મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 10

નિરૂપમસુક્લધર્મયોગાત્ સ્વાર્થસંપત્તિતઃ । હિતસુખહેતુત્વાચ્ચ બુદ્ધત્વસ્ય પરાર્થસંપત્તિઃ । અનવદ્યોત્કૃષ્ટાક્ષયસુખાકરત્વાચ્ચ સુખવિહારો વિશેષતઃ । બુદ્ધિમાનહીનબોધિચિત્તમાદાતું તત્પ્રણિધાનપરિગ્રહાત્ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે બોધ્યધિકારો નવમઃ ॥
દશમોધિકારઃ
ઉદ્દાનમ્ ।
આદિઃ સિદ્ધિઃ શરણં ગોત્રં ચિત્તે તથૈવ ચોત્પાદઃ ।
સ્વપરાર્થસ્તત્વાર્થઃ પ્રભાવપરિપાકબોધિશ્ચ

એષ ચ બોધ્યધિકાર આદિમારભ્ય યાવત્ બોધિપટલાનુસારેણાનુગન્તવ્યઃ ।
અધિમુક્તિપ્રભેદલક્ષણવિભાગે શ્લોકૌ ।
જાતા-જાતા ગ્રાહિકા ગ્રાહ્યભૂતા મિત્રાદાત્તા સ્વાત્મતો ભ્રાન્તિકા ચ ।
અભ્રાન્તાન્યા આમુખા નૈવ ચાન્યા ઘોષાચારા ચૈષિકા ચેક્ષિકા ચ

જાતા અતીતપ્રત્યુત્પન્ના । અજાતા અનાગતા । ગ્રાહિકા આધ્યાત્મિકા[કી] યયાલમ્બનમધિમુચ્યતે । ગ્રાહ્યભૂતા બાહ્યા યાના[મા] લમ્બનત્વેનાધિમુચ્યતે । મિત્રાદાત્તા ઔદારિકી । સ્વાત્મતઃ સૂક્ષ્મા । ભ્રાન્તિકા હીના વિપરીતાધિમોક્ષાત્ । અભ્રાન્તિકા પ્રશાન્તા [પ્રણીતા] । આમુખા અન્તિકે સમવહિતપ્રત્યયત્વાત્ । અનામુખા દૂરે વિપર્યયાત્ । ઘોષાચારા શ્રુતમયી । એષિકા ચિન્તામયી । ઈક્ષિકા ભાવનામયી પ્રત્યવેક્ષણાત્ ।
હાર્યા કીર્ણાવ્યાવકીર્ણા વિપક્ષૈર્હીનોદારા આવૃતાનાવૃતા ચ ।
યુક્તાયુક્તા સંભૃતાસંભૃતા ચ ગાઢં વિષ્ટા દૂરગા ચાધિમુક્તિઃ

હાર્યા મૃદ્વી । વ્યવકીર્ણા મધ્યા । અવ્યવકીર્ણા વિપક્ષૈરધિમાત્રા । હિનાન્યયાને । ઉદારામહાયાને । આવૃતા સાવરણા વિશેષગમનાય । અનાવૃતા નિરાવરણા । યુક્તા સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગાત્ । અયુક્તા તદ્વિરહિતા । સંભૃતાધિગમયોગ્યા । અસંભૃતા વિપર્યયાત્ । ગાઢં વિષ્ટા ભૂમિપ્રવિષ્ટા । દૂરગા પરિશિષ્ટાસુ ભૂમિષુ ।
અધિમુક્તિપરિપન્થે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
અમનસ્કારબાહુલ્યં કૌશીદ્યં યોગવિભ્રમઃ ।
કુમિત્રં શુભદૌર્બલ્યમયોનિશોમનસ્ક્રિયા

જાતાયા અમનસિકારબાહુલ્યં પરિપન્થઃ । અજાતાયાઃ કૌશીદ્યમ્, ગ્રાહ્યગ્રાહકભૂતાયા યોગવિભ્રમઃ, તથૈવાભિનિવેશાત્ । મિત્રાદાત્તાયાઃ કુમિત્રમ્, વિપરીતગ્રાહણાત્ । સ્વાત્મતો ઽધિમુક્તેઃ કુશલમૂલદૌર્બલ્યમ્ । અભ્રાન્તાયા અયોનિશો અમનસિકારઃ [મનસિકારઃ] પરિપન્થસ્તદ્વિરોધિત્વાત્ ।
પ્રમાદો ઽલ્પશ્રુતત્વં ચ શ્રુતચિન્તાલ્પતુષ્ટતા ।
શમમાત્રાભિમાનશ્ચ તથાપરિજયો મતઃ

આમુખાયાઃ પ્રમાદઃ, તસ્યા અપ્રમાદકૃતત્વાત્ । ઘોષાચારાયા અલ્પશ્રુતત્વમ્, નીતાર્થસૂત્રાન્તાશ્રવણાત્ । એષિકાયાઃ શ્રુતમાત્રસંતુષ્ટત્વમલ્પચિન્તાસંતુષ્ટત્વં ચ । ઈક્ષિકાયાશ્ચિન્તામાત્રસંતુષ્ટત્વં શમથમાત્રાભિમાનશ્ચ । હાર્યાવ્યવકીર્ણયોરપરિજયઃ પરિપન્થઃ ।
અનુદ્વેગસ્તથોદ્વેગ આવૃત્તિશ્ચાપ્યયુક્તતા ।
અસંભૃતિશ્ચ વિજ્ઞેયાધિમુક્તિપરિપન્થતા

હીનાયા અનુદ્વેગઃ સંસારાત્ । ઉદારાયા ઉદ્વેગઃ અનાવૃતાયાશ્ચાવૃતિઃ । યુક્તાયા અયુક્તતા । સંભૃતાયા અસંભૃતિઃ પરિપન્થઃ ।
અધિમુક્તાવનુશંસે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
પુણ્યં મહદકૌકૃત્યં સૌમનસ્યં સુખં મહત્ ।
અવિપ્રણાશઃ સ્થૈર્યં ન વિશેષગમનં તથા

ધર્માભિસમયશ્ચાથ સ્વપરાર્થાપ્તિરૂત્તમા ।
ક્ષિપ્રાભિજ્ઞત્વમેતે હિ અનુશંસાધિમુક્તિતઃ

જાતાયાં પ્રત્યુત્પન્નાયાં પુણ્યં મહત્ । અતીતાયામકૌકૃત્યમવિપ્રતિસારાત્ । ગ્રાહિકાયાં ગ્રાહ્યભૂતાયાં ચ મહત્સૌમનસ્યં સમાધિયોગાત્ । કલ્યાણમિત્રજનિતાયામવિપ્રણાશઃ । સ્વયમધિમુક્તૌ સ્થૈર્યમ્ । ભ્રા[અભ્રા]ન્તિકાયામામુખાયાં શ્રુતમયાદિકાયાં ચ યાવત્ મધ્યાયાં વિશેષગમનમ્ । અધિમાત્રાયાં ધર્માભિસમયઃ । હીનાયાં સ્વાર્થપ્રાપ્તિઃ । ઉદારાયાં પરાર્થપ્રાપ્તિઃ પરમા । અનાવૃતયુક્તસંભૃતાદિષુ શુક્લપક્ષાસુ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞત્વમનુશંસઃ ।
કામિનાં સા શ્વસદૃશી કૂર્મપ્રખ્યા સમાધિનામ્ ।
ભૃત્યોપમા સ્વાર્થિનાં સા રાજપ્રખ્યા પરાર્થિનામ્

યથ શ્વા દુઃખાર્તઃ સતતમવિતૃપ્તઃ ક્ષુધિતકો યથા કૂર્મશ્ચાસૌ જલવિવરકે સંકુચિતકઃ । યથા ભૃત્યો નિત્યમુપચકિતમૂર્તિર્વિચરતિ । યથા રાજા આજ્ઞાવિષયે વશ[ચક્ર?]વર્તી વિહરતિ ।
તથા કામિસ્થાતૃસ્વપરજનકૃત્યાર્થમુદિતે
વિશેષો વિજ્ઞેયઃ સતતમધિમુક્ત્યા વિવિધયા ।
મહાયાને તસ્ય વિધિવદિહ મત્વા પરમતાં
ભૃશં તસ્મિન્ ધીરઃ સતતમિહ તાભેવ વૃણુયાત્

અપિ ખલુ કામિનામધિમુક્તિઃ શ્વસદૃશી લૌકિકસમાધિગતાનાં કૂર્મપ્રખ્યાસ્વાર્થવતાં ભૃત્યોપમા । રાજપ્રખ્યા પરાર્થવતામ્ । એતમેવાર્થં પરેણોપપાદ્ય મહાયાનાધિમુક્તૌ સમાદાપયતિ ।
અધિમુક્તિલયપ્રતિષેધે શ્લોકાઃ[કઃ] ।
મનુષ[ષ્ય]ભૂતાઃ સંબોધિં પ્રાપ્નુવન્તિ પ્રતિક્ષણમ્ ।
અપ્રમેયા યતઃ સત્ત્વા લયં નાતો ઽધિવાસયેત્

ત્રિભિઃ કારણૈર્લયો ન યુક્તઃ । યતો મનુષ[ષ્ય]ભૂતા બોધિં પ્રાપ્નુવન્તિ । નિત્યં પ્રાપ્નુવન્તિ । અપ્રમેયાશ્ચ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
અધિમુક્તિપુણ્યવિશેષણે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
યથા પુણ્યં પ્રસવતે પરેષાં ભોજનં દદત્ ।
ન તુ સ્વયં સ ભુઞ્જાનસ્તથા પુણ્યમહોદયઃ

સૂત્રોક્તો લભ્યતે ધર્માત્પરાર્થાશ્રયદેશિતાત્ ।
ન તુ સ્વાર્થાશ્રયાદ્ધર્માદ્દેશિતાદુપલભ્યતે

યથા ભોજનં દદતઃ પુણ્યમુત્પદ્યતે પરાર્થાધિકારાત્ । ન તુ સ્વયં ભુઞ્જાનસ્ય સ્વાર્થાધિકારાત્ । એવં પરાર્થાશ્રયદેશિતાત્ મહાયાનધર્માત્તેષુ તેષુ [મહાયાન] સૂત્રેષૂક્તઃ પુણ્યોદયો મહાંલ્લભ્યતે । ન તુ સ્વાર્થાશ્રયદેશિતાત્ શ્રાવકયાનધર્માત્ ।
અધિમુક્તિફલપરિગ્રહે શ્લોકઃ ।
ઇતિ વિપુલગતૌ મહોઘ[મહાર્ય]ધર્મે જનિય [પરિજનયન્?] સદા મતિમાન્મહાધિમુક્તિમ્ ।
વિપુલસતતપુણ્યતદ્વિવૃદ્ધિં વ્રજતિ ગુણૈરસમૈર્મહાત્મતાં ચ