કૃષ્ણયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 2.10

અગ્નિચિતિઃ
2.10.1 અનુવાકઃ

અશ્મન્ન્ ઊર્જં પર્વતે શિશ્રિયાણામદ્ભ્ય ઓષધીભ્યો વનસ્પતિભ્યોઽધિ સંભૃતામ્ ।
તાં ના ઇષં ઊર્જં ધત્ત મરુતઃ સંરરાણા, અશ્મંસ્તે ક્ષુત્ , મયિ તા ઊર્ક્ , યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગ્ ઋચ્છતુ ॥
સમુદ્રસ્ય ત્વાવકયાગ્ને પરિવ્યયામસિ ।
પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવ ॥
હિમસ્ય ત્વા જરાયુણાગ્ને પરિવ્યાયમસિ ।
પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવ ॥
ઉપ જ્મન્નુપ વેતસેઽવતર નદીષ્વા ।
અગ્ને પિત્તમપામસિ મણ્ડૂકિ તાભિરાગહિ ।
સેમં નો યજ્ઞં પાવકવર્ણં શિવં કૃધિ ॥
અપામિદં ન્યયનં સમુદ્રસ્ય નિવેશનં ।
અન્યાંસ્તે અસ્મત્તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવ ॥
અગ્ને પાવક રોચિષા, સ નઃ પાવક દીદિવઃ ॥
પાવકયા યશ્ચિતયન્ત્યા કૃપા ક્ષામન્ રુરુચ ઉષસો ન કેતુના ।
આ યો ઘૃણે ન તતૃષાણો અજરસ્ તૂર્વન્ ન યામન્ન્ એતશસ્ય નૂ રણે ॥
નમસ્તે હરસે શોચિષે ચાથો તે અર્ચિષે નમઃ ।
અન્યાંસ્તે અસ્મત્તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવ ॥
દ્રુષદે વટ્ , નૃષદે વટ્ , અપ્સુષદે વટ્ , બર્હિષદે વટ્ , વનર્ષદે વટ્, સ્વર્વિદે વટ્ ॥
અન્નપતે અન્નસ્ય નો દેહ્યનમીવસ્ય શુષ્મિણઃ ।
પ્રપ્ર દાતારં તારિષા ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥
યે દેવા દેવાનાં યજ્ઞિયા યજ્ઞિયાનાં સંવત્સરીયમ્ ઉપ ભાગં આસતે ।
અહુતાદો હવિષો યજ્ઞે અસ્મિન્ત્ સ્વયં પિબન્તુ મધુનો ઘૃતસ્ય ॥
યે દેવા દેવેભ્યો અધિ દેવત્વમાયન્ યે બ્રહ્મણઃ પુરએતારો અસ્ય ।
યેભ્યો ન ઋતે પવતે ધામ કિં ચન ન તે દિવો ન પૃથિવ્યા અધિ સ્નુષુ ॥
પ્રાણદા અપાનદા વ્યાનદા વર્ચોધા વરિવોધાઃ ।
અન્યાંસ્તે અસ્મત્તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવ ॥
2.10.2અનુવાકઃ

અગ્નિસ્તિગ્મેન શોચિષા યાસદ્વિશ્વં નિ અત્રિણં ।
અગ્નિર્ નો વનતે રયિમ્ ॥
ય ઇમા વિશ્વા ભુવનાનિ જુહ્વદ્ ઋષિર્ હોતા ન્યસીદત્ પિતા નઃ ।
સ આશિષા દ્રવિણં ઇછમાનઃ પ્રથમછદવરં આવિવેશ ॥
કિં સ્વિદ્વનં ક ઉ સ વૃક્ષ આસીદ્યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ ।
મનીષિણો મનસા પૃછતેદુ તદ્યદધ્યતિષ્ઠદ્ ભુવનાનિ ધારયન્ ॥
કિં સ્વિદાસીદધિષ્ઠાનં આરમ્ભણં કતમત્ સ્વિત્ કથાસીત્ ।
યતો ભૂમિં જનયન્ વિશ્વકર્મા વિ દ્યામૌર્ણોન્મહિના વિશ્વચક્ષાઃ ।
યો વિશ્વચક્ષુરુત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોહસ્ત ઉત વિશ્વતસ્પાત્ ।
સં બાહુભ્યાં અધમત્ સં પતત્રૈર્ દ્યાવાભૂમી જનયન્ દેવ એકઃ ॥
યા તે ધામાનિ પરમાણિ યાવમા યા મધ્યમા વિશ્વકર્મન્નુતેમા ।
શિક્ષા સખિભ્યો હવિષા સ્વધાવઃ સ્વયં યજસ્વ તન્વં જુષાણઃ ॥
વિશ્વકર્મન્ હવિષા વર્ધનેન ત્રાતારં ઇન્દ્રમકૃણોરવધ્યમ્ ।
તસ્મૈ વિશઃ સમનમન્ત દૈવીરયમ્ ઉગ્રો વિહવ્યો યથાસત્ ॥
વિશ્વકર્મન્ હવિષા વાવૃધાનઃ સ્વયં યજસ્વ પૃથિવીં ઉત દ્યાં ।
મુહ્યન્ત્વન્યે અભિતો જનાસ ઇહાસ્માકં મઘવા સૂરિરસ્તુ ॥
વાચસ્પતિં વિશ્વકર્માણં ઊતયે મનોયુજં વાજે અદ્યાહુવેમ ।
સ નો નેદિષ્ઠા હવના જુજોષ વિશ્વશંભૂરવસે સાધુકર્મા ॥
2.10.3 અનુવાકઃ

ચક્ષુક્ષઃ પિતા મનસા હિ ધીરો ઘૃતં એને અજનન્ નમ્નમાને ।
યદેદન્તા અદદૃહન્ત પૂર્વા આદિદ્ દ્યાવાપૃથિવી અપ્રથેતામ્ ॥
વિશ્વકર્મા વિમમે યો વિહાયા ધર્તા વિધર્તા પરમોત સંદૃક્ ।
તેષામિષ્ટાનિ સમિષા મદન્તિ યત્રા સપ્તઋષીન્ પર એકમાહુઃ ।
ત આયજન્ત દ્રવિણા સં અસ્મિન્ન્ ઋષયઃ પૂર્વે જરિતારો ન ભૂના ।
અસૂર્તા સૂર્તે રજસિ નિષત્તા યે ભૂતાનિ સમકૃણ્વન્ન્ ઇમાનિ ॥
યો નઃ પિતા જનિતા યો વિધર્તા યો નઃ સતો અભ્યા સજ્જજાન ।
યો દેવાનાં નામધા એક એવ તં સંપ્રશ્નં ભુવના યન્ત્યન્યા ॥
પરો દિવઃ પર એના પૃથિવ્યાઃ પરો દેવેભ્યો અસુરં યદસ્તિ ।
કં સ્વિદ્ ગર્ભં પ્રથમં દધ્રા આપો યત્ર દેવાઃ સમગચ્છન્ત સર્વે ।
તં ઇદ્ ગર્ભં પ્રથમં દધ્રા આપો યત્ર દેવાઃ સમપશ્યન્ત વિશ્વે ।
અજસ્ય નાભા અધ્યેકમર્પિતં યસ્મિન્ વિશ્વા ભુવનાધિ તસ્થુઃ ॥
વિશ્વકર્મા ચેદજનિષ્ટ દેવ આદિદ્ ગન્ધર્વો અભવદ્ દ્વિતીયઃ ।
તૃતીયઃ પિતા જનિતૌષધીનામપાં ગર્ભં વ્યદધુઃ પુરુત્રા ॥
ન તં વિદાથ ય ઇમા જજાનાન્યદ્ યુષ્માકમન્તરં બભૂવ ।
નીહારેણ પ્રાવૃતા જલ્પ્યા ચાસુતૄપ ઉક્થશાસશ્ચરન્તિ ॥
2.10.4 અનુવાકઃ

ઉદેનં ઉત્તરં નયાગ્ને ઘૃતેનાહુત ।
સં એનં વર્ચસા સૃજ પ્રજયા ચ બહું કૃધિ ॥
ઇન્દ્રેમં પ્રતરં નય સજાતાનામસદ્વશી ॥
રાયસ્પોષેણ સંસૃજ દેવેભ્યો ભાગદા અસત્ ॥
યસ્ય કુર્મો ગૃહે હવિસ્તમગ્ને વર્ધયા ત્વં ।
તસ્મૈ દેવા અધિબ્રુવન્નયં ચ બ્રહ્મણસ્પતિઃ ॥
આશુઃ શિશાનો વૃષભો ન યુધ્મો ઘનાઘનઃ ક્ષોભનશ્ચર્ષણીનાં ।
સંક્રન્દનોઽનિમિષ એકવીરઃ શતં સેના અજયત્ સાકમિન્દ્રઃ ॥
સંક્રન્દનેનાનિમિષેણ જિષ્ણુના યુત્કારેણ દુશ્ચ્યવનેન ધૃષ્ણુના ।
તદિન્દ્રેણ જયત તત્સહધ્વં યુધો નરા ઇષુહસ્તેન વૃષ્ણા ॥
સ ઇષુહસ્તૈઃ સ નિષઙ્ગિભિર્વશી સંસૃષ્ટાસુ યુત્સ્વિન્દ્રો ગણેષુ ।
સંસૃષ્ઠજિત્ સોમપા બાહુશર્ય્શી ઊર્ધ્વધન્વા પ્રતિહિતાભિરસ્તા ॥
બૃહસ્પતે પરિદીયા રથેન રક્ષોહામિત્રં અપબાધમાનઃ ।
પ્રભઞ્જન્ત્ સેનાઃ પ્રમૃણો યુધા જયન્નસ્માકં એધ્યવિતા રથાનાં ॥
અભિ ગોત્રાણિ સહસા ગાહમાન આદાયો વીરઃ શતમન્યુરિન્દ્રઃ ।
દુશ્ચ્યવનઃ પૃતનાષાડયોધ્યોઽસ્માકં સેના અવતુ પ્ર યુત્સુ ॥
બલવિજ્ઞાયઃ સ્થવિરઃ પ્રવીરઃ સહસ્વાન્ વાજી સહમાન ઉગ્રઃ ।
અભિવીરો અભિસત્વા સહોજિજ્જૈત્રં ઇન્દ્ર રથમાતિષ્ઠ ગોવિત્ ॥
ગોત્રભિદં ગોવિદં વજ્રબાહું જયન્તમજ્મ પ્રમૃણન્તમ્ ઓજસા ।
ઇમં સજાતા અનુવીરયધ્વં ઇન્દ્રં સખાયો અનુ સંરભધ્વં ॥
ઇન્દ્ર એષાં નેતા બૃહસ્પતિર્ દક્ષિણા યજ્ઞઃ પુર એતુ સોમઃ ।
દેવસેનાનામભિભઞ્જતીનાં જયન્તીનાં મરુતો યન્તુ મધ્યે ॥
ઇન્દ્રસ્ય વૃષ્ણો વરુણસ્ય રાજ્ઞ આદિત્યાનાં મરુતાં શર્ધ ઉગ્રમ્ ।
મહામનસાં ભુવનચ્યવાનાં ઘોષો દેવાનાં જયતામ્ ઉદસ્થાત્ ॥
અસ્માકમિન્દ્રઃ સમૃતેષુ ધ્વજેષ્વસ્માકં યા ઇષવસ્તા જયન્તુ ।
અસ્માકં વીરા ઉત્તરે ભવન્ત્વસ્માન્ ઉ દેવા અવતા ભરેષ્વા ॥
2.10.5 અનુવાકઃ

ઉદુ ત્વા ॥
પઞ્ચ દિશો દૈવીર્યજ્ઞમવન્તુ દેવીરપામતિં દુર્મતિં બાધમાનાઃ ।
રાયશ્પોષે યજ્ઞપતિમ્ આભજન્તી રાયસ્પોષે અધિ યજ્ઞો અસ્થાત્ ॥
સમિદ્ધે અગ્ના અધિ મામહાન ઉક્થપત્રા ઈડ્યો ગૃભીતઃ ।
તપ્તં ઘર્મં પરિગૃહ્યાયજન્તોર્જા યદ્યજ્ઞમશમન્ત દેવાઃ ॥
દૈવ્યાય ધાત્રે દેષ્ટ્રે દેવશ્રીઃ શ્રીમનાઃ શતપાત્ ।
પરિગૃહ્ય યજ્ઞમાયન્ ॥
હરિકેશઃ સૂર્યરશ્મિઃ પુરસ્તાત્ સવિતા જ્યોતિરુદયં અજસ્રમ્ ।
તસ્ય પૂષા પ્રસવે યાતિ વિદ્વાન્ત્સંપશ્યન્ વિશ્વા ભુવનાનિ ગોપાઃ ॥
દેવા દેવેષ્વધ્વર્યન્તો અસ્થુર્ વીતં શમિત્રા શમિતં યજધ્યૈ ।
તુરીયો યજ્ઞો યત્ર હવ્યં એતિ તતો વાકા આશિષો નો જુષન્તામ્ ॥
ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ત્સમુદ્રવ્યચસં ગિરઃ ।
રથીતમં રથીનાં વાજાનાં સત્પતિં પતિમ્ ॥
વિમાન એષ દિવો મધ્ય આસ્ત આપપૃવાન્ રોદસી અન્તરિક્ષમ્ ।
સ વિશ્વાચીરભિચષ્ટે ઘૃતાચીરન્તરા પૂર્વમપરં ચ કેતુમ્ ॥
ઉક્ષા સમુદ્રે અરુણઃ સુપર્ણઃ પૂર્વસ્ય યોનિં પિતુર્ આવિવેશ ।
મધ્યે દિવો નિહિતઃ પૃશ્નિરશ્મા વિચક્રમે રજસસ્પાત્યન્તૌ ॥
સુમ્નહૂર્યજ્ઞ આ ચ વક્ષદ્યક્ષદગ્નિર્દેવો દેવં આ ચ વક્ષત્ ।
દેવહૂર્યજ્ઞ આ ચ વક્ષદ્યક્ષદગ્નિર્દેવો દેવં આ ચ વક્ષત્ ॥
વાજસ્ય મા પ્રસવેનેતિ દ્વે ॥
2.10.6 અનુવાકઃ

ક્રમધ્વં અગ્નિના નાકં ઉખ્યં હસ્તેષુ બિભ્રતઃ ।
દિવઃ પૃષ્ઠં સ્વર્ગત્વા મિશ્રા દેવેભિરાધ્વં ॥
પ્રાચીમનુ ॥
અગ્ને પ્રેહિ પ્રથમો દેવાયતાં ચક્ષુર્દેવાનાં ઉત મર્ત્યાનાં ।
ઇયક્ષમાણા ભૃગુભિઃ સહ સ્વર્યન્તુ યજમાનાઃ સ્વસ્તિ ॥
પૃથિવ્યા અહં ઉદન્તરિક્ષમારુહમન્તરિક્ષાદ્દિવમારુહં ।
દિવો નાકસ્ય પૃષ્ઠાત્ સ્વર્ જ્યોતિરગામહં ॥
સ્વર્યન્તો નાપેક્ષન્તા આ દ્યાં રોહન્તિ રોદસી ।
યજ્ઞં યે વિશ્વતોધારં સુવિદ્વાંસો વિતેનિરે ॥
નક્તોષાસા, અગ્ને સહસ્રાક્ષ ॥
સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માન્ પૃષ્ઠે પૃથિવ્યાઃ સીદ ।
ભાસાન્તરિક્ષમાપૃણ જ્યોતિષા દિવં ઉત્તભાન તેજસા દિશા ઉદ્દૃંહ ॥
આજુહ્વાનઃ સુપ્રતીકઃ પુરસ્તાદગ્ને સ્વં યોનિમાસીદ સાધ્યા ।
અસ્મિન્ત્સધસ્થે અધ્ય્ ઉત્તરસ્મિન્ વિશ્વે દેવા યજમાનશ્ચ સીદત ॥
તાં સવિતુર્વરેણ્યસ્ય ચિત્રામાહં વૃણે સુમતિં વિશ્વજન્યામ્ ।
યામસ્ય કણ્વો અદુહત્ પ્રપીનાં સહસ્રધારાં પયસા મહીં ગાં ॥
વિધેમ તે પરમે જન્મન્નગ્ને વિધેમ સ્તોમૈરવરે સધસ્થે ।
યસ્માદ્ યોનેરુદારિથા યજા તં પ્ર ત્વે સમિદ્ધે જુહુરે હવીંષિ ॥
પ્રેદ્ધો અગ્ને દીદિહિ પુરો નોઽજસ્રયા સૂર્મ્યા યવિષ્ઠ ।
તાં શશ્વન્તા ઉપયન્તિ વાજાઃ ॥
અગ્ને તમદ્ય, સપ્ત તે અગ્ને ॥
ચિતિં જુહોમિ મનસા યથા દેવા ઇહાગમન્ ।
વીતિહોત્રા ઋતાવૃધઃ ॥
સમુદ્રસ્ય વો વયુનસ્ય પત્મન્ જુહોમિ વિશ્વકર્મણે ।
વિશ્વાહાદાભ્યં હવિઃ ॥
ઇતિ મધ્યમકાણ્ડે દશમઃ પ્રપાઠકઃ