ ચતુષ્પદા ચ ભવતો , દ્વિપદશ્ચૈવાસ્મૈ ચતુષ્પદશ્ચ પશૂનવરુન્ધેના , યથા વત્સ ઊધરભ્યાયચ્છતિ વત્સં વા ગૌર્ એવં એનં સજાતા અભ્યાયચ્છન્તિ , મારુતં ત્રયોદશકપાલં નિર્વપેદ્યસ્ય યમૌ પુત્રૌ ગાવૌ વા જાયેયાતામ્ , નિર્વીરતાં વૈ પુરુષો યમો જાત આશાસ્તેઽપશુતાં ગૌ , ર્યત્ ત્રયોદશમ્ , પ્રજાપતિર્વૈ ત્રયોદશમ્ , પ્રજાપતિમેવાપ્નોતિ, યદ્ દ્વાદશં સંવત્સરાત્ તેન, યદ્ ગાયત્ય્નુવાક્યા સંવત્સરાત્ તેન, યજ્જગતી યાજ્યા પશુભ્યસ્તેન, યન્મારુતીષ્ટિઃ પશુભ્યસ્તેન, મારુતં સપ્તકપાલં નિર્વપેદ્યત્ર વિડ્ રાજાનં જિજ્યાસેત્ , અગસ્ત્યસ્ય કયાશુભીયં સામિધેનીશ્ચ સ્યુર્ યાજ્યાનુવાક્યાશ્ચ , અગસ્યો આ વૈ મરુદ્ભ્ય ઉક્ષ્ણઃ પ્રૌક્ષત્ , તાનિન્દ્રાયાલભત , તે વજ્રં આદાયાભ્યપતન્ , તાન્ વા એતેનાશમયત્ તં શમયત્ય્ એવૈતેન, સપ્તકપાલો ભવતિ, સપ્ત હિ મરુતો , વિણ્મરુતઃ, સ્વેનૈવૈનાન્ ભાગધેયેન શમયતિ ॥
2.1.9 અનુવાકઃ

ઐન્દ્રમેકાદશકપાલં નિર્વપે, ન્મારુતં સપ્તકપાલં રાજન્યં ભૂતિકામં યાજયેત્ , ઐન્દ્રો વૈ રાજન્યો દેવતયા, મારુતી વિટ્ , ઇન્દ્રિયેણૈવાસ્મૈ વિશમ્ ઉપયુનક્તિ , અનુકામસ્મૈ વિશમવિવાદિનીં કરોતિ , ઐન્દ્રમેકાદશકપાલં નિર્વપેન્મારુતં સપ્તકપાલં યઃ કામયેત , વિશે ચ ક્ષત્રાય ચ સમદં કુર્યામ્ ઇતિ , ઐન્દ્રસ્યૈન્દ્રીમનૂચ્ય મારુત્યા યજેત્ , મારુતસ્ય મારુતીમનૂચ્યૈન્ર્યાતા યજેત્ , સ્વ એવૈભ્યો ભાગધેયે સમદં કરોતિ , યદિ કામયેત , અતુર્મુહ્યં સ્યાદિતિ, પૂર્વાર્ધેઽન્યાં જનતાયા ગાં નિદધ્યાજ્જઘનાર્ધેઽન્યામપિ, તે સંગચ્છેતે, તાવદતુર્મુહ્યં ભવતિ, યદિ કામયેત, કલ્પેતેત્યે, તે એવ હવિષી નિરુપ્ય યથાયથં યજેત્ , કલ્પતેઽહ , ઐન્દ્રમેકાદશકપાલં નિર્વપેન્મારુતં સપ્તકપાલં અભિચરન્ , ઉપરિષ્ટાદૈન્દ્રસ્યાવદ્યેદધસ્તાન્મારુતસ્ય , ઉભયત એવૈનાનાદીપયતિ જ્યેષ્ઠતશ્ચ કનિષ્ઠતશ્ચ , ઐન્દ્રમેકાદશકપાલં નિર્વપેન્મારુતીમામિક્ષામ્ , રાજન્યં ગ્રામકામં યાજયેત્ , મધ્ય આમિક્ષાયાઃ પુરોડાશં નિધાયોભયસ્યાવદ્યેત્ , ક્ષત્રં વા ઇન્દ્રો , વિણ્ મરુતો , વિશઁ વા એતન્મધ્યતઃ પ્રવિશતિ , પર્યૂહમવદ્યતિ , વિશૈવૈનં પર્યૂહતિ , મારુતમેકવિંશતિકપાલં નિર્વપેદભિચરન્ , દેવવિશા વૈ મરુતો , ન વૈ વિશા પ્રત્તં ઘ્નન્તિ , દેવવિશ એવૈનં નિર્યાચ્ય સ્તૃણુતે , તં બર્હિષદં કૃત્વા સમયા સ્યેશાન વિહન્યાત્ ॥ ઇદમહમમુષ્યામુષ્યાયણસ્યેન્દ્રવજ્રેણ શિરશ્છિનદ્મિ ॥ ઇતિ ઇન્દ્રવજ્રેણૈવાસ્ય શિરશ્છિનત્તિ , અથ યત્ સ્ફ્યો , વજ્રો વૈ સ્ફ્યો , વજ્રેણૈવૈનં સ્તૃણુતે ॥
એના વ્યાઘ્રં પરિષસ્વજાનાઃ સિંહં મૃજન્તિ મહતે ધનાય ।
મહિષં નઃ સુભ્વં તસ્થિવાંસં મર્મૃજ્યન્તે દ્વીપિનં અપ્સ્વન્તઃ ॥
ઇતિ વજ્રો વા આપો , યદેતદપ્સુમદ્યજુર્ભવતિ વજ્રેણૈવૈનં સ્તૃણુતે ॥
2.1.10 અનુવાકઃ

અગ્નયે પથિકૃતેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્યસ્ય પ્રજ્ઞાતેષ્ટિરતિપદ્યેત, બહિષ્પથં વા એષ એતિ યસ્ય પ્રજ્ઞાતેષ્ટિરતિપદ્યતે , અગ્નિર્વૈ દેવાનાં પથિકૃત્ , તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સ એનં પન્થાં અપિનયતિ , અનડ્વાન્ દક્ષિણા , સ હિ પન્થાં અપિવહતિ , અગ્નયે વ્રતપતયેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્ય આહિતાગ્નિઃ સન્ પ્રવસતિ વ્રત્યેદ્, બહુ વા એષ વ્રતં અતિપાદયતિ ય આહિતાગ્નિઃ સન્ પ્રવસતિ, વ્રત્યે હ્યહનિ સ્ત્રિયં વોપૈતિ માંસં વાશ્નાતિ , અગ્નિર્વૈ દેવાનાં વ્રતપતિ, સ્તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સ એનં વ્રતમાલંભયતિ , અગ્નયે વ્રતભૃતેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્ય આહિતાગ્નિઃ સન્નશ્રુ કુર્યાત્ , આનીતો વા એષ દેવાનાં ય આહિતાગ્નિ, સ્તસ્માદેતેનાશ્રુ ન કર્તવૈ, ન હિ દેવા અશ્રુ કુર્વન્તિ , અગ્નિર્વૈ દેવાનાં વ્રતભૃત્ , અગ્નિમેતસ્ય વ્રતમગન્ , તસ્માદેવાધિવ્રતમાલભતે , અગ્નયે યવિષ્ઠાયાષ્ટાકપાલં નિર્વપેદભિચર્યમાણઃ , યાભિરેવૈનમિતરઃ પ્રયુક્તિભિરભિપ્રયુઙ્ક્તે તા અસ્માદ્યવિષ્ઠો યોયાવ , અગ્નયે વાજસૃતેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામે, વાજં વા એષ સિસીર્ષતિ યઃ સંગ્રામં જિગીષતિ , અગ્નિર્વૈ દેવાનાં વાજસૃત્ , તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સોઽસ્મૈ વાજં ધાવતિ , અગ્નયેઽનીકવતેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ સંગ્રામે, યદ્ર્યગ્ વા અગ્નેરનીકં એતિ ન તત્ પ્રતિધૃષે , અગ્નિરેવાસ્મા અનીકાનિ જયતિ, વિષ્ણુમપ્યાજ્યસ્ય યજેત્ , અતો વૈ વિષ્ણુરિમાંલ્લોકાન્ ઉદજયત્ , વિષ્ણોરેવોજ્જિતિમ્ અન્વ્ ઇમાંલ્લોકાન્ ઉજ્જયતિ, પ્રૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યં નુદતે , અગ્નયે રુદ્રવતેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્યઃ કામયેત રુદ્રાયાસ્ય પશૂનપિદધ્યામ્ ઇતિ , અગ્નિર્વૈ રુદ્રો , રુદ્રાયૈવાસ્ય પશૂનપિદધાતિ, યદિ કામયેત શામ્યેદિત્ય, ગ્નયે સુરભિમતેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ , એષા વા અગ્નેર્ ભેષજા તનૂર્યત્ સુરભિ , ર્ભેષજં એવાસ્મા અકઃ, સુરભિમેનં અકઃ, શમયત્યેવ , અગ્નયેઽન્નવતેઽન્નાદાયાન્નપતયેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્યઃ કામયેત , અન્નવાનન્નાદોઽન્નપતિઃ સ્યાં ઇતિ , અગ્નિર્વૈ દેવાનામન્નવાનન્નાદોઽન્નપતિ, સ્તં એવ ભાગધેયેનોપાસરત્ , સ એનં અન્નવન્તમન્નાદમન્નપતિં કરોતિ ॥
2.1.11 અનુવાકઃ

અગ્નયે રક્ષોઘ્નેઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્ યો રક્ષોભ્યો બિભીયાત્ , ઇન્દ્રં વૈ રક્ષાંસ્યસચન્ત, સોઽગ્નિં પ્રાવિશત્ , તાનિ વા એનં અભિસમમૃશન્ , સ એતા વિપ્રુષોઽજનયત યા ઇમાઃ સ્કૂયમાનસ્ય વિપ્રવન્તે, તાનિ વા અગ્નિનૈવાપાહત , અગ્નિર્વૈ દેવાનાં રક્ષોહા, તેનૈવ રક્ષાંસ્યપહતે, નક્તં યાજયેત્ , નક્તં વૈ રક્ષાંસિ પ્રેરતે, યર્યેક્વ પ્રેરતે તર્યેનૈનાનિ અપહતે, વામદેવસ્ય પઞ્ચદશ સામિધેનીશ્ચ સ્યુર્ યાજ્યાનુવાક્યાશ્ચ, વામદેવશ્ચ વૈ કુસિતાયી ચાજીમયાતામાત્મનોઃ, સા કુસિતાયી વામદેવરથસ્ય કૂબરં અછિનત્ , સાપરં ન્યાપ્લવત, યુગં વા છેત્સ્યામીષાં વેતિ, સોઽગ્નિમ્ ઉખ્યમવૈક્ષત, સ એતં મન્ત્રં અપશ્યત્ , તામર્ચિરુદૌષત્ , સાર્ચિષા દહ્યમાના હ્રદં પ્રાવિશત્ , સ વાવ કૌસિતો હ્રદો , રક્ષાંસિ વૈ સ તેનાપાહત, તદ્રક્ષાંસ્યેવૈતેનાપહતે , આગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્ યો રાષ્ટ્રે સ્પર્ધેત યો વા કામયેત , અન્નાદઃ સ્યાદિતિ, દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત, તાન્ ગાયત્રી સર્વમન્નં પરિગૃહ્યાન્તરાતિષ્ઠત્ , તેઽવિદુ , ર્યતરાન્ વા ઇયમ્ ઉપાવર્સ્યાવતિ ત ઇદં ભવિષ્યન્તીતિ, તસ્યાં વા ઉભય ઐચ્છન્ત , તાં નામ્નોપૈપ્સન્ ॥ દાભિ ॥ ઇત્યસુરા આહ્વયન્ ॥ વિશ્વકર્મન્ ॥ ઇતિ દેવાઃ, સા નાન્યતરાંશ્ચનોપાવર્તત, તાં દેવા એતેન યજુષાવૃઞ્જત ॥ ઓજોઽસિ, સહોઽસિ, બલં અસિ, ભ્રાજોઽસિ, દેવાનાં ધામ નામાસિ, વિશ્વમસિ વિશ્વાયુઃ, સર્વમસિ સર્વાયુરભિભૂઃ ॥ ઇતિ સંવત્સરો વૈ ગાયત્રી, સંવત્સરો વૈ તદતિષ્ઠત્ , સંવત્સરં વા એષાં તદન્નાદ્યમવૃઞ્જત, તત્ સંવત્સરમેવૈતદન્નાદ્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે, સૈષા ગાયત્રીષ્ટિર , થો આહૂ , રાષ્ટ્રસ્ય સંવર્ગ ઇતિ ॥
2.1.12 અનુવાકઃ

ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યં હવિર્ નિર્વપેદ્ યો રાષ્ટ્રીયો નેવ પ્રસ્તિઙ્નુયાત્ , અદિતિર્વૈ પ્રજાકામૌદનં અપચત્ , સોઞ્શિષ્ટમાશ્નાત્ , તં વા ઇન્દ્રમન્તરેવ ગર્ભં સન્તમયસ્મયેન દામ્નાપૌમ્ભત્ , સોઽપોબ્ધોઽજાયત, તં વા એતેન બૃહસ્પતિરયાજયદૈન્દ્રાબાર્હસ્પત્યેન , તસ્ય તદ્ દામ સ્વયમેવ વ્યપદ્યત , સ ઇમા દિશો વજ્રેણાભિપર્યાવર્તત, યો રાષ્ટ્રીયો નેવ પ્રસ્તિઙ્નુયાત્ તં એતેન યાજયેદૈન્દ્રાબાર્હસ્પત્યેન , પરિતતો હિ વા એષ પાપ્મના , અથૈષ ન પ્રસ્તિઙ્નોતિ, બૃહસ્પતયે નિરુપ્યતે , ઇન્દ્રાય ક્રિયતે, સર્વત એવૈનં મુઞ્ચતિ, વજ્રેણેમા દિશોઽભિપર્યાવર્તતે ॥
ઇતિ મધ્યમકાણ્ડે પ્રથમઃ પ્રપાઠકઃ॥