કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 2.12

અગ્નિચિતિઃ
2.12.1 અનુવાકઃ

વિશ્વે નો અદ્ય મરુતો વિશ્વ ઊતી વિશ્વે ભવન્ત્વગ્નયઃ સમિદ્ધાઃ ।
વિશ્વે નો દેવા અવસાગમન્નિહ વિશ્વમસ્તુ દ્રવિણં વાજો અસ્મે ॥
વાજો મે સપ્ત પ્રદિશશ્ચતસ્રો વા પરાવતઃ ।
વાજો મા વિશ્વૈર્દેવૈર્ ધનસાતા ઇહાવતુ ॥
વાજઃ પુરસ્તાદુત મધ્યતો નો વાજો દેવાન્ ઋતુભિઃ કલ્પયાતિ ।
વાજસ્ય હિ પ્રસવે નન્નમીતિ વિશ્વ આશા વાજપતિર્ ભવેયમ્ ॥
વાજો મે અદ્ય પ્રસુવાતિ દાનં વાજો દેવાન્ હવિષા વર્ધયાતિ ।
વાજો હિ મા સર્વવીરં ચકાર સર્વા આશા વાજપતિર્જયેયમ્ ॥
સં મા સૃજામિ પયસા પૃથિવ્યાઃ સં મા સૃજામ્યદ્ભિર્ ઓષધીભિઃ ।
સોઽહં વાજં સનેયમ્ અગ્ને ॥
પયઃ પૃથિવ્યાં પયા ઓષધીષુ પયો દિવ્યન્તરિક્ષે પયો ધાઃ ।
પયસ્વતીઃ પ્રદિશઃ સન્તુ મહ્યમ્ ॥
2.12.2 અનુવાકઃ

ઋતાષાડ્ ઋતધામાગ્નિર્ગન્ધર્વ, સ્તસ્યૌષધયોઽપ્સરસો મુદા નામ, સ ન ઇદં બ્રહ્મ ક્ષત્રં પાતુ, તા ન ઇદં બ્રહ્મ ક્ષત્રં પાન્તુ, તસ્મૈ સ્વાહા વટ્ , તાભ્યઃ સ્વાહા વટ્ , સંહિતો વિશ્વસામા સૂર્યો ગન્ધર્વ, સ્તસ્ય મરીચયોઽપ્સરસ આયુવો નામ, સુષુમ્ણઃ સૂર્યરશ્મિશ્ચન્દ્રમા ગન્ધર્વ, સ્તસ્ય નક્ષત્રાણ્યપ્સરસો બેકુરયો નામ , ઇષિરો વિશ્વવ્યચા વાતો ગન્ધર્વ, સ્તસ્યાપોઽપ્સરસા ઊર્જો નામ, ભુજી સુપર્ણો યજ્ઞો ગન્ધર્વ, સ્તસ્ય દક્ષિણા અપ્સરસા એષ્ટયો નામ, બૃહસ્પતિર્ વિશ્વકર્મેન્દ્રો ગન્ધર્વ, સ્તસ્ય મરુતોઽપ્સરસા ઓજો નામ, પ્રજાપતિઃ પરમેષ્ઠી મનો ગન્ધર્વ, સ્તસ્ય ઋક્સામાણ્યપ્સરસઃ સ્તવા નામ , અમૃડયો દૂરેહેતિર્ મૃત્યુર્ગન્ધર્વ, સ્તસ્ય પ્રજા અપ્સરસો ભીરવો નામ, સ નો ભુવનસ્ય પતે યસ્ય ત ઉપરિ ગૃહા વિરાટ્પતેઽસ્મૈ બ્રહ્મણેઽસ્મૈ ક્ષત્રાય મહિ શર્મ યચ્છ, યસ્ય તે વિશ્વા આશા અપ્સરસઃ પ્લીયા નામ સ ન ઇદં બ્રહ્મ ક્ષત્રં પાતુ, તા ન ઇદં બ્રહ્મ ક્ષત્રં પાન્તુ, તસ્મૈ સ્વાહા વટ્, તાભ્યઃ સ્વાહા વટ્ ॥
2.12.3 અનુવાકઃ

સમુદ્રોઽસિ નભસ્વાનાર્દ્રદાનુઃ, શંભૂર્મયોભૂરભિ મા વાહિ સ્વાહા , અવસ્યુરસિ દુવસ્વાન્ , શંભૂર્મયોભૂરભિ મા વાહિ સ્વાહા, મારુતોઽસિ મરુતાં ગણઃ, શંભૂર્મયોભૂરભિ મા વાહિ સ્વાહા, સજૂરબ્દા આયવભિઃ, સજૂરુષા આરુણીભિઃ, સજોષા અશ્વિના દંસોભિઃ, સજૂઃ સૂરા એતશેન, સજૂર્વૈશ્વાનર ઈડયા ઘૃતેન સ્વાહા ॥
અગ્નિં યુનજ્મિ શવસા ઘૃતેન દિવ્યં સુપર્ણં વયસં બૃહન્તમ્ ।
તેન વયં પતેમ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં સ્વો રુહાણા અધિ નાક ઉત્તમે ॥
ઇમૌ તે પક્ષા અજરૌ પતત્રિણૌ યાભ્યાં રક્ષાંસ્યપહંસ્યગ્ને ।
તાભ્યાં વયં પતેમ સુકૃતામુ લોકં યત્રા ઋષયો જગ્મુઃ પ્રથમા યે પુરાણાઃ ॥
ઇન્દુર્દક્ષઃ શ્યેન ઋતાવા હિરણ્યપક્ષઃ શકુનો ભુરણ્યુઃ ।
મહાન્ત્સધસ્થે ધ્રુવ આ નિષત્તો નમસ્તે અસ્તુ મા મા હિંસીઃ ॥
દિવો મૂર્ધાસિ નાભિઃ પૃથિવ્યા ઊર્ગપામોષધીનાં ।
વિશ્વાયુઃ શર્મ સપ્રથા નમસ્પથે વિશ્વસ્ય મૂર્ધન્નધિતિષ્ઠસિ શ્રિતઃ ॥
સમુદ્રે તે હૃદયમન્તરાયુરપો દત્તોદધિં ભિન્ત ।
દિવઃ પર્જન્યાદન્તરિક્ષાત્ પૃથિવ્યાસ્તતો નો વૃષ્ટ્યાવત ॥
વિ તે મુઞ્ચામિ રશનાં વિ રશ્મીન્ વિ યોક્ત્રાણિ પરિચર્તનાનિ ।
ધત્તાદસ્મભ્યં દ્રવિણેહ ભદ્રં પ્ર મા બ્રૂતાદ્ ભાગદાં દેવતાસુ ॥
ઇષ્ટો યજ્ઞો ભૃગુભિર્દ્રવિણોદા યત્તિભિર્ આશીર્દા વસુભિઃ ।
ઇષ્ટો અગ્નિરાહુતઃ પિપર્તુ ન ઇષ્ટં હવિઃ સ્વગેદં દેવેભ્યો નમઃ ॥
2.12.4 અનુવાકઃ

યેના ઋષયસ્તપસા સત્રમાસતેન્ધાના અગ્નિં સ્વરાભરન્તઃ ।
યમાહુર્મનવઃ સ્તીર્ણબર્હિષં તસ્મિન્નહં નિદધે નાકે અગ્નિમ્ ॥
તં પત્નીભિરનુગચ્છેમ દેવાઃ પુત્રૈર્ ભ્રાતૃભિરુત વા હિરણ્યૈઃ ।
નાકં ગૃભ્ણાનાઃ સુકૃતસ્ય લોકે તૃતીયે પૃષ્ઠે અધિ રોચને દિવઃ ॥
આ વાચો મધ્યમરુહદ્ ભુરણ્યુરયમગ્નિઃ સત્પતિશ્ચેકિતાનઃ ।
પૃષ્ઠે પૃથિવ્યા નિહિતો દવિદ્યુતદધસ્પદં કૃણુતાં યે પૃતન્યવઃ ॥
અયમગ્નિર્ વીરતમો વયોધાઃ સહસ્રીયો જ્યોતતામ્ અપ્રયુચ્છન્ ।
વિભ્રાજમાનઃ સલિલસ્ય મધ્યા ઉપ પ્રયાહિ દિવ્યાનિ ધામન્ ॥
અગ્ને ચ્યવસ્વ સં અનુ પ્રયાહ્યાવિષ્ પથો દેવયાનાન્ કૃણુષ્વ ।
ઇદમિદં સુકૃતમારભસ્વ યત્રા ઋષયો જગ્મુઃ પ્રથમા યે પુરાણાઃ ॥
સંપ્રચ્યવધ્વં ઉપ સં પ્રયાતાવિષ્પથો દેવયાનાન્ કૃણુધ્વં ।
એભિઃ સુકૃતૈરનુગચ્છેમ દેવા યત્ર નઃ પૂર્વે પિતરઃ પરેતાઃ ॥
ઉદ્બુધ્યસ્વાગ્ને પ્રતિજાગૃહ્યેનમિષ્ટાપૂર્તે સંસૃજેથાં અયં ચ ।
પુનઃ કૃણ્વન્તઃ પિતરો યુવાનોઽન્વાતાંસુસ્તવ તન્તુમેતં ॥
યેન વહસિ સહસ્રં યેનાગ્ને સર્વવેદસં ।
તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સ્વર્દેવેષુ ગન્તવે ॥
અયં તે ॥
2.12.5 અનુવાકઃ

સમાસ્ત્વાગ્ન ઋતવો વર્ધયન્તુ સંવત્સરા ઋષયો યાનિ સત્યા ।
સં દિવ્યેન દીદિહિ રોચનેન વિશ્વા આભાહિ પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ ॥
સં ચેધ્યસ્વાગ્ને પ્ર ચ બોધયૈનં ઉચ્ચ તિષ્ઠ મહતે સૌભગાય ।
મા ચ રિષદુપસત્તા તે અગ્ને બ્રહ્માણસ્તે યશસઃ સન્તુ માન્યે ॥
ત્વામગ્ને વૃણતે બ્રાહ્મણા ઇમે શિવો અગ્ને સંવરણે ભવા નઃ ।
સપત્નહાગ્ને અભિમાતિજિદ્ ભવ સ્વે ગયે જાગૃહ્યપ્રયુચ્છન્ ॥
ઇહૈવાગ્ને અધિધારયા રયિં મા ત્વા નિક્રન્ પૂર્વચિત્તૌ નિકારિણઃ ।
ક્ષત્રમગ્ને સુયમમસ્તુ તુભ્યમુપસત્તા વર્ધતાં તે અનિષ્ટૃતઃ ॥
ક્ષત્રેણાગ્ને સ્વેન સંરભસ્વ મિત્રેણાગ્ને મિત્રધેયે યતસ્વ ।
સજાતાનાં મધ્યમેષ્ઠેયાય રાજ્ઞામગ્ને વિહવ્યો દીદિહીહ ॥
અતિ નિહો અતિ સૃધો અત્યચિત્તિમ્ અતિ નિરૃતિમ્ અદ્ય ।
વિશ્વા હ્યગ્ને દુરિતા તર ત્વમથાસ્મભ્યં સહવીરં રયિં દાઃ ॥
અનાધૃષ્યો જાતવેદા અનિષ્ટૃતો વિરાડગ્ને ક્ષત્રભૃદ્ દીદિહીહ ।
વ્યમીવાઃ પ્રમુઞ્ચન્માનુષાણાં શિવેભિરદ્ય પરિપાહિ નો વૃધે ॥
બૃહસ્પતે સવિતર્ બોધયૈનં સંશિતં ચિત્ સંતરં સંશિશાધિ ।
વર્ધયૈનં મહતે સૌભગાય વિશ્વે ચૈનં અનુમદન્તુ દેવાઃ ॥
અમુત્રભૂયાદધ યદ્યમસ્ય બૃહસ્પતે અભિશસ્તેરમુઞ્ચઃ ।
પ્રત્યૂહતામશ્વિના મૃત્યુમસ્માદ્દેવાનામગ્ને ભિષજા શચીભિઃ ॥
ઉદ્વયં તમસસ્પરિ જ્યોતિઃ પશ્યન્તા ઉત્તરં ।
દેવં દેવત્રા સૂર્યમગન્મ જ્યોતિરુત્તમં ॥
2.12.6 અનુવાકઃ

ઊર્ધ્વા અસ્ય સમિધો ભવન્યૂ ઇર્ધ્વા શુક્રા શોચીંષ્યગ્નેઃ ।
દ્યુમત્તમા સુપ્રતીકસ્ય સૂનોઃ ॥
તનૂનપાદસુરો વિશ્વવેદા દેવો દેવેભ્યો દેવયાનાન્ પથો અનક્તુ મધ્વા ઘૃતેન ।
મધ્વા યજ્ઞં નક્ષતિ પ્રીણાનઃ ॥
નરાશંસો અગ્નિઃ સુકૃદ્દેવઃ સવિતા વિશ્વવારઃ ।
અછાયમેતિ શવસા ઘૃતેન ॥
ઈડાનો વહ્નિર્નમસાગ્નિં સ્રુચો અધ્વરેષુ પ્રયત્સુ ।
સ યક્ષદસ્ય મહિમાનં અગ્નેઃ ।
સ ઈં મન્દ્રા સુપ્રયસા સ્તરીમન્ ।
બર્હિષો મિત્રમહાઃ ।
વસુશ્ચેતિષ્ઠો વસુધાતમશ્ચ ॥
દ્વારો દેવીરન્વ્ અસ્ય વિશ્વા વ્રતા દદન્તે અગ્નેઃ ।
ઉરુવ્યચસો ધામ્ના પત્યમાનાઃ ॥
તે અસ્ય યોષણે દિવ્યે ન યોના ઉષાસાનક્તા ।
ઇમં યજ્ઞમવતામધ્વરં નઃ ॥
દૈવ્યા હોતારા ઊર્ધ્વમિમમધ્વરં નોઽગ્નેર્ જિહ્વાભિગૃણીતં ।
કૃણુતં નઃ સ્વિષ્ટં ॥
તિસ્રો દેવીર્ બર્હિરેદં સ્યોનમિડા સરસ્વતી મહી ।
ભારતી ગૃણાના ॥
તન્ નસ્તુરીપમદ્ભુતં પુરુક્ષુ ત્વષ્ટઃ સુવીર્યમ્ ।
રાયસ્પોષં વિષ્ય નાભિમસ્મે ॥
વનસ્પતેઽવસૃજા રરાણઃ ત્મના દેવેભ્યઃ ।
અગ્નિર્હવ્યં શમિતા સૂદયાતિ ॥
અગ્ને સ્વાહા કૃણુહિ જાતવેદા ઇન્દ્રાય દેવેભ્યઃ ।
વિશ્વે દેવા હવિરિદં જુષન્તામ્ ॥
ઇતિ મધ્યમકાણ્ડે દ્વાદશઃ પ્રપાઠકઃ