કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 2.13

અગ્નિચિતિઃ
2.13.1 અનુવાકઃ

સમન્યા યન્ત્ય્ ઉપયન્ત્યન્યાઃ સમાનં ઊર્વં નદ્યઃ પૃણન્તિ ।
તમુ શુચિં શુચયો દીદિવાંસં અપાં નપાતં પરિતસ્થુરાપઃ ॥
હિરણ્યવર્ણઃ સ હિરણ્યસંદૃગપાં નપાત્ સેદુ હિરણ્યવર્ણઃ ।
હિરણ્યયાત્ પરિ યોનેર્ નિષદ્ય હિરણ્યદા દદત્યન્નમસ્મૈ ॥
હિરણ્યવર્ણાઃ શુચયઃ પાવકા યાસુ જાતઃ કશ્યપો યાસ્વિન્દ્રઃ ।
અગ્નિં યા ગર્ભં દધિરે વિરૂપાસ્તા ના આપઃ શં સ્યોના ભવન્તુ ॥
યાસાં રાજા વરુણો યાતિ મધ્યે સત્યાનૃતે અવપશ્યન્ જનાનાં ।
મધુશ્ચુતઃ શુચયો યાઃ પાવકાસ્તા ના આપઃ શં સ્યોના ભવન્તુ ॥
યાસાં દેવા દિવિ કૃણ્વન્તિ ભક્ષં યા અન્તરિક્ષે બહુધા ભવન્તિ ।
યાઃ પૃથિવીં પયસોન્દન્તિ શુક્રાસ્તા ના આપઃ શં સ્યોના ભવન્તુ ॥
શિવેન મા ચક્ષુષા પશ્યતાપઃ શિવયા તન્વોપસ્પૃશત ત્વચં મે ।
સર્વં અગ્નીંરપ્સુષદો હુવે મયિ વર્ચો બલં ઓજો નિધત્ત ॥
યદદઃ સંપ્રયતીરહા અનદતા હતે ।
તસ્માદા નદ્યો નામ સ્થ તા વો નામાનિ સિન્ધવઃ ॥
સંપ્રચ્યુતા વરુણેન યચ્ શીભં સમવલ્ગત ।
તદાપ્નોદિન્દ્રો વો યતીસ્તસ્માદાપો અનુષ્ઠન ॥
અપકામં સ્યન્દમાના અવીવરત વો હિ કં ।
ઇન્દ્રો વઃ શક્તિભિર્દેવીસ્તસ્માદ્વાર્નામ વો હિતં ॥
એકો વો દેવો અપ્યતિષ્ઠત્ સ્યન્દમાના યથાવશમ્ ।
ઉદાનિષુર્મહીરિતિ તસ્માદુદકમુચ્યતે ॥
આદિત્ પશ્યામ્યુત વા શૃણોમ્યા મા ઘોષો ગચ્છતિ વાર્વાચંસાં ।
તીવ્રો રસો મધુપૃચામરંગમ આ મા પ્રાણેન સહ વર્ચસાગન્ ॥
આપો દેવીર્ઘૃતમિન્વા ઊ આપો અગ્નીષોમૌ બિભ્રત્યાપા ઇત્ તાઃ ।
મન્યે ભેજાનો અમૃતસ્ય તર્હિ હિરણ્યવર્ણા અતૃપં યદા વઃ ॥
આપો હિ ષ્ઠેતિ તિસ્રઃ ॥
દિવિ શ્રયસ્વ , અન્તરિક્ષે યતસ્વ, પૃથિવ્યાઃ સંભવ, ભ્રાજં ગચ્છ ॥
2.13.2 અનુવાકઃ

તપો યોનિરસિ, વિશ્વાભિસ્ત્વા ધીભિરછિદ્રામુપદધામિ , ઋતં યોનિઃ, સત્યં યોનિઃ , બ્રહ્મ યોનિઃ, ક્ષત્રં યોનિઃ, પૃથિવી યોનિઃ , અન્તરિક્ષં યોનિઃ , દ્યૌર્ યોનિઃ , દિશો યોનિઃ ॥
2.13.3 અનુવાકઃ

પ્રાણાદપાનં સંતનુ , અપાનાદ્ વ્યાનં સંતનુ, વ્યાનાચ્ચક્ષુઃ સંતનુ, ચક્ષુષઃ શ્રોત્રં સંતનુ, શ્રોત્રાત્પૃથિવીં સંતનુ, પૃથિવ્યા અન્તરિક્ષં સંતનુ , અન્તરિક્ષાદ્દિવં સંતનુ, દિવો દિશઃ સંતનુ, દિગ્યઃ ઇ સ્વર્ગં લોકમનુસંતનુ ॥
2.13.4 અનુવાકઃ

ઋચા ત્વા છન્દસા સાદયામિ, વષટ્કારેણ ત્વા છન્દસા સાદયામિ, હિંકારેણ ત્વા છન્દસા સાદયામિ, પ્રસ્તાવેન ત્વા છન્દસા સાદયામિ , ઉદ્ગીથેન ત્વા છન્દસા સાદયામિ, પ્રતિહારેણ ત્વા છન્દસા સાદયામિ, સ્તુતેન ત્વા છન્દસા સાદયામિ, નિધનેન ત્વા છન્દસા સાદયામિ ॥
2.13.5 અનુવાકઃ

દૂતં વો વિશ્વવેદસં હવ્યવાહમમર્ત્યમ્ ।
યજિષ્ઠમ્ ઋઞ્જસે ગિરા ॥
અગન્મ મહા નમસા યવિષ્ઠં યો દીદાય સમિદ્ધઃ સ્વે દુરોણે ।
ચિત્રભાનું રોદસી અન્તરુર્વી સ્વાહુતં વિશ્વતઃ પ્રત્યઞ્ચં ॥
અયમિહ ॥
દધન્વે વા યદ્ ઈમનુ વોચદ્ બ્રહ્માણિ વેરુ તત્ ।
પરિ વિશ્વાનિ કાવ્યા નેમિશ્ચક્રમિવાભુવત્ ॥
ઓભે સુશ્ચન્દ્ર વિશ્પતે દર્વી શ્રીણીષ આસનિ ।
ઉતો ના ઉત્ પુપૂર્યા ઉક્થેષુ શવસસ્પતા ઇષં સ્તોતૃભ્યા આભર ॥
2.13.5 અનુવાકઃ

ઇન્દ્રો દધીચો અસ્થભિર્ વૃત્રાણ્યપ્રતિષ્કુતઃ ।
જઘાન નવતીર્નવ ॥
અત્રાહ ગોરમન્વત નામ ત્વષ્ટુરપીચ્યમ્ ।
ઇત્થા ચન્દ્રમસો ગૃહે ॥
ઇછન્નશ્વસ્ય યચ્ શિરઃ પર્વતેષ્વપશ્રિતં ।
અવિન્દચ્ શર્યણાવતિ ॥
ઇન્દ્રમિદ્ ગાથિનો બૃહદિન્દ્રમર્કેભિરર્કિણઃ ।
ઇન્દ્રં વાણીરનૂષત ॥
ઇન્દ્રો દીર્ઘાય ચક્ષસા આ સૂર્યં રોહયદ્દિવિ ।
વિ ગોભિરદ્રિમૈરયત્ ॥
ઇન્દ્રા ઇદ્ધર્યોઃ સચા સંમિશ્લા આ વચોયુજા ।
ઇન્દ્રો વજ્રી હિરણ્યયઃ ॥
ઇન્દ્ર વાજેષુ નોઽવ સહસ્રપ્રધનેષુ ચ ।
ઉગ્ર ઉગ્રાભિર્ ઊતિભિઃ ॥
તં ઇન્દ્રં વાજયામસિ મહે વૃત્રાય હન્તવે ।
સ વૃષા વૃષભો ભુવત્ ॥
ઇન્દ્રઃ સ દામને કૃત ઓજિષ્ઠઃ સ બલે હિતઃ ।
દ્યુમ્ની શ્લોકી સ સોમ્યઃ ॥
ગિરા વજ્રો ન સંભૃતઃ સબલો અનપચ્યુતઃ ।
વવક્ષ ઉગ્રો અસ્તૃતઃ ॥
2.13.7 અનુવાકઃ

અયમગ્નિઃ સહસ્રિણઃ , અગ્નિર્મૂર્ધા, ત્વામગ્ને પુષ્કરાદધિ ॥
અબોધ્યગ્નિઃ સમિધા જનાનાં પ્રતિ ધેનુમિવાયતીમુષાસં ।
યહ્વા ઇવ પ્ર વયામુજ્જિહાનાઃ પ્ર ભાનવઃ સિસ્રતે નાકમછ ॥
અવોચામ કવયે મેધ્યાય વચો વન્દારુ વૃષભાય વૃષ્ણે ।
ગવિષ્ઠિરો નમસા સ્તોમમગ્નૌ દિવીવ રુક્મં ઉરુવ્યઞ્ચમશ્રેત્ ॥
અબોધિ હોતા યજથાય દેવાન્ ઊર્ધ્વો અગ્નિઃ સુમનાઃ પ્રાતરસ્થાત્ ।
સમિદ્ધસ્ય રુશદદર્શિ પાજો મહાન્ દેવસ્તમસો નિરમોચિ ॥
જનસ્ય ગોપા અજનિષ્ટ જાગૃવિરગ્નિઃ સુદક્ષઃ સુવિતાય નવ્યસે ।
ઘૃતપ્રતીકો બૃહતા દિવિસ્પૃશા દ્યુમદ્વિભાતિ ભરતેભ્યઃ શુચિઃ ॥
ત્વામગ્ને અઙ્ગિરસો ગુહા હિતમન્વવિન્દઞ્ શિશ્રિયાણં વને વને ।
સ જાયસે મથ્યમાનઃ સહો મહત્ ત્વામાહુઃ સહસસ્પુત્રમઙ્ગિરઃ ॥
તુભ્યેદમગ્ને મધુમત્તમં વચસ્તુભ્યં મનીષા ઇયમસ્તુ શં હૃદે ।
ત્વાં ગિરઃ સિન્ધુમિવાવનીર્મહીરાપૃણન્તિ શવસા વર્ધયન્તિ ચ ॥
સંસમિદ્ યુવસે વૃષન્નગ્ને વિશ્વાનિ અર્ય આ ।
ઇડસ્પદે સમિધ્યસે સ નો વસૂનિ આભર ॥
અગ્નિં વઃ પૂર્વ્યં ગિરા દેવં ઇડે વસૂનાં ।
સપર્યવઃ પુરુપ્રિયં મિત્રં ન ક્ષેત્રસાધસં ॥
ત્વાં ચિત્રશ્રવસ્તમ હવન્તે વિક્ષુ જન્તવઃ ।
શોચિષ્કેશં પુરુપ્રિયાગ્ને હવ્યાય વોઢવે ॥
આ તે અગ્ન ઇધીમહિ દ્યુમન્તં દેવાજરં ।
યદ્ધ સ્યા તે પનીયસી સમિદ્ દીદયતિ દ્યવિ ઇષં સ્તોતૃભ્યા આભર ॥
અગ્નિં તં મન્યે યો વસુરસ્તં યં યન્તિ ધેનવઃ ।
અસ્તમર્વન્ત આશવોઽસ્તં નિત્યાસો વાજિના ઇષં સ્તોતૃભ્યા આભર ॥
સો અગ્નિર્ યો વસુર્ગૃણે સં યમાયન્તિ ધેનવઃ ।
સં અર્વન્તો રઘુદ્રુવઃ સં સુજાતાસઃ સૂરયા ઇષં સ્તોતૃભ્યા આભર ॥
2.13.8 અનુવાકઃ

એના વો અગ્નિં નમસોર્જો નપાતમાહુવે ।
પ્રિયં ચેતિષ્ઠમરતિં સ્વધ્વરં વિશ્વસ્ય દૂતમમૃતં ॥
ત્વમગ્ને ગૃહપતિસ્ત્વં હોતા નો અધ્વરે ।
ત્વં પોતા વિશ્વવાર પ્રચેતા યક્ષિ વેષિ ચ વાર્યમ્ ॥
દેવો વો દ્રવિણોદાઃ પૂર્ણાં વિવષ્ટ્યાસિચં ।
ઉદ્વા સિઞ્ચધ્વં ઉપ વા પૃણધ્વં આદિદ્વો દેવ ઓહતે ।
અગ્ને વાજસ્ય ગોમતા ઈશાનઃ સહસો યહો ।
અસ્મે ધેહિ જાતવેદો મહિ શ્રવઃ ॥
સ ઇધાનો વસુઃ કવિરગ્નિર્ ઈડેન્યો ગિરા ।
રેવદસ્મભ્યં પુર્વણીક દીદિહિ ॥
ક્ષપો રાજન્નુત ત્મનાગ્ને વસ્તોરુતોષસઃ ।
સ તિગ્મજમ્ભ રક્ષસો દહ પ્રતિ ॥
અગ્ને તમદ્યાશ્વં ન સ્તોમૈઃ ક્રતું ન ભદ્રં હૃદિસ્પૃશમ્ ।
ઋધ્યામા તા ઓહૈઃ ॥
અધા હ્યગ્ને ક્રતોર્ભદ્રસ્ય દક્ષસ્ય સાધોઃ ।
રથીર્ ઋતસ્ય બૃહતો બભૂથ ॥
આભિષ્ટે અદ્ય ગીર્ભિર્ગૃણન્તો અગ્ને દાશેમ ।
પ્ર તે દિવો ન સ્તનયન્ત શુષ્મૈઃ ।
અગ્નિં હોતારં મન્યે દાસ્વન્તં વસું સૂનું સહસો જાતવેદસં વિપ્રં ન જાતવેદસં ।
ય ઊર્ધ્વયા સ્વધ્વરો દેવાચ્યા કૃપા । ઘૃતસ્ય વિભ્રાષ્ટિમનુ શુક્રશોચિષઃ ॥
આજુહ્વાનસ્ય સર્પિષઃ ॥
હંસઃ શુચિષત્ , અભિ ત્યં દેવં સવિતારં, અગ્ને ત્વં નો અન્તમઃ ॥
અધા હ્યગ્ને એવા હ્યગ્ને ॥
2.13.9 અનુવાકઃ

આયાહિ સુષુમા હિ તા ઇન્દ્ર સોમં પિબા ઇમં ।
એદં બર્હિઃ સદો મમ ॥
આ ત્વા બ્રહ્મયુજા હરી વહતામ્ ઇન્દ્ર કેશિના ।
ઉપ બ્રહ્માણિ નઃ શૃણુ ॥
બ્રહ્માણસ્ત્વા વયં યુજા સોમપામિન્દ્ર સોમિનઃ ।
સુતાવન્તો હવામહે ॥
અભિ ત્વા શૂર નોનુમોઽદુગ્ધા ઇવ ધેનવઃ ।
ઈશાનં અસ્ય જગતઃ સ્વર્દૃશમ્ ઈશાનમિન્દ્ર તસ્થુષઃ ।
ન ત્વાવં અન્યો દિવ્યો ન પાર્થિવો ન જાતો ન જનિષ્યતે ।
અશ્વાયન્તો મઘવન્નિન્દ્ર વાજિનો ગવ્યન્તસ્ત્વા હવામહે ॥
ત્વામિદ્ધિ હવામહે સાતા વાજસ્ય કારવઃ ।
ત્વાં વૃત્રેષ્વિન્દ્ર સત્પતિં નરસ્ ત્વાં કાષ્ઠાસ્વ્ અર્વતઃ ॥
સ ત્વં નશ્ચિત્ર વજ્રહસ્ત ધૃષ્ણુયા મહઃ સ્તવાનો અદ્રિવઃ ।
ગામશ્વં રથ્યમિન્દ્ર સંકિર સત્રા વાજં ન જિગ્યુષે ॥
કયા નશ્ચિત્ર આભુવદ્ ઊતી સદાવૃધઃ સખા ।
કયા શચિષ્ઠયા વૃતા ॥
કસ્ત્વા સત્યો મદાનાં મંહિષ્ઠો મત્સદન્ધસઃ ।
દૃઢા ચિદારુજે વસુ ॥
અભી ષુ ણઃ સખીનામવિતા જરિતૄણાં ।
શતં ભવાસ્યૂતિભિઃ ॥
યજ્ઞાયજ્ઞા વો અગ્નયે ગિરાગિરા ચ દક્ષસે ।
પ્રપ્ર વયમમૃતં જાતવેદસં પ્રિયં મિત્રં ન શઁસિષં ॥
ઊર્જો નપાતં સ હિનાયમસ્મયુર્ દાશેમ હવ્યદાતયે ।
ભુવદ્વાજેષ્વવિતા ભુવદ્ વૃધ ઉત ત્રાતા તનૂનાં ॥
2.13.10 અનુવાકઃ

ઋતૂનાં પત્ની પ્રથમેયમાગાદ્ અહ્નાં નેત્રી જનિત્ય્ના ઉત પ્રજાનાં ।
એકા સતી બહુધોષો વ્યુછાજીર્ણા ત્વં જરય સર્વમન્યત્ ॥
કો વિરાજો મિથુનત્વં પ્રવેદ ઋતૂન્ કો અસ્યાઃ ક ઉ વેદ રૂપં ।
દોહાન્ કો વેદ કતિધા વિદુગ્ધાઃ કતિ ધામાનિ કતિ યે વિવાસાઃ ॥
ઇયમેવ સા યા પ્રથમા વ્યૌચ્છત્ સાપ્સ્વન્તશ્ચરતિ પ્રવિષ્ટા ।
વધૂર્ મિમાય નવગજ્જનિત્રી ત્રય એનાં મહિમાનઃ સચન્તે ॥
છન્દસ્વતી ઉષસૌ પેપિશાને સમાનં યોનિમનુસંચરેતે ।
સૂર્યપત્ની વિચરતઃ પ્રજાનતી કેતુમતી અજરે ભૂરિરેતસૌ ॥
ઋતસ્ય પન્થાં અનુ તિસ્ર આગુસ્ત્રયો ઘર્માસો અનુ રેતસાગુઃ ।
પ્રજાં એકા જિન્વત્યૂર્જં એકા ક્ષત્રમેકા રક્ષતિ દેવયૂનાં ॥
ચતુષ્ટોમં અદધાદ્યા તુરીયા યજ્ઞસ્ય પક્ષા ઋષયો ભવન્તી ।
ગાયત્રીં ત્રૈષ્ટુભં જગતીં વિરાજમર્કં યુઞ્જાનાઃ સ્વરાભરન્ન્ ઇદં ॥
પઞ્ચભિર્ ધાતા વિદધા ઇદં તાસાં સ્વરજનન્ પઞ્ચપઞ્ચ ।
તાસાં ઉ યન્તિ પ્રયવેણ પઞ્ચ નાના રૂપાણિ ક્રતવો વસાનાઃ ॥
ઋતસ્ય ધામન્ પ્રથમા વ્યૂષુષ્યપામેકા મહિમાનં બિભર્તિ ।
સૂર્યસ્યૈકા ચરતિ નિષ્કૃતાનિ ઘર્મસ્યૈકા સવિતૈકાં નિયચ્છતે ॥
ઇદં શ્રેયો મન્યમાનો વા આગામહં વો અસ્મિ સખ્યાય શેવઃ ।
સમાનજન્મા ક્રતુરસ્ત્યેકઃ સર્વઃ સર્વા વિચરતુ પ્રજાનન્ ॥
ભૂયાસ્મ તે સુમતૌ વિશ્વવેદા આષ્ઠાઃ પ્રતિષ્ઠાં અવિદો હિ ગાધમ્ ।
સત્યં વદન્તીર્મહિમાનં આપાન્યા વો અન્યામતિ મા પ્રયુક્ત ॥
રુશદ્વિધાના સમના પુરસ્તાત્ પ્રજાનતી યામં ઉષા અયાસીત્ ।
બ્રહ્મદ્વિષસ્તમસા દેવશત્રૂનભિવહન્તી વિશ્વવારા વ્યવાટ્ ॥
પઞ્ચ વ્યુષ્ટીરનુ પઞ્ચ દોહા ગાં પઞ્ચનામ્નીમ્ ઋતવોઽનુ પઞ્ચ ।
પઞ્ચ દિશઃ પઞ્ચદશેન ક્લૃપ્તાઃ સમાનમૂર્નીનીરભિ લોકં એકં ॥
ત્રિંશત્ સ્વસારા ઉપયન્તિ નિષ્કૃતં સમાનં કેતું પ્રતિમુઞ્ચમાનાઃ ।
ઋતૂંસ્તન્વતે કવયઃ પ્રજાનતીર્મધ્યે છન્દસઃ પરિયન્તિ ભાસ્વતીઃ ॥
જ્યોતિષ્મતીઃ પ્રતિમુઞ્ચતે નભો દેવી રાત્રી સૂર્યસ્ય વ્રતાનિ ।
વિપશ્યન્તિ પશવો જાયમાના નાનારૂપા માતુરસ્યા ઉપસ્થે ॥
પ્રથમા હ વ્યુવાસ સા ધેનુરભવદ્યમે ।
સા નઃ પયસ્વતી દુહા ઉત્તરામુત્તરાં સમાં ॥
2.13.11 અનુવાકઃ

પૃષ્ટો દિવિ પૃષ્ટો અગ્નિઃ પૃથિવ્યાં પૃષ્ટો વિશ્વા ઓષધીરાવિવેશ ।
વૈશ્વાનરઃ સહસા પૃષ્ટો અગ્નિઃ સ નો દિવા સ રિષઃ પાતુ નક્તં ॥
ત્વં યવિષ્ઠ દાશુષો નૄંષ્પાહિ શૃણુધી ગિરઃ ।
રક્ષા તોકમુત ત્મના ॥
અગ્ને ધામાનિ તવ જાતવેદો દેવ સ્વધાવોઽમૃતસ્ય નામ ।
યાશ્ચ માયા માયિનાં વિશ્વમિન્વ ત્વે પૂર્વીઃ સંદધુઃ પૃષ્ટબન્ધો ॥
2.13.12 અનુવાકઃ

યવા અયવા ઊમા એવા અબ્દઃ સગરઃ સુમેકો , અગ્ને કહ્ય , અગ્ને કિંશિલા , અગ્ને દુધ્ર , અગ્ને વન્ય , અગ્ને કક્ષ્ય, યા તા ઇષુર્ યુવા નામ તયા વિધેમ, તસ્યૈ તે નમ, સ્તસ્યાસ્તા ઉપ પત્સુતો જીવા ભૂયાસ્મ, તે યં દ્વિષ્મો યશ્ચ નો દ્વેષ્ટિ તમસ્યા જંભે દધ્મઃ ॥
2.13.13 અનુવાકઃ

યો અપ્સ્વન્તરગ્નિર્ યો વૃત્રે યઃ પુરુષે યો અશ્મનિ ।
ય આવિવેશૌષધીર્ યો વનસ્પતીંસ્તેભ્યો અગ્નિભ્યો હુતમસ્ત્વ્ એતત્ ॥
યઃ સોમે અન્તર્ યો ગોષ્વન્તર્વયાંસિ ય આવિવેશ યો મૃગેષુ ।
ય આવિવેશ દ્વિપદો યશ્ચતુષ્પદસ્તેભ્યો અગ્નિભ્યો હુતમસ્ત્વ્ એતત્ ॥
યેનેન્દ્રસ્ય રથં સંબભૂવુર્ યો વૈશ્વાનર ઉત વિશ્વદાવ્યઃ ।
ધીરો યઃ શક્રઃ પરિભૂરદાભ્યસ્તેભ્યો અગ્નિભ્યો હુતમસ્ત્વ્ એતત્ ॥
વિશ્વાદમગ્નિં યમ્ ઉ કામં આહુર્ યં દાતારં પ્રતિગ્રહીતારં આહુઃ ।
યં જોહવીમિ પૃતનાસુ સાસહિં તેભ્યો અગ્નિભ્યો હુતમસ્ત્વ્ એતત્ ॥
ઉક્ષાન્નાય વશાન્નાય સોમપૃષ્ઠાય વેધસે ।
સ્તોમૈર્વિધેમાગ્નયે ॥
વૈશ્વાનરજ્યેષ્ઠેભ્યસ્તેભ્યો અગ્નિભ્યો હુતમસ્ત્વ્ એતત્ ॥
2.13.14 અનુવાકઃ

મા છન્દ, સ્તત્પૃથિવી , અગ્નિર્દેવતા, તેન છન્દસા તેન બ્રહ્મણા તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ॥
પ્રમા છન્દ, સ્તદન્તરિક્ષમ્ , વાયુર્દેવતા, પ્રતિમા છન્દ, સ્તદ્ દ્યૌઃ સૂર્યો દેવતા , અસ્રીવીશ્છન્દ, સ્તદ્દિશઃ, સોમો દેવતા, ગાયત્રી છન્દ, સ્તદજા, બૃહસ્પતિર્ દેવતા, ત્રિષ્ટુપ્ છન્દ, સ્તદ્ધિરણ્યમ્, ઇન્દ્રો દેવતા, જગતી છન્દ, સ્તદ્ ગૌઃ, પ્રજાપતિર્ દેવતા , અનુષ્ટુપ્ છન્દ, સ્તદાયુ , ર્મિત્રો દેવતા , ઉષ્ણિક્ છન્દ, સ્તચ્ચક્ષુઃ, પૂષા દેવતા, વિરાટ્ છન્દ, સ્તદશ્વો , વરુણો દેવતા, બૃહતી છન્દ, સ્તત્ કૃષિઃ,પર્જન્યો દેવતા, પઙ્ક્તિશ્છન્દ, સ્તત્ પુરુષઃ, પરમેષ્ઠી દેવતા, તેન છન્દસા તેન બ્રહ્મણા તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ॥
2.13.15 અનુવાકઃ

પૃથિવ્યસિ જન્મના વશા, સાગ્નિં ગર્ભમધત્થાઃ, સા મયા સંભવ , અન્તરિક્ષમસિ જન્મના વશા, સા વાયું ગર્ભમધત્થાઃ, સા મયા સંભવ, દ્યૌરસિ જન્મના વશા, સાદિત્યં ગર્ભમધત્થાઃ, સા મયા સંભવ, નક્ષત્રાણ્યસિ જન્મના વશા, સા ચન્દ્રમસં ગર્ભમધત્થાઃ, સા મયા સંભવ, ઋગસિ જન્મના વશા, સા સામ ગર્ભમધત્થાઃ, સા મયા સંભવ, વિડસિ જન્મના વશા, સા રાજાનં ગર્ભમધત્થાઃ, સા મયા સંભવ, વાગસિ જન્મના વશા, સા પ્રાણં ગર્ભમધત્થાઃ, સા મયા સંભવ , આપોઽસિ જન્મના વશા, સા યજ્ઞં ગર્ભમધત્થાઃ, સા મયા સંભવ ॥
2.13.16 અનુવાકઃ

યા દેવ્યસીષ્ટકે કુમાર્ય્ ઉપશીવરી સા મોપશેષ્વ જાયેવ સદમિત્ પતિમ્ , યા દેવ્યસીષ્ટકે પ્રફર્ય્મિ ઉપશીવરી સા મોપશેષ્વ જાયેવ સદમિત્ પતિમ્ , યા દેવ્યસીષ્ટકે યુવતિરુપશીવરી સા મોપશેષ્વ જાયેવ સદમિત્ પતિમ્ , યા દેવ્યસીષ્ટક આયુર્દાઃ પ્રાણદા અપાનદા વ્યાનદાશ્ચક્ષુર્દાઃ શ્રોત્રદાઃ પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે દિવઃ પૃષ્ઠ ઉપશીવરી સા મોપશેષ્વ જાયેવ સદમિત્ પતિમ્ , યા દેવીઃ સ્થેષ્ટકાઃ સુશેવા ઉપશીવરીસ્તા મોપશેધ્વં જાયા ઇવ સદમિત્ પતિમ્ ॥
2.13.17 અનુવાકઃ

સવયસે ત્વા , અભિવયસે ત્વા , ઊર્ધ્વવયસે ત્વા, બૃહદ્વયસે ત્વા, સહીયસે ત્વા, સહમાનાય ત્વા, સાસહયે ત્વા, સહસ્વતે ત્વા , અભીષાહે ત્વા , અભિભ્વે ત્વા , અભિમાતિષાહે ત્વા , અભિમાતિઘ્ને ત્વા ॥
2.13.18 અનુવાકઃ

ભૂયસ્કૃદસિ, વરિવસ્કૃદસિ, પ્રાચ્યસિ , ઊર્ધ્વાસિ , અન્તરિક્ષમસિ , ઓજોદાં ત્વૌજસિ સાદયામિ, પયોદાં ત્વા પયસિ સાદયામિ, તેજોદાં ત્વા તેજસિ સાદયામિ, યશોદાં ત્વા યશસિ સાદયામિ, વર્ચોદાં ત્વા વર્ચસિ સાદયામિ, પૃથિવ્યાસ્ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ , અન્તરિક્ષસ્ય ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ, દિવસ્ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ, દિશાં ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ, દ્રવિણોદાં ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ , અપ્સુષદસિ, ગૃધ્રસદસિ, શ્યેનસદસિ, સુપર્ણસદસિ, નાકસદસિ ॥
2.13.19 અનુવાકઃ

જ્યોતિષ્મતીં ત્વા સાદયામિ, જ્યોતિષ્કૃતં ત્વા સાદયામિ, જ્યોતિર્વિદં ત્વા સાદયામિ , ઊર્ધ્વજ્યોતિષં ત્વા સાદયામિ, બૃહજ્જ્યોતિષં ત્વા સાદયામિ, વિશ્વજ્યોતિષં ત્વા સાદયામિ , અજસ્રાં ત્વા સાદયામિ, ભાસ્વતીં ત્વા સાદયામિ, દીપ્યમાનાં ત્વા સાદયામિ, રોચમાનાં ત્વા સાદયામિ, જ્વલન્તીં ત્વા સાદયામિ, મલ્મલાભવન્તીં ત્વા સાદયામિ, જાગ્રતીં ત્વા સાદયામિ, બોધયન્તીં ત્વા સાદયામિ ॥
2.13.20 અનુવાકઃ

કૃત્તિકા નક્ષત્રં, અગ્નિર્દેવતા , અગ્ને રુચઃ સ્થ, પ્રજાપતેઃ સોમસ્ય ધાતુ , રૃચે ત્વા, રુચે ત્વા, ભાસે ત્વા, જ્યોતિષે ત્વા, તેન છન્દસા તેન બ્રહ્મણા તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ, રોહિણી નક્ષત્રં , પ્રજાપતિર્ દેવતા , ઇન્વગા નક્ષત્રં , મરુતો દેવતા, બાહુર્નક્ષત્રં , રુદ્રો દેવતા, પુનર્વસુર્નક્ષત્રં, અદિતિર્ દેવતા, તિષ્યો નક્ષત્રં , બૃહસ્પતિર્ દેવતા , આશ્લેષા નક્ષત્રં , સર્પા દેવતા, મઘા નક્ષત્રં , પિતરો દેવતા, ફલ્ગુનીર્નક્ષત્રં , ભગો દેવતા, ફલ્ગુનીર્નક્ષત્રં, અર્યમા દેવતા, હસ્તો નક્ષત્રં , સવિતા દેવતા, ચિત્રા નક્ષત્રં , ત્વષ્ટા દેવતા, નિષ્ટ્યં નક્ષત્રં , વાયુર્દેવતા, વિશાખં નક્ષત્રં, ઇન્દ્રાગ્ની દેવતા , અનૂરાધા નક્ષત્રં , મિત્રો દેવતા, જ્યેષ્ઠા નક્ષત્રં , વરુણો દેવતા, મૂલં નક્ષત્રં , નિરૃતિર્ દેવતા , આષાઢા નક્ષત્રં, આપો દેવતા , આષાઢા નક્ષત્રં , વિશ્વે દેવા દેવતા , અભિજિન્ નક્ષત્રં , બ્રહ્મા દેવતા, શ્રોણા નક્ષત્રં , વિષ્ણુર્દેવતા, શ્રવિષ્ઠા નક્ષત્રં , વસવો દેવતા, શતભિષં નક્ષત્રં, ઇન્દ્રો દેવતા, પ્રોષ્ઠપદા નક્ષત્રં, અહિર્ બુધ્યોષિ દેવતા, પ્રોષ્ઠપદા નક્ષત્રં, અજ એકપાદ્દેવતા, રેવતી નક્ષત્રં , પૂષા દેવતા , અશ્વયુજૌ નક્ષત્રં, અશ્વિનૌ દેવતા, ભરણીર્નક્ષત્રં , યમો દેવતા, બ્રાહ્મણો નક્ષત્રં , સોમો દેવતા , અગ્ને રુચઃ સ્થ, પ્રજાપતેઃ સોમસ્ય ધાતુ, રૃચે ત્વા, રુચે ત્વા, ભાસે ત્વા, જ્યોતિષે ત્વા, તેન છન્દસા તેન બ્રહ્મણા તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ॥
2.13.21 અનુવાકઃ

સમીચી નામાસિ, પ્રાચી દિક્, તસ્યાસ્તેઽગ્નિરધિપતિ, રસિતો રક્ષિતા, યશ્ચ તેઽધિપતિર્ યશ્ચ રક્ષિતા તાભ્યાં નમો અસ્તુ, તૌ નો મૃડતામ્ , તે યં દ્વિષ્મો યશ્ચ નો દ્વેષ્ટિ તં એનયોર્જંભે દધ્મ , ઓજસ્યા નામાસિ, દક્ષિણા દિક્, તસ્યાસ્તા ઇન્દ્રોઽધિપતિ, સ્તિરશ્ચીનરાજી રક્ષિતા, યશ્ચ તેઽધિપતિર્ યશ્ચ રક્ષિતા તાભ્યાં નમો અસ્તુ, તૌ નો મૃડતામ્ , તે યં દ્વિષ્મો યશ્ચ નો દ્વેષ્ટિ તં એનયોર્જમ્ભે દધ્મઃ, પ્રાચી નામાસિ, પ્રતીચી દિક્, તસ્યાસ્તે સોમોઽધિપતિઃ, સ્વજો રક્ષિતા, યશ્ચ તેઽધિપતિર્ યશ્ચ રક્ષિતા તાભ્યાં નમો અસ્તુ, તૌ નો મૃડતામ્ , તે યં દ્વિષ્મો યશ્ચ નો દ્વેષ્ટિ તં એનયોર્જમ્ભે દધ્મઃ, સુષદા નામાસિ , ઉદીચી દિક્, તસ્યાસ્તે વરુણોઽધિપતિઃ, સૃદાગૂ રક્ષિતા, યશ્ચ તેઽધિપતિર્ યશ્ચ રક્ષિતા તાભ્યાં નમો અસ્તુ, તૌ નો મૃડતામ્ , તે યં દ્વિષ્મો યશ્ચ નો દ્વેષ્ટિ તં એનયોર્જંભે દધ્મો , અવસ્થા નામાસિ , અવાચી દિક્, તસ્યાસ્તે વિષ્ણુરધિપતિઃ, કલ્માષગ્રીવો રક્ષિતા, યશ્ચ તેઽધિપતિર્ યશ્ચ રક્ષિતા તાભ્યાં નમો અસ્તુ, તૌ નો મૃડતામ્ , તે યં દ્વિષ્મો યશ્ચ નો દ્વેષ્ટિ તં એનયોર્જંભે દધ્મો , અધિપત્ની નામાસિ , ઊર્ધ્વા દિક્, તસ્યાસ્તે બૃહસ્પતિર્ અધિપતિ , શ્ચિત્રો રક્ષિતા, યશ્ચ તેઽધિપતિર્ યશ્ચ રક્ષિતા તાભ્યાં નમો અસ્તુ, તૌ નો મૃડતામ્ , તે યં દ્વિષ્મો યશ્ચ નો દ્વેષ્ટિ તં એનયોર્જમ્ભે દધ્મઃ ॥
2.13.22 અનુવાકઃ

સ્વયં કૃણ્વાનઃ સુગં અપ્રયાવં તિગ્મશૃઙ્ગો વૃષભઃ શોશુચાનઃ ।
પ્રત્નં સધસ્થમનુપશ્યમાના આ તન્તુમગ્નિર્ દિવ્યં તતાન ॥
ત્વં તન્તુરુત સેતુર્ અગ્ને ત્વં પન્થા ભવસિ દેવયાનઃ ।
ત્વયાગ્ને પૃષ્ઠં વયમારુહેમ યત્ર દેવૈઃ સધમાદં મદેમ ॥
અતિસર્ગં દદતો માનવાયોર્ધ્વં પન્થાં અનુપશ્યમાનાઃ ।
અજુષન્ત મરુતો યજ્ઞમેતં વૃષ્ટિદ્યાવાનં અમૃતં સ્વર્વિદં ॥
આવર્તમાનો ભુવનસ્ય મધ્યે પ્રજાઃ કૃણ્વન્ જનયન્ વિરૂપાઃ ।
સંવત્સરઃ પરમેષ્ઠી ધૃતવ્રતો યજ્ઞં નઃ પાતુ રજસઃ પરસ્માત્ ॥
પ્રજાં દદાતુ પરિવત્સરો નો ધાતા દધાતુ સુમનસ્યમાનઃ ।
બહ્વીઃ સાકં બહુધા વિશ્વરૂપા એકવ્રતા મામભિસંવિશન્તુ ॥
2.13.23 અનુવાકઃ

હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ ।
સ દાધાર પૃથિવીં દ્યાં ઉતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યઃ પ્રાણતો નિમિષતશ્ચ રાજા પતિર્ વિશ્વસ્ય જગતો બભૂવ ।
ઈશે યો અસ્ય દ્વિપદશ્ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
ય ઓજોદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ ।
યસ્ય છાયામૃતં યસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યસ્યેમે વિશ્વે ગિરયો મહિત્વા સમુદ્રં યસ્ય રસયા સહાહુઃ ।
દિશો યસ્ય પ્રદિશઃ પઞ્ચ દેવીઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યેન દ્યૌરુગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢા યેન સ્વઃ સ્તભિતં યેન નાકઃ ।
યો અન્તરિક્ષં વિમમે વરીયઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
ય ઇમે દ્યાવાપૃથિવી તસ્તભાને અધારયદ્ રોદસી રેજમાને ।
યસ્મિન્નધિ વિતતઃ સૂરા એતિ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ।
આપો હ યન્મહતીર્વિશ્વમાયન્ ગર્ભં દધાના જનયન્તીરગ્નિમ્ ।
તતો દેવાનાં નિરવર્તતાસુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
આ નઃ પ્રજાં જનયતુ પ્રજાપતિર્ ધાતા દધાતુ સુમનસ્યમાનઃ ।
સંવત્સર ઋતુભિઃ સંવિદાનો મયિ પુષ્ટિં પુષ્ટિપતિર્ દધાતુ ॥
ઇતિ મધ્યમકાણ્ડે ત્રયોદશઃ પ્રપાઠકઃ॥