મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 11

યત્ર યાદૃશ્યાધિમુક્ત્યા યો યત્ફલં પરિગૃહ્ણાતિ । વિસ્તીર્ણે મહાયાનધર્મે ઽપરિ[હા]ણી[પરિજનની?] યયોદારાધિમુક્ત્યા મતિમાન્ ત્રિવિધં ફલં પરિગૃહ્ણાતિ । વિપુલપુણ્યવૃદ્ધિં તસ્યા એવાધિમુક્તેર્વૃદ્ધિં તદ્ધેતુકાં ચાતુલ્યગુણમહાત્મતાં બુદ્ધત્વમ્ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે અધિમુક્ત્યધિકારો દશમઃ ॥
એકાદશો ઽધિકારઃ
ધર્મપર્યેષ્ટ્યધિકારે આલમ્બનપર્યેષ્ટૌ ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
પિટકત્રયં દ્વયં વા [ચ?]સંગ્રહતઃ કારણૈર્નવભિરિષ્ટમ્ ।
વાસનબોધનશમનપ્રતિવેધૈસ્તદ્વિમોચયતિ

પિટકત્રયં સૂત્રવિનયાભિધર્માઃ । તદેવ ત્રયં હીનયાનાગ્ર[મહા?]યાનભેદેન દ્વયં ભવતિ । શ્રાવપિટકંબોધિસત્ત્વપિટકં ચ । તત્પુનસ્ત્રયં દ્વયં વા [ચ?]કેનાર્થેન પિટકમિત્યાહ । સંગ્રહતઃ સર્વજ્ઞેયાર્થસંગ્રહાદ્વેદિતવ્યમ્ । કેન કારણેન ત્રયમ્ । નવભિઃ કારણૈઃ, વિચિકિત્સાપ્રતિપક્ષેણ સૂત્રમ્, યો યત્રાર્થે સંશયિતસ્તસ્ય તન્નિશ્ચયાર્થં દેશનાત્ । અન્તદ્વયાનુયોગપ્રતિપક્ષેણ વિનયઃ સાવદ્યપરિભોગપ્રતિષેધતઃ કામસુખલ્લિકાનુયોગાન્તસ્ય, અનવદ્યપરિભોગાનુજ્ઞાનત આત્મક્લમથાનુયોગાન્તસ્ય । સ્વયંદૃષ્ટિપરામર્ષપ્રતિપક્ષેણાભિધર્મો ઽવિપરીતધર્મલક્ષણાભિદ્યોતનાત્ ।
પુનઃ શિક્ષાત્રયદેશના સૂત્રેણ અધિશીલાધિચિત્તસંપાદનતા વિનયેન શીલવતો ઽવિપ્રતિસારાદવિપ્રતિસારેણ[દિક્રમેણ] સમાધિલાભાત્ । અધિપ્રજ્ઞાસંપાદનાભિધર્મેણાવિપરીતાર્થપ્રવિચયાત્ । પુનર્ધર્માર્થદેશના સૂત્રેણ । ધર્માર્થમિપ્પત્તિર્વિનયેન ક્લેશવિનયસંયુક્તસ્ય તયોઃ પ્રતિવેધાત્ । ધર્માર્થસાંકથ્યવિનિશ્ચયકૌશલ્યમભિધર્મેણેતિ ।
એભિર્નવભિઃ કારણૈઃ પિટકત્રયમિષ્ટમ્ । તચ્ચ સંસારાદ્વિમોચનાર્થમ્ । કથં પુનસ્તદ્વિમોચયતિ । વાસનબોધનશમનપ્રતિવેધૈસ્તદ્વિમોચયતિ । શ્રૂતેન ચિત્તવાસનતઃ । ચિન્તયા બોધનતઃ । ભાવનયા શમથેન શમનતઃ । વિપશ્યનયા પ્રતિવેધતઃ ।
સૂત્રાભિધર્મવિનયાશ્ચતુર્વિધાર્થા મતાઃ સમાસેન ।
તેષાં જ્ઞાનાદ્ધીમાન્સર્વાકારજ્ઞતામેતિ

તે ચ સૂત્રવિનયભિધર્માઃ પ્રત્યેકં ચતુર્વિધાર્થાઃ સમાસતસ્તેષાં જ્ઞાનાબ્દોધિસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાં પ્રાપ્નોતિ । શ્રાવકસ્ત્વેકસ્યા અપિ ગાથાયા અર્થમાજ્ઞાયાસ્ત્રવક્ષયંપ્રાપ્નોતિ ।
આશ્રયતો લક્ષણતો ધર્માદર્થાચ્ચ સૂચનાત્સૂત્રમ્ ।
અભિમુખતો ઽથામીક્ષ્ણ્યાદભિભવગતિતો ઽભિધર્મશ્ચ

કથં પ્રત્યેકં ચતુર્વિધાર્થઃ । આશ્રયલક્ષણધર્માર્થસૂચનાત્સૂત્રમ્ । તત્રાશ્રયો યત્ર દેશે દેશિતં યેન યસ્મૈ ચ । લક્ષણં સંવૃત્તિસત્યલક્ષણં પરમાર્થસત્યલક્ષણં ચ । ધર્માઃ સ્કન્ધાયતનધાત્વાહારપ્રતીત્યસમુત્પાદાદયઃ । અર્થો ઽનુસંધિઃ ।
અભિમુખત્વાદભીક્ષ્ણત્વાદભિભવનાદભિગમનાચ્ચાભિધર્મો વેદિતવ્યઃ । નિર્વાણાભિમુખો ધર્મો ઽભિધર્મઃ સત્યબોધિપક્ષવિમોક્ષમુ[સુ?]ખાદિદેશનાત્ । અભીક્ષ્ણં ધર્મો ઽભિધર્મ એકૈકસ્ય ધર્મસ્ય રૂપ્યરૂપિસનિદર્શનાદિપ્રભેદેન બહુલનિર્દેશાત્ । અભિભવતીત્યભિધર્મઃ પરપ્રવાદાભિભવનાદ્વિવાદાધિકરણાદિભિઃ । અભિગમ્યતે સૂત્રાર્થ એતેનેત્યભિધર્મઃ ।
આપત્તેરૂત્થાનાદ્વ્યુત્થાનાન્નિઃસૃતેશ્ચવિનયત્વમ્ ।
પુદ્ગલતઃ પ્રજ્ઞપ્તેઃ પ્રવિભાગવિનિશ્ચયાચ્ચૈવ

આપત્તિતઃ સમુત્થાનતો વ્યુત્થાનતો નિસારણતશ્ચ વેદિતવ્યઃ । તત્રાપત્તિઃ પઞ્ચાપત્તિનિકાયાઃ । સમુત્થાનમાપત્તીનામજ્ઞાનાત્પ્રમાદાત્ ક્લેશપ્રાચુર્યાદનાદરાચ્ચ । વ્યુત્થાનમાશયતો ન દણ્ડકર્મતઃ । નિઃસરણં સપ્તવિધમ્ । પ્રતિદેશના, અભ્યુપગમઃ શિક્ષાદત્તકાદીનામ્, દણ્ડકર્મણઃ[ણામ્] । સમવદ્યોતઃ [સમવધાતઃ], પ્રજ્ઞપ્તે શિક્ષાપદે પુનઃ પર્યાયેણ અ[ણાનુ] જ્ઞાનાત્, પ્રસ્રબ્ધિઃ સમગ્રેણ સંઘેન શિક્ષાપદસ્ય પ્રતિપ્રસ્રમ્ભણાત્ । આશ્રયપરિવૃત્તિર્ભિક્ષુભિક્ષુણ્યોઃ સ્ત્રીપુરુષવ્યઞ્જનપરિવર્તનાદસાધારણા વે[ચે]દાપત્તિઃ । ભૂતપ્રત્યવેક્ષા ધર્મોદ્દાનાક[કા]રૈઃ પ્રત્યવેક્ષાવશેષઃ । ધર્મતાપ્રતિલમ્ભશ્ચ સત્યદર્શનેન ક્ષુદ્રાનુક્ષુદ્રાપન્ના[ત્ત્ય]ભાવે ધર્મ [તા]પ્રતિલમ્ભાત્ । પુનશ્ચતુર્વિધેનાર્થેન વિનયો વૈદિતવ્યઃ । પુદ્ગલતો યમાગમ્ય શિક્ષા પ્રજ્ઞપ્યતે । પ્રજ્ઞપ્તિતો યદારોચિતે પુદ્ગલાપરાધે શાસ્તા સંનિપાત્ય સંઘ[સંઘં?] શિક્ષાં પ્રજ્ઞાપયતિ । પ્રવિભાગતો યઃ પ્રજ્ઞપ્તે શિક્ષાપદે તદુદ્દેશસ્ય વિભાગઃ । વિનિશ્ચયતશ્ચ તત્રાપત્તિઃ કથં ભવત્યનાપત્તિર્વેતિ નિર્ધારણાત્ ।
આલમ્બનલાભપર્યેષ્ટૌ ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
આલમ્બનં મતો ધર્મઃ અધ્યાત્મં બાહ્યકં[દ્વયમ્?] ।
[લાભો દ્વયોર્દ્વયાર્થેન દ્વયોશ્ચાનુપલમ્ભતઃ]

[ધર્માલમ્બનં યો દેશિતઃ કાયાદિકઞ્ચાધ્યાત્મિકં] બાહ્યમાધ્યાત્મિકબાહ્યઞ્ચ । તત્ર ગ્રાહકભૂતં કાયાદિકમાધ્યાત્મિકં ગ્રાહ્યભૂતં બાહ્યં તયોરેવ તથતા દ્વયમ્ । તત્ર દ્વયોરાધ્યાત્મિકબાહ્યયોરાલમ્બનયોર્દ્વયાર્થેન લાભો યથાક્રમમ્ । યદિ ગ્રાહ્યાર્થદ્ગ્રાહકાર્થમભિન્નં પશ્યતિ ગ્રાહકાર્થાચ્ચ ગ્રાહ્યાર્થમ્, દ્વયસ્ય પુનઃ સમસ્તસ્યાધ્યાત્મિકબાહ્યાલમ્બનસ્ય તથતાયા લાભસ્તયોરેવદ્વયોરનુપલમ્ભાદ્વેદિતવ્યઃ ।
મનોજલ્પૈર્યથોક્તાર્થપ્રસન્નસ્ય પ્રધારણાત્ ।
અર્થખ્યાનસ્ય જલ્પાચ્ચ નામ્નિ સ્થાનાચ્ચ ચેતસઃ

ધર્માલમ્બનલાભઃ સ્યાત્ત્રિભિર્જ્ઞાનૈઃ શ્રુતાદિભિઃ ।
ત્રિવિધાલમ્બનલાભશ્ચ પૂર્વોક્તસ્તત્સમાશ્રિતઃ

ધર્માલમ્બનલાભઃ પુનસ્ત્રિભિર્જ્ઞાનૈર્ભવતિ શ્રુતચિન્તાભાવનામયૈઃ । તત્ર સમાહિતેન ચેતસા મનોજલ્પૈર્યથોક્તાર્થપ્રસન્નસ્ય તત્પ્રધારણાત્ । શ્રુતમયેન જ્ઞાનેન તલ્લાભઃ, મનોજલ્પૈરિતિ સંકલ્પૈઃ । પ્રસન્નસ્યેત્યધિમુક્તસ્ય નિશ્ચિતસ્ય । પ્રધારણાદિતિ પ્રવિચયાત્ । જલ્પાદર્થખ્યાનસ્ય પ્રધારણાચ્ચિન્તામયેન તલ્લાભઃ । યદિ મનોજલ્પાદેવાયમર્થઃ ખ્યાતીતિ પશ્યતિ નાન્યન્મનોજલ્પાદ્યથોક્તં દ્વયાલમ્બનલાભે । ચિત્તસ્ય નામ્નિ સ્થાનાત્ ભાવનામયેન જ્ઞાનેન તલ્લાભો વેદિતવ્યો દ્વયાનુપલમ્ભાદ્યથોક્તં દ્વયાલમ્બનલાભે । અત એવ ચ સ પૂર્વોક્તસ્ત્રિવિધાલમ્બનલાભો ધર્માલમ્બનલાભસંનિશ્રિતો વેદિતવ્યઃ ।
મનસિકારપર્યેષ્ટૌ પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
ત્રિધાતુકઃ કૃત્યકરઃ સસંબાધાશ્રયો ઽપરઃ ।
અધિમુક્તિનિવેશી ચ તીવ્રચ્છન્દકરો ઽપરઃ

હીનપૂર્ણાશ્રયો દ્વેધા સજલ્પો ઽજલ્પ એવ ચ ।
જ્ઞાનેન સંપ્રયુક્તશ્ચ યોગોપનિષદાત્મકઃ

સંભિન્નાલમ્બનશ્ચાસૌ વિભિન્નાલમ્બનઃ સ ચ ।
પઞ્ચધા સપ્તધ ચૈવ પરિજ્ઞા પઞ્ચધાસ્ય ચ

ચત્વારઃ સપ્તત્રિંશચ્ચ આકારા ભાવનાગતાઃ ।
માર્ગદ્વયસ્વભાવો ઽસૌ દ્વ્યુનુશંસઃ પ્રતીચ્છકઃ

પ્રયોગી વશવર્તી ચ પરીત્તો વિપુલાત્મકઃ ।
યોગિનાં હિ મનસ્કાર એષ સર્વાત્મકો મતઃ

અષ્ટાદશવિધો મનસ્કારઃ । ધાતુનિયતઃ કૃત્યકર આશ્રયવિભક્તો ઽધિમુક્તિનિવેશકશ્ચ્છન્દજનકઃ સમાધિસંનિશ્રિતો જ્ઞાનસંપ્રયુક્તઃ સંભિન્નાલમ્બનો વિભિન્નાલમ્બનઃ પરિજ્ઞાનિયતો ભાવનાકારપ્રવિષ્ટઃ શમથવિપશ્યનામાર્ગસ્વભાવો ઽનુશંસમનસ્કારઃ પ્રતીચ્છકઃ પ્રાયોગિકમનસ્કારો વશવર્તિમનસ્કારઃ પરીત્તમનસ્કારો વિપુલમનસ્કારશ્ચ । તત્ર ધાતુનિયતો યઃ શ્રાવકાદિગોત્રનિયતઃ । કૃત્યકરો યઃ સંભૃતસંભારસ્ય । આશ્રયવિભક્તો યઃ સસંવાધગૃહસ્થાશ્રયો ઽસંબાધપ્રવ્રજિતાશ્રયશ્ચ । અધિમુક્તિનિવેશકો યો બુદ્ધાનુસ્મૃતિસહગતઃ । ( મ્સ_બગ્છિ 58 ) ચ્છન્દજનકો યસ્તત્સંપ્રત્યયસહગતઃ । સમાધિસંનિશ્રિતો યઃ સમન્તકમૌલસમાધિસહગતઃ સવિતર્કસવિચાર [રાવિતર્કવિચાર?] (નિર્વિતર્કસવિચાર?) માત્રાવિતર્કાવિચારસહગતશ્ચ । જ્ઞાનસંપ્રયુક્તો યો યોગોપનિષદ્યોગસહગતઃ, સ પુનર્યથાક્રમં શ્રુતચિન્તામયો ભાવનામયશ્ચ । સંભિન્નાલમ્બનઃ પઞ્ચવિધઃ સૂત્રોદ્દાનગાથાનિપાતયાવદુદ્ગ્રહીતયાવદ્દેશિતાલમ્બનઃ । વિભિન્નાલમ્બનઃ સપ્તવિધો નામાલમ્બનઃ પદાલમ્બનો વ્યઞ્જનાલમ્બનઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યાલમ્બનો ધર્મ નૈરાત્મ્યાલમ્બનો રૂપિધર્માલમ્બનો ઽરૂપિધર્માલમ્બનશ્ચ । તત્ર રૂપિધર્માલમ્બનો યઃ કાયાલમ્બનઃ । અરૂપિધર્માલમ્બનો યો વેદનાચિત્તધર્માલમ્બનઃ । પરિજ્ઞાનિયતો યઃ પરિજ્ઞેયે વસ્તુનિ પરિજ્ઞેયે ઽર્થે પરિજ્ઞાયાં પરિજ્ઞાફલે તત્પ્રવેદનાયાં ચ । તત્ર પરિજ્ઞેયં વસ્તુ દુઃખં પરિજ્ઞેયો ઽર્થસ્તસ્યૈવાનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્મતા । પરિજ્ઞા માર્ગઃ । પરિજ્ઞાફલં વિમુક્તિઃ । તત્પ્રવેદના વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનમ્ । ભાવનાકારપ્રવિષ્ટશ્ચતુરાકારભાવનઃ સપ્તત્રિંશદાકારભાવનશ્ચ । તત્રચતુરાકારભાવનઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યાકારભાવનો ધર્મનૈરાત્મ્યાકારભાવનો દર્શનાકારભાવનો જ્ઞાનાકારભાવનશ્ચ । તત્ર સપ્તત્રિંશદાકારભાવનઃ । અશુભાકારભાવનો દુઃખાકારભાવનો ઽનિત્યાકારભાવનો ઽનાત્માકારભાવનઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ । પ્રતિલમ્ભાકારભાવનો નિસેવનાકારભાવનો વિનિર્ધાવના [નિર્વિર્ઘાટના] કારભાવનઃ પ્રતિપક્ષાકારભાવનઃ સમ્યક્પ્રહાણેષુ । સંતુષ્ટિપ્રાતિપક્ષિકમનસ્કારભાવનો યદા ચ્છન્દં જનયતિ । વિક્ષેપસંશયપ્રાતિપક્ષિકમનસ્કારભાવનો યદા વ્યાયચ્છતે વીર્યમારભતે યથાક્રમમ્ । ઔદ્ધત્યપ્રાતિપક્ષિકસમાધ્યાકારભાવનો યદા ચિત્તં પ્રદધાતિ[પ્રગૃહ્ણાતિ] । લયપ્રાતિપક્ષિકસમાધ્યાકારભાવનો યદા ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ [પ્રદધાતિ] । એતે યથાક્રમં ચતુર્ષુ ઋદ્ધિપાદેષુ વેદિતવ્યાઃ । સ્થિતચિત્તસ્ય લોકોત્તરસંપત્તિસંપ્રત્યયાકારભાવનો યથા સંપ્રત્યયાકારભાવન એવં વ્યવસાયાકારભાવનો ધર્માસંપ્રમોષાકારભાવનશ્ચિત્તસ્થિત્યાકારભાવનઃ પ્રવિચયાકારભાવન ઇન્દ્રિયેષુ । એત એવ પઞ્ચ નિર્લિખિતવિપક્ષમનસ્કારા બલેષુ । સંબોધિસંપ્રખ્યાનાકારભાવનસ્તત્રૈવ વિચયોત્સાહસૌમનસ્યકર્મણ્યતાચિત્તસ્થિતિસમતાકારભાવનાઃ સપ્તસંબોધ્યઙ્ગેષુ । પ્રાપ્તિનિશ્ચયાકારભાવનઃ પરિકર્મભૂમિસંરક્ષણાકારભાવનઃ પરસંપ્રાપ્ત્યાકારભાવન આર્યકાન્તશીલપ્રવિષ્ટાકારભાવનઃ સંલિખિતવૃત્તિસમુદાચાર[રા]કારભાવનઃ પૂર્વપરિભાવિતપ્રતિલબ્ધમાર્ગાભ્યાસાકારભાવનો ધર્મસ્થિતિનિમિત્તાસંપ્રમોષાકારભાવનો ઽનિમિત્તસ્થિત્યાશ્રયપરિવૃત્ત્યાકારભાવનશ્ચ માર્ગાઙ્ગેષુ । શમથવિપશ્યનાભાવનામાર્ગસ્વભાવયોર્ન કશ્ચિન્નિર્દેશઃ । અનુશંસમનસ્કારો દ્વિવિધો દૌષ્ઠુલ્યાપકર્ષણો દૃષ્ટિનિમિત્તાપકર્ષણશ્ચ । પ્રતીચ્છકો યો ધર્મસ્ત્રોતસિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામન્તિકાદવવાદગ્રાહકઃ । પ્રાયોગિકમનસ્કારઃ પઞ્ચવિધઃ સમાધિગોચરે । સંખ્યોપલક્ષણપ્રાયોગિકો યેન સૂત્રાદિષુ નામપદવ્યઞ્જનસંખ્યામુપલક્ષયતે । ( મ્સ_બગ્છિ 59 ) વૃત્ત્યુપલક્ષણપ્રાયોગિકો યેન દ્વિવિધાં વૃત્તિમુપલક્ષયતે પરિમાણવૃત્તિં ચ વ્યઞ્જનાનામપરિમાણવૃત્તિં ચ નામપદયોઃ । પરિકલ્પોપલક્ષણપ્રાયોગિકો યેન દ્વયમુપાદાય દ્વયપરિકલ્પમુપલક્ષયતે । નામપરિકલ્પમુપાદાયાર્થપરિકલ્પમર્થપરિકલ્પમુપાદાય નામપરિકલ્પમપરિકલ્પમક્ષરમ્ । ક્રમોપલક્ષણપ્રાયોગિકો યેન નામગ્રહણપૂર્વિકામર્થગ્રહણપ્રવૃત્તિમુપલક્ષયતે । પ્રતિવેધપ્રાયોગિકશ્ચ । સ પુનરેકાદશવિધો વેદિતવ્ય, આગન્તુકત્વપ્રતિવેધતઃ, સંપ્રખ્યાનનિમિત્તપ્રતિવેધતઃ, અર્થાનુપલમ્ભપ્રતિવેધતઃ, ઉપલમ્ભાનુપલમ્ભપ્રતિવેધતઃ, ધર્મધાતુપ્રતિવેધતઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રતિવેધતઃ, ધર્મ નૈરાત્મ્યપ્રતિવેધતઃ, હીનાશયપ્રતિવેધતઃ, ઉદારમાહાત્મ્યાશયપ્રતિવેધતઃ યથાધિગમધર્મવ્યવસ્થાનપ્રતિવેધતઃ, વ્યવસ્થાપિતધર્મપ્રતિવેધતશ્ચ । વશવર્તિમનસ્કારસ્ત્રિવિધઃ, ક્લેશાવરણસુવિશુદ્ધઃ ક્લેશજ્ઞેયાવરણસુવિશુદ્ધઃ, ગુણાભિનિર્હારસુવિશુદ્ધશ્ચ ।
ધર્મતત્ત્વપર્યેષ્ટૌ દ્વૌ શ્લોકૌ ।
તત્ત્વં યત્સતતં દ્વયેન રહિતં, ભ્રાન્તેશ્ચ સંનિશ્રયઃ,
શક્યં નૈવ ચ સર્વથાભિલપિતું યચ્ચાપ્રપઞ્ચાત્મકમ્ ।
જ્ઞેયં હેયમથો વિશોધ્યમમલં યચ્ચ પ્રકૃત્યા મતમ્ ।
યસ્યાકાશસુવર્ણવારિસદૃશી ક્લેશાદ્વિશુદ્ધિર્મતા

સતતં દ્વયેન રહિતં તત્ત્વં, પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવો ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણેનાત્યન્તમસત્ત્વાત્ । ભ્રાન્તેઃ સંનિશ્રયઃ પરતન્ત્રસ્તેન તત્પરિકલ્પનાત્ । અનભિલાપ્યમપ્રપઞ્ચાત્મકં ચ પરિનિષ્પન્નઃ સ્વભાવઃ । તત્ર પ્રથમં તત્ત્વં પરિજ્ઞેયં દ્વિતીયં પ્રહેયં તૃતીયં વિશોધ્યં ચાગન્તુકમલાદ્વિશુદ્ધં ચ પ્રકૃત્યા, યસ્ય પ્રકૃત્યા વિશુદ્ધસ્યાકાશસુવર્ણવારિસદૃશી ક્લેશાદ્વિશુદ્ધિઃ । ન હ્યાકાશાદીનિ પ્રકૃત્યા અશુદ્ધાનિ ન ચાગન્તુકમલાપગમાદેષાં વિશુદ્ધિર્નેષ્યત ઇતિ ।
ન ખલુ જગતિ તસ્માદ્વિદ્યતે કિંચિદન્ય-
જ્જગદપિ તદશેષં તત્ર સંમૂઢબુદ્ધિ ।
કથમયમભિરૂઢો લોકમોહપ્રકારો ।
યદસદભિનિવિષ્ટઃ સત્સમન્તાદ્વિહાય

ન ખલુ તસ્માદેવંલક્ષણાદ્ધર્મધાતોઃ કિંચિદન્યલ્લોકે વિદ્યતે ધર્મતાયા ધર્મસ્યાભિન્નત્વાત્ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
તત્ત્વે માયોપમપર્યેષ્ટૌ પઞ્ચદશ શ્લોકાઃ ।
યથા માયા તથાભૂતપરિકલ્પો નિરુચ્યતે ।
યથા માયાકૃતં તદ્વત્ દ્વયભ્રાન્તિર્નિરુચ્યતે

યથા માયા યન્ત્ર [મન્ત્ર]પરિગૃહીતં ભ્રાન્તિનિમિત્તં કાષ્ઠલોષ્ટાદિકમ્ તથાભૂતપરિકલ્પઃ પરતન્ત્રઃ સ્વભાવો [સ્વભાવાકારો] વેદિતવ્યઃ । યથા માયાકૃતં તસ્યાં માયાયાં હસ્ત્યશ્વસુવર્ણાદ્યાકૃતિસ્તદ્ભાવેન પ્રતિભાસિતા, તથા તસ્મિન્નભૂતપરિકલ્પે દ્વયભ્રાન્તિર્ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેનપ્રતિભાસિતા પરિકલ્પિતસ્વભાવાકારા વેદિતવ્યા ।
યથા[ઽ]તસ્મિન્ન તદ્ભાવઃ પરમાર્થસ્તથેષ્યતે ।
યથા તસ્યોપલબ્ધિસ્તુ તથા સંવૃતિસત્યતા

યથા[ઽ]તસ્મિન્ન તદ્ભાવો માયાકૃતે હસ્તિત્વાદ્યભાવસ્તથા તસ્મિન્પરતન્ત્રે પરમાર્થ ઇષ્યતે પરિકલ્પિતસ્ય દ્વયલક્ષણસ્યાભાવઃ । યથા તસ્ય માયાકૃતસ્ય હસ્ત્યાદિભાવેનોપલબ્ધિઃ, તથાભૂતપરિકલ્પસ્ય સંવૃતિસત્યતોપલબ્ધિઃ ।
તદભાવે યથા વ્યક્તિસ્તન્નિમિત્તસ્ય લભ્યતે ।
તથાશ્રયપરાવૃત્તાવસત્કલ્પસ્ય લભ્યતે

યથા માયાકૃતસ્યાભાવે તસ્ય નિમિત્તસ્ય કાષ્ઠાદિકસ્ય વ્યક્તિર્ભૂતાર્થોપલભ્યતે, તથાશ્રયપરાવૃત્તૌ દ્વયભ્રાન્ત્યભાવાદભૂતપરિકલ્પસ્ય ભૂતો ઽર્થ ઉપલભ્યતે ।
તન્નિમિત્તે યથા લોકો હ્યભ્રાન્તઃ કામતશ્ચરેત્ ।
પરાવૃત્તાવપર્યસ્તઃ કામચારી તથા પતિઃ[યતિઃ]

યથા તન્નિમિત્તે કાષ્ઠાદાવભ્રાન્તો લોકઃ કામતશ્ચરતિ સ્વતન્ત્રઃ તથાઽશ્રયપરાવૃત્તાવપર્યસ્ત આર્યઃ કામચારિ ભવતિ સ્વતન્ત્રઃ ।
તદાકૃતિશ્ચ તત્રાસ્તિ તદ્ભાવશ્ચ ન વિદ્યતે ।
તસ્માદસ્તિત્વનાસ્તિત્વં માયાદિષુ વિધીયતે

એષ શ્લોકો ગતાર્થઃ ।
ન ભાવસ્તત્ર ચાભાવો નાભાવો ભાવ એવ ચ ।
ભાવાભાવાવિશેષશ્ચ માયાદિષુ વિધીયતે

ન ભાવસ્તત્ર ચાભાવો યસ્તદાકૃતિભાવો નાસૌ ન ભાવઃ । નાભાવો ભાવ એવ ચ યો હસ્તિત્વાદ્યભાવો નાસૌ ન [?]ભાવઃ । તયોશ્ચ ભાવાભાવયોરવિશેષો માયાદિષુ વિધીયતે । ય એવ હિ તત્ર તદાકૃતિભાવઃ, સ એવ હસ્તિત્વાદ્યભાવઃ । ય એવ હસ્તિત્વાદ્યભાવઃ સ એવ તદાકૃતિભાવઃ ।
તથા દ્વયાભ[ભાસ?]તાત્રાસ્તિ તદ્ભાવશ્ચ ન વિદ્યતે ।
તસ્માદસ્તિત્વનાસ્તિત્વં રૂપાદિષુ વિધીયતે

તથાત્રાભૂતપરિકલ્પે દ્વયાભાસતાસ્તિ દ્વયભાવશ્ચ નાસ્તિ । તસ્માદસ્તિત્વનાસ્તિત્વં રૂપાદિષુ વિધીયતે ઽભૂતપરિકલ્પસ્વભાવેષુ ।
ન ભાવસ્તત્ર ચાભાવો નાભાવો ભાવ એવ ચ ।
ભાવાભાવાવિશેષશ્ચ રૂપાદિષુ વિધીયતે

ન ભાવસ્તત્ર ચાભાવઃ । યા દ્વયાભાસતા । નાભાવો ભાવ એવ ચ । યા દ્વયતાનાસ્તિતા । ભાવાભાવાવિશેષશ્ચ રૂપાદિષુ વિધીયતે । ય એવ હિ દ્વયાભાસતાયા ભાવઃ સ એવ દ્વયસ્યાભાવ ઇતિ ।
સમારોપાપવાદાભ[ન્ત?]પ્રતિષેધાર્થમિષ્યતે ।
હીનયાનેન યાનસ્ય પ્રતિષેધાર્થમેવ ચ

કિમર્થં પુનરયં ભાવાભાવયોરૈકાન્તિકત્વમવિશેષશ્ચેષ્યતે । યથાક્રમમ્ । સમારોપાપવાદાભ[ન્તઃ?]પ્રતિષેધાર્થમિષ્યતે, હીનયાનગમનપ્રતિષેધાર્થં ચ । અભાવસ્ય હ્યભાવત્વં વિદિત્વા સમારોપં ન કરોતિ । ભાવસ્ય ભાવત્વં વિદિત્વાપવાદં ન કરોતિ । તયોશ્ચાવિશેષં વિદિત્વા ન ભાવાદુદ્વિજતે તસ્માન્ન હિનયાનેન નિર્યાતિ ।
ભ્રાન્તેર્નિમિત્તં ભ્રાન્તિશ્ચ રૂપવિજ્ઞપ્તિરિષ્યતે ।
અરૂપિણી ચ વિજ્ઞપ્તિરભાવાત્સ્યાન્ન ચેતરા

રૂપભ્રાન્તેર્યા નિમિત્તવિજ્ઞપ્તિઃ સા રૂપવિજ્ઞપ્તિરિષ્યતે રૂપાખ્યા । સા તુ રૂપભ્રાન્તિરરૂપિણી વિજ્ઞપ્તિઃ । અભાવાદ્રૂપવિજ્ઞપ્તેરિતરાપિ ન સ્યાદરૂપિણી વિજ્ઞપ્તિઃ । કાએરણાભાવાત્ ।
માયાહસ્ત્યાકૃતિગ્રાહભ્રાન્તેર્દ્વયમુદાહૃતમ્ ।
દ્વયં તત્ર યથા નાસ્તિ દ્વયં ચૈવોપલભ્યતે

બિમ્બસંકલિકાગ્રાહભ્રાન્તેર્દ્વયમુદાહૃતમ્ ।
દ્વયં તત્ર યથા નાસ્તિ દ્વયં ચૈવોપલભ્યતે

માયાહસ્ત્યાકૃતિગ્રાહ્ય[હ]ભ્રન્તિતો દ્વયમુદાહૃતમ્ । ગ્રાહ્યં ગ્રાહકં ચ, તત્ર યથા નાસ્તિ દ્વયં ચૈવોપલભ્યતે । પ્રતિબિમ્બં[બ?] સંકલિકાં ચ મનસિકુર્વતઃ તદ્ગ્રાહભ્રાન્તેર્દ્વયમુદાહૃતં પૂર્વવત્ ।
તથા ભાવાત્તથાભાવાદ્ ભાવાભાવ[વા?]વિશેષતઃ ।
સદસન્તો ઽથ માયાભા યે ધર્મા ભ્રાન્તિલક્ષણાઃ

યે ધર્મા ભ્રાન્તિલક્ષણા વિપક્ષસ્વભાવાસ્તે સદસન્તો માયોપમાશ્ચ । કિં કારણમ્ । સન્તસ્તથાભાવાદભૂતપરિકલ્પત્વેન । અસન્તસ્તથાભાવાત્ ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેન । તયોશ્ચ ભાવાભાવયોરવિશિષ્ટત્વાત્ સન્તો ઽપ્યસન્તો ઽપિ માયાપિ ચૈવંલક્ષણા સ્ત[ત?]સ્માન્માયોપમાઃ ।
તથાભાવાત્તથાભાવાત્તથાભાવાદલક્ષણાઃ ।
માયોપમાશ્ચ નિર્દિષ્ટા યે ધર્માઃ પ્રાતિપક્ષિકાઃ

યે ઽપિ પ્રાતિપક્ષિકા ધર્મા બુદ્ધેનોપદિષ્ટાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદયસ્તે ઽપ્યલક્ષણા માયાશ્ચ નિર્દિષ્ટાઃ । કિં કારણમ્ । તથાભાવાદ્યથા બાલૈર્ગૃહ્યન્તે । તથાભાવાદ્યથા દેશિતાઃ । તથાભાવાદ્યથા સંદર્શિતા બુદ્ધેન ગર્ભાવક્રમણજન્માભિનિષ્ક્રમણાભિસંબોધ્યાદયઃ । એવમલક્ષણા અવિદ્યમાનાશ્ચ ખ્યાન્તિ તસ્માન્માયોપમાઃ ।
માયારાજેવ ચાન્યેન માયારાજ્ઞા પરાજિતઃ ।
યે સર્વધર્માન્ પશ્યન્તિ નિર્મારાસ્તે જિનાત્મજાઃ

યે પ્રાતિપક્ષિકા ધર્માસ્તે માયારાજસ્થાનીયાઃ સંક્લેશપ્રહાણે વ્યવદાનાધિપત્ત્યાત્ । યે ઽપિ સાંક્લેશિકા ધર્માસ્તે ઽપિ રાજસ્થાનીયાઃ સંક્લેશનિર્વૃત્તાવાધિપત્યાત્ । અતસ્તૈઃ પ્રાતિપક્ષિકૈઃ સંક્લેશપરાજયો માયા [?] રાજ્ઞેવ રાજ્ઞઃ પરાજયો દ્રષ્ટવ્યઃ । તજ્જ્ઞાનાચ્ચ બોધિસત્ત્વા નિર્મારા ભવન્તિ ઉભયપક્ષે ।
ઔપમ્યાર્થે શ્લોકઃ ।
માયાસ્વપ્નમરીચિબિમ્બસદૃશાઃ પ્રોદ્ભાસશ્રુત્કોપમા
વિજ્ઞેયોદકચન્દ્રબિમ્બસદૃશા નિર્માણતુલ્યાઃ પુનઃ ।
ષટ્ ષટ્ દ્વૌ ચ પુનશ્ચ ષટ્ દ્વયમતા એકૈકશશ્ચ ત્રયઃ
સંસ્કારાઃ ખલુ તત્ર તત્ર કથિતા બુદ્ધૈર્વિબુદ્ધોત્તમૈઃ

યત્તૂક્તં ભગવતા માયોપમા ધર્મા યાવન્નિર્માણોપમા ઇતિ । તત્ર માયોપમા ધર્માઃ ષડાધ્યાત્મિકાન્યાયતનાનિ । અસત્યાત્મજીવાદિત્વે તથા પ્રખ્યાનાત્ । સ્વપ્નોપમાઃ ષટ્ બાહ્યાન્યાયતનાનિ તદુપભોગસ્યાવસ્તુકત્વાત્ । મરીચિકોપમૌ દ્વૌ ધર્મૌ ચિત્તં ચૈતસિકાશ્ચ ભ્રાન્તિકરત્વાત્ । પ્રતિબિમ્બોપમાઃ પુનઃ ષડેવાધ્યાત્મિકાન્યાયતનાનિ પૂર્વકર્મપ્રતિબિમ્બત્વાત્ । પ્રતિભાસોપમાઃ ષડેવ બાહ્યાન્યાયતનાન્યાધ્યાત્મિકાનામાયતનાનાં છાયાભૂતત્વાત્ તદાધિપત્યોત્પત્તિતઃ । ( મ્સ_બગ્છિ 63 ) ષટ્ દ્વયં મતાઃ ષટ્ દ્વયમતાઃ । પ્રતિશ્રુત્કોપમા દેશનાધર્માઃ । ઉદકચન્દ્રબિમ્બોપમાઃ સમાધિસંનિશ્રિતા ધર્માઃ સમાધેરૂદકસ્થાનીયત્વાદચ્છતયા । નિર્માણોપમાઃ સંચિન્ત્યભવોપપત્તિપરિગ્રહે ઽસંક્લિષ્ટસર્વક્રિયાપ્રયોગત્વાત્ ।
જ્ઞેયપર્યેષ્ટૌ શ્લોકઃ ।
અભૂતકલ્પો ન ભૂતો નાભૂતો ઽકલ્પ એવ ચ ।
ન કલ્પો નાપિ ચાકલ્પઃ સર્વં જ્ઞેયં નિરુચ્યતે

અભૂતકલ્પો યો ન લોકોત્તરજ્ઞાનાનુકૂલઃ કલ્પઃ, ન ભૂતો નાભૂતો યસ્તદનુકૂલો યાવન્નિર્વેધભાગીયઃ । અકલ્પસ્તથતા લોકોત્તરં ચ જ્ઞાનમ્ । ન કલ્પો નાપિ ચાકલ્પો લોકોત્તરપૃષ્ઠલબ્ધં લૌકિકં જ્ઞાનમ્ । એતાવચ્ચ સર્વં જ્ઞેયમ્ ।
સંક્લેશવ્યવદાનપર્યેષ્ટૌ શ્લોકદ્વયમ્ ।
સ્વધાતુતો દ્વયાભાસાઃ સાવિદ્યાક્લેશવૃત્તયઃ ।
વિકલ્પાઃ સંપ્રવર્તન્તે દ્વયદ્રવ્યવિવર્જિતાઃ

સ્વધાતુત ઇતિ ભાવાઙ્ગા [સ્વબીજા?]દાલયવિજ્ઞાનતઃ । દ્વયાભાસા ઇતિ ગ્રાહ્યગ્રાહકાભાસાઃ । સહાવિદ્યયા ક્લેશૈશ્ચ વૃત્તિરેષાં ત ઇમે સાવિદ્યાક્લેશવૃત્તયઃ । દ્વયદ્રવ્યવિવર્જિતા ઇતિ ગ્રાહ્યદ્રવ્યેણ ગ્રાહકદ્રવ્યેણ ચ । એવં ક્લેશઃ પર્યેષિતવ્યઃ ।
આલમ્બનવિશેષાપ્તિઃ સ્વધાતુસ્થાનયોગતઃ ।
ત એવ હ્યદ્વયાભાસા વર્તન્તે ચર્મકાણ્ડવત્

આલમ્બનવિશેષાપ્તિરિતિ યો ધર્માલમ્બનલાભઃ પૂર્વમુક્તઃ । સ્વધાતુસ્થાનયોગત ઇતિ સ્વધાતુર્વિકલ્પાનાં તથતા તત્ર સ્થાનં નામ્નિ સ્થાનાચ્ચેતસઃ । યોગત ઇત્યભ્યાસાત્ । ભાવનામાર્ગેણ ત એવ વિકલ્પા અદ્વયાભાસા વર્તન્તે પરાવૃત્તાશ્રયસ્ય । ચર્મવત્ કાણ્ડવચ્ચ । યથા હિ સ્વરત્વાપગમાત્તદેવ ચર્મ મૃદુ ભવતિ । અગ્નિસંતાપનયા તદેવ કાણ્ડં ઋજુ ભવતિ । એવં શમથવિપશ્યનાભાવનાભ્યાં ચેતઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્તિલાભે પરાવૃત્તાશ્રયસ્ય ત એવ વિકલ્પા ન પુનર્દ્વયાભાસાઃ પ્રવર્તન્તે । ઇત્યેવ [વં?] વ્યવદાનં પર્યેષિતવ્યમ્ ।
વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાપર્યેષ્ટૌ દ્વૌ શ્લોકૌ ।
ચિત્તં દ્વયપ્રભાસં રાગાદ્યાભાસમિષ્યતે તદ્વત્ ।
શ્રદ્ધાદ્યાભાસં ન તદન્યો ધર્મઃ ક્લિષ્ટકુશલો ઽસ્તિ

ચિત્તમાત્રમેવ દ્વયપ્રતિભાસમિષ્યતે ગ્રાહ્યપ્રતિભાસં ગ્રાહકપ્રતિભાસં ચ । તથા રાગાદિક્લેશાભાસં તદેવેષ્યતે । શ્રદ્ધાદિકુશલધર્માભાસં વા । ન તુ તદાભાસાદન્યઃ ક્લિષ્ટો ધર્મો ઽસ્તિ રાગાદિલક્ષણઃ કુશલો વા શ્રદ્ધાદિલક્ષણઃ । યથા દ્વયપ્રતિભાસાદન્યો ન દ્વયલક્ષણઃ ।
ઇતિ ચિત્તં ચિત્રાભાસં ચિત્રાકારં પ્રવર્તતે ।
તથાભાસોભાવાભાવો ન તુ ધર્માણાં મતઃ

તત્ર ચિત્તમેવ વસ્તુતચ્ચિ[શ્ચિ]ત્રાભાસં પ્રવર્તતે । પર્યાયેણ રાગાભાસં વા દ્વેષાભાસં વા । તદન્યધર્માભાસં વા । ચિત્રાકારં ચ યુગપત્ શ્રદ્ધાદ્યાકારમ્ । ભાસો ભાવાભાવઃ ક્લિષ્ટકુશલાવસ્થે ચેતસિ । ન તુ ધર્માણાં [ક્લિષ્ટાનાં?] કુશલાનાં [વા?] તત્પ્રતિભાસવ્યતિરેકેણ તલ્લક્ષણાભાવાત્ ।
લક્ષણપર્યેષ્ટૌ શ્લોકા અષ્ટૌ । એકનોદ્દેશઃ શેષૈર્નિર્દેશઃ ।
લક્ષ્યં ચ લક્ષણં ચૈવ લક્ષણા ચ પ્રભેદતઃ ।
અનુગ્રહાર્થં સત્ત્વાનાં સંબુદ્ધૈઃ સંપ્રકાશિતા

અનેનોદ્દેશઃ ।
સદૃષ્ટિકં ચ યચ્ચિત્તં તત્રાવસ્થાવિકારિતા ।
લક્ષ્યમેતત્સમાસેન હ્યપ્રમાણં પ્રભેદતઃ

તત્ર ચિત્તં વિજ્ઞાનં રૂપં ચ । દૃષ્ટિશ્ચૈતસિકા ધર્માઃ । તત્રાવસ્થા ચિત્તવિપ્રયુક્તા વર્માઃ । અવિકારિતા અસંસ્કૃતમાકાશાદિકં તદ્વિજ્ઞપ્તેર્નિત્યં તથાપ્રવૃત્તેઃ । ઇત્યેતત્ સમાસેન પઞ્ચવિધં લક્ષ્યં પ્રભેદેનાપ્રમાણમ્ ।
યથાજલ્પાર્થસંજ્ઞાયા નિમિત્તં તસ્ય વાસના ।
તસ્માદપ્યર્થવિખ્યાનં પરિકલ્પિતલક્ષણં

38 ॥
લક્ષણં સમાસેન ત્રિવિધં પરિકલ્પિતાદિલક્ષણમ્ । તત્ર પરિકલ્પિતલક્ષણં ત્રિવિધં યથા જલ્પાર્થસંજ્ઞાયા નિમિત્તં તસ્ય જલ્પસ્ય વાસના તસ્માચ્ચ વાસનાદ્યો ઽર્થઃ ખ્યાતિ અવ્યવહારકુશલાનાં વિનાપિ યથાજલ્પાર્થસંજ્ઞયા । તત્ર યથાભિલાપમર્થસંજ્ઞા ચૈતસિકી યથાજલ્પાર્થસંજ્ઞા । તસ્યા યદાલમ્બનં તન્નિમિત્તમેવં [વ] યચ્ચ પરિકલ્પ્યતે યતશ્ચ કારણાદ્વાસન[ના]તસ્તદુભયં પરિકલ્પિતલક્ષણમત્રાભિપ્રેતમ્ ।
યથા નામાર્થમર્થસ્ય નામ્નઃ પ્રખ્યાનતા ચ યા ।
અસં[સત્?] કલ્પનિમિત્તં હિ પરિકલ્પિતલક્ષણમ્

અપરપર્યાયો યથા નામ ચાર્થશ્ચ યથાનામાર્થમર્થસ્ય નામ્નશ્ચ પ્રખ્યાનતા યથા નામાર્થપ્રખ્યાનતા । યદિ યથા નામાર્થઃ ખ્યાતિ યથાર્થં વા નામ ઇત્યેતદભૂતપરિકલ્પાલમ્બનં પરિકલ્પિતલક્ષણં એતાવદ્ધિ પરિકલ્પ્યતે યદુત નામ વા અર્થો વેતિ ।
ત્રિવિધત્રિવિધાભાસો ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણઃ ।
અભૂતપરિકલ્પો હિ પરતન્ત્રસ્ય લક્ષણમ્

ત્રિવિધસ્ત્રિવિધશ્ચાભાસો ઽસ્યેતિ ત્રિવિધત્રિવિધાભાસઃ । તત્ર ત્રિવિધાભાસઃ પદાભાસો ઽર્થાભાસો દેહાભાસશ્ચ । પુનસ્ત્રિવિધાભાસો મનૌદ્ગ્રહવિકલ્પાભાસઃ । મનો યત્ ક્લિષ્ટં સર્વદા । ઉદ્ગ્રહઃ પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયાઃ । વિકલ્પો મનોવિજ્ઞાનમ્ । તત્ર પ્રથમત્રિ[મસ્ત્રિ-?] વિધાભાસો ગ્રાહ્યલક્ષણઃ । દ્વિતીયો ગ્રાહકલક્ષણઃ । ઇત્યયમભૂતપરિકલ્પઃ પરતન્ત્રસ્ય લક્ષણમ્ ।
અભાવભાવતા યા ચ ભાવાભાવસમાનતા ।
અશાન્તશાન્તાકલ્પા ચ પરિનિષ્પન્નલક્ષણમ્

પરિનિષ્પન્નલક્ષણં પુનસ્તથતા સા હ્યભાવતા ચ, સર્વધર્માણાં પરિકલ્પિતાના [નાં?] ભાવતા ચ તદભાવત્વેન ભાવાત્ । ભાવાભાવસમાનતા ચ તયોર્ભાવાભાવયોરભિન્નત્વાત્ । અશાન્તા ચાગન્તુકૈરુપક્લેશૈઃ, શાન્તા ચ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધત્વાત્ । અવિકલ્પા ચ વિકલ્પાગોચરત્વાત્ નિષ્પ્રપઞ્ચતયા । એતેન ત્રિવિધં લક્ષણં તથતાયાઃ પરિદીપિતં સ્વલક્ષણં ક્લે[સં]શવ્યવદાનલક્ષણમવિકલ્પલક્ષણં ચ ઉક્તં ત્રિવિધં લક્ષણમ્ ।
નિષ્પ[ષ્ય]ન્દધર્મમાલમ્બ્ય યોનિશો મનસિક્રિયા ।
ચિત્તસ્ય ધાતૌ સ્થાનં ચ સદસત્તાર્થપશ્યના

લક્ષણા પુનઃ પઞ્ચવિધા યોગભૂમિઃ । આધાર આધાનમાદર્શ આલોક આશ્રયશ્ચ । તત્રાધારો નિષ્પ[ષ્ય]ન્દધર્મો યો બુદ્ધેનાધિગમો દેશિતઃ સ તસ્યાધિગમસ્ય નિષ્પ[ષ્ય]ન્દઃ । આધાનં યોનિશો મનસ્કારઃ । આદર્શઃ ચિત્તસ્ય ધાતૌ સ્થાનં સમાધિર્યદેતત્પૂર્વં નામ્નિ સ્થાનમુક્તમ્ । આલોકઃ સદસત્ત્વેનાર્થદર્શનં લોકોત્તરા પ્રજ્ઞા, તથા[તયા] સચ્ચ સતો યથાભૂતં પશ્યત્યસચ્ચાસતઃ ।
આશ્રય આશ્રયપરાવૃત્તિઃ ।
સમતાગમનં તસ્મિન્નાર્યગોત્રં હિ નિર્મલમ્ ।
સમં વિશિષ્ટમન્યૂનાનધિકં લક્ષણા મતા

સમતાગમનમનાસ્રવધાતૌ આર્યગોત્રે તદન્યૈરાર્યૈઃ । તચ્ચ નિર્મલમાર્યગોત્રં બુદ્ધાનામ્ । સમં વિમુક્તિસમતા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ । વિશિષ્ટં પઞ્ચભિર્વિશેષૈઃ । વિશુદ્ધિવિશેષેણ સવાસનક્લેશવિશુદ્ધિતઃ । પરિશુદ્ધિવિશેષેણ ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિતઃ । કાયવિશેષણ ધર્મકાયતયા । સંભોગવિશેષેણ પર્ષન્મણ્ડલેષ્વવિચ્છિન્નધર્મસંભોગપ્રવર્તનતઃ । કર્મવિશેષેણ ચ તુષિતભવનવાસાદિનિર્માણૈઃ સત્ત્વાર્થક્રિયાનુષ્ઠાનતઃ । ન ચ તસ્યોનત્વં સંક્લેશપક્ષનિરોધે નાધિકત્વં વ્યવદાનપક્ષોત્પાદ ઇત્યેષા પઞ્ચવિધા યોગભૂમિર્લક્ષણા । તયા હિ તલ્લક્ષ્યં લક્ષણં ચ લક્ષ્યતે ।
વિમુક્તિપર્યેષ્ટૌ ષટ્શ્લોકાઃ ।
પદાર્થદેહનિર્ભાસપરાવૃત્તિરનાસ્રવઃ ।
ધાતુર્બીજપરાવૃત્તેઃ સ ચ સર્વત્રગાશ્રયઃ

બીજપરાવૃત્તેરિત્યાલયવિજ્ઞાનપરાવૃત્તિતઃ । પદાર્થદેહનિર્ભાસાનાં વિજ્ઞાનાનાં પરાવૃત્તિરનાસ્રવો ધાતુર્વિમુક્તિઃ । સ ચ સર્વત્રગાશ્રયઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધગતઃ ।
ચતુર્ધા વશિતાવૃતેર્મનસશ્ચોદ્ગ્રહસ્ય ચ ।
વિકલ્પસ્યાવિકલ્પે હિ ક્ષેત્રે જ્ઞાને ઽથ કર્મણિ

મનસશ્ચોદ્ગ્રહસ્ય ચ વિકલ્પસ્ય ચાવૃત્તેઃ પરાવૃત્તેરિત્યર્થઃ । ચતુર્ધા વશિતા ભવતિ યથાક્રમમવિકલ્પે ક્ષેત્રે જ્ઞાનકર્મણોશ્ચ ।
અચલાદિત્રિભૂમૌ ચ વશિતા સા ચતુર્વિધા ।
દ્વિધૈકસ્યાં તદન્યસ્યામેકૈકા વશિતા મતા

સા ચેયમચલાદિભૂમિત્રયે ચતુર્ધા વશિતા વેદિતવ્યા । એકસ્યામચલાયાં ભૂમૌ દ્વિવિધા । અવિકલ્પે ન [?] ચાનભિસંસ્કારનિર્વિકલ્પત્વાત્ । ક્ષેત્રે ચ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનાત્ । તદન્યસ્યાં ભૂમાવેકૈ[વૈ]કા વશિતા સાધુમત્યાં જ્ઞાનવશિતા પ્રતિસંવિદ્વિશેષલાભાત્ । ધર્મમેઘાયાં કર્મણ્યભિજ્ઞાકર્મણામવ્યાઘાતાત્ ।
વિદિત્વા નૈરાત્મ્યં દ્વિવિધમિહ ધીમાન્ભવગતં
સમં તચ્ચ જ્ઞાત્વા પ્રવિશતિ સ તત્ત્વં ગ્રહણતઃ ।
તતસ્તત્ર સ્થાનાન્મનસ ઇહ ન ખ્યાતિ તદપિ
તદખ્યાનં મુક્તિઃ પરમ ઉપલમ્ભસ્ય વિગમઃ

અપરો વિમુક્તિપર્યાયઃ ।
દ્વિવિધં નૈરાત્મ્યં વિદિત્વા ભવત્રયગતં બોધિસત્ત્વઃ સમં તચ્ચ જ્ઞાત્વા દ્વિવિધનૈરાત્મ્યં પરિકલ્પિતપુદ્ગલાભાવાત્ પરિકલ્પિતધર્માભાવાત્, ન તુ સર્વ થૈવાભાવતઃ । તત્ત્વં પ્રવિશતિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાં ગ્રહણતો ગ્રહણમાત્રમેતદિતિ । તતસ્તત્ર તત્ત્વવિજ્ઞપ્તિમાત્રસ્થાનાન્મનસસ્તદપિ તત્ત્વં ન ખ્યાતિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ । તદખ્યાનં મુક્તિઃ પરમ ઉપલમ્ભસ્ય યો વિગમઃ પુદ્ગલધર્મયોરનુપલમ્ભાત્ ।
આધારે સંભારાદાધાને સતિ હિ નામમાત્રંપશ્યન્ ।
પશ્યતિ હિ નામમાત્રં તત્પશ્યંસ્તચ્ચ નૈવ પશ્યતિ ભૂયઃ

અપર[રઃ]પર્યાયઃ આધાર ઇતિ શ્રુતૌ સંભારાદિતિ સંભૃતસંભારસ્ય પૂર્વસંભારલાભાત્ । આધાને સતીતિ યોનિશોમનસ્કારે નામમાત્રં પશ્યન્નિત્યભિલાપમાત્રમર્થરહિતં । પશ્યતિ હિ નામમાત્રમિતિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રં નામ અરૂપિણશ્ચત્વારઃ સ્કન્ધા ઇતિ કૃત્વા તત્પશ્યંસ્તદપિ ભૂયો નૈવ પશ્યત્યર્થાભાવે તદ્વિજ્ઞપ્ત્યદર્શનાદિત્યયમનુપલમ્ભો વિમુક્તિઃ ।
ચિત્તમેતત્સદૌષ્ઠુલ્યમાત્મદર્શનપાશિતમ્ ।
પ્રવર્ત્તતે નિવૃત્તિસ્તુ તદધ્યાત્મસ્થિતેર્મતા

અપર[રઃ] પ્રકારઃ ચિત્તમેતત્સદૌષ્ઠુલ્યં પ્રવર્તતે જન્મસુ । આત્મદર્શનપાશિતમિતિ દૌષ્ઠુલ્યકારણં દર્શયતિ । દ્વિવિધેનાત્મદર્શનેન પાશિતમ્ અતઃ સદૌષ્ઠુલ્યમિતિ । નિવૃત્તિસ્તુ તદધ્યાત્મસ્થિતેરિતિ તસ્ય ચિત્તસ્ય ચિત્ત એવાવસ્થાનાદાલમ્બનાનુપલમ્ભતઃ ।
નિઃસ્વભાવતાપર્યેષ્ટૌ શ્લોકદ્વયમ્ ।
સ્વયં સ્વેનાત્મનાભાવાત્સ્વભાવે ચાનવસ્થિતેઃ ।
ગ્રાહવત્તદા[દ]ભાવાચ્ચ નિઃસ્વભાવત્વમિષ્યતે

સ્વયમભાવાન્નિઃસ્વભાવત્વં ધર્માણાં પ્રત્યયાધીનત્વાત્ । સ્વેનાત્મનાભાવાન્નિઃસ્વભાવત્વં નિરુદ્ધાનાં પુનસ્તેના [સ્વેના?]ત્મનાનુત્પત્તેઃ । સ્વભાવ[વે] ઽનવસ્થિતત્વાન્નિઃસ્વભાવત્વં ક્ષણિકત્વાદિત્યેતત્ત્રિવિધં નિઃસ્વભાવત્વમ્ સંસ્કૃતલક્ષણત્રયાનુગં વેદિતવ્યમ્ । ગ્રાહવત્તદભાવાચ્ચ નિઃસ્વભાવત્વમ્ । તદભાવાદિતિ સ્વાભાવાત્ । યથા બાલાનાં સ્વભાવગ્રાહો નિત્યસુખશુચ્યાત્તો[ત્મા] વાન્યેન વા પરિકલ્પિતલક્ષણેન તથાસૌ સ્વભાવો નાસ્તિ તસ્માદપિ નિઃસ્વભાવત્વં ધર્માણામિષ્યતે । ..........
[નિઃસ્વભાવતયા સિદ્ધા ઉત્તરોત્તરનિશ્રયાઃ ।
અનુત્પન્ના નિરોદ્ધાદિશાન્તપ્રકૃતિનિર્વૃતાઃ

]
[સિદ્ધા] નિઃસ્વભાવતયાનુત્પાદાદયઃ । યો હિ નિઃસ્વભાવઃ સો ઽનુત્પન્નઃ, યો ઽનુત્પન્નઃ સો ઽનિરૂદ્ધઃ, યો ઽનિરૂદ્ધઃ સ આદિશાન્તઃ ય આદિશાન્તઃ સ પ્રકૃતિપરિનિર્વૃત ઇત્યેવમુત્તરોત્તરનિશ્રયૈરેભિર્નિઃસ્વભાવતા[દિ]ભિર્નિઃસ્વભાવતયાનુત્પાદાદયઃ સિદ્ધા ભવન્તિ ।
અનુત્પત્તિધર્મક્ષાન્તિપર્યેષ્ટાવાર્યા ।
આદૌ તત્ત્વે ઽન્યત્વે સ્વલક્ષણે સ્વયમથાન્યથાભાવે ।
સંક્લેશ ઽથ વિશેષે ક્ષાન્તિરનુત્પત્તિધર્મોક્તા

અષ્ટાસ્વનુત્પત્તિધર્મેષુ ક્ષાન્તિરનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિઃ । આદૌ સંસારસ્ય, ન હિ તસ્યાદ્યુત્પત્તિરસ્તિ । તત્ત્વે ઽન્યત્વે ચ પૂર્વપશ્ચિમાનાં, ન હિ સંસારે તેષામેવ ધર્માણામુત્પત્તિઃ, યે પૂર્વમુત્પન્નાસ્તદ્ભાવેનાનુત્પત્તેઃ । ન ચાન્યેષામ્, અપૂર્વપ્રકારાનુત્પત્તેઃ । સ્વલક્ષણે પરિકલ્પિતસ્ય સ્વભાવસ્ય, ન હિ તસ્ય કદાચિદુત્પત્તિઃ । સ્વયમનુત્પત્તૌ પરતન્ત્રસ્ય । અન્યથાભાવે પરિનિષ્પન્નસ્ય ન હિ તદન્યથાભાવસ્યોત્પત્તિરસ્તિ । સંક્લેશે પ્રહીણે, ન હિ ક્ષયજ્ઞાનલાભિનઃ સંક્લેશસ્યોત્પત્તિં પુનઃ પશ્યન્તિ । વિશેષે બુદ્ધધર્મકાયાનામ્, ન હિ તેષાં વિશેષોત્પત્તિરસ્તિ । ઇત્યેતેષ્વનુત્પત્તિધર્મેષુ ક્ષાન્તિરનુત્પત્તિધર્મોક્તા ।
એકયાનતાપર્યેષ્ટૌ સપ્ત શ્લોકાઃ ।
ધર્મે નૈરાત્મ્યમુક્તીનાં તુલ્યત્વાત્ ગોત્રભેદતઃ ।
દ્વ્યાશયાપ્તેશ્ચ નિર્માણાત્પર્યન્તાદેકયાનતા

ધર્મતુલ્યત્વાદેકયાનતા, શ્રાવકાદીનાં ધર્મધાતોરભિન્નત્વાત્ યાતવ્યં યાનમિતિ કૃત્વા । નૈરાત્મ્યસ્ય તુલ્યત્વાદેકયાનતા, શ્રાવકાદીનામાત્માભાવતાસામાન્યાદ્યાતા યાનમિતિ કૃત્વા । વિમુક્તિતુલ્યત્વાદેકયાનતા, યાતિ યાનમિતિ કૃત્વા । ગોત્રભેદાદેકયાનતા । અનિયતશ્રાવકગોત્રાણાં મહાયાનેન નિર્યાણાત્ યાન્તિ તેન યાનમિતિ કૃત્વા । દ્વ્યાશયાપ્તે રેકયાનતા । બુદ્ધાનાં ચ સર્વસત્ત્વેષ્વાત્માશયપ્રાપ્તેઃ, શ્રાવકાણાં ચ તદ્ગોત્રનિયતાનાં પૂર્વં બોધિસંભારચરિતાદના[નામા]ત્મનિ બુદ્ધાશયપ્રાપ્તેરભિન્નસંતાનાધિમોક્ષલાભતો બુદ્ધાનુભાવેન તથાગતાનુગ્રહવિશેષપ્રદેશલાભાય ઇત્યેકત્વાશયલાભેનૈકત્વાદ્ બુદ્ધતચ્છ્રાવકાણામેકયાનતા । નિર્માણાદેકયાનતા, યથોક્તમનેકશતકૃત્વો ઽહં શ્રાવકયાનેન પરિનિર્વૃત ઇતિ વિનેયાનામર્થે તથા નિર્માણસંદર્શનાત્ । પર્યન્તાદપ્યેકયાનતા યતઃ પરેણ યાતવ્યં નાસ્તિ તદ્યાનમિતિ કૃત્વા । બુદ્ધત્વમેકયાનમ્, એવં તત્રતત્ર સૂત્રે તેન તનાભિપ્રાયેણૈકયાનતા વેદિતવ્યા, ન તુ યાનત્રયં નાસ્તિ ।
કિમર્થં પુનસ્તેન તેનાભિપ્રાયેણૈકયાનતા બુદ્ધૈર્દેશિતા ।
આકર્ષણાર્થમેકેષામન્યસંઘારણાય ચ ।
દેશિતાનિયતાનાં હિ સંબુદ્ધૈરેકયાનતા

આકર્ષણાર્થમેકેષામિતિ યે શ્રાવકગોત્રા અનિયતાઃ । અન્યેષાં ચ સંધારણાય, યે બોધિસત્ત્વગોત્રા અનિયતાઃ ।
શ્રાવકો ઽનિયતો દ્વેધા દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થયાનતઃ ।
દૃષ્ટાર્થો વીતરાગશ્ચાવીતરાગો ઽપ્યસૌ મૃદુઃ

શ્રાવકઃ પુનરનિયતો દ્વિવિધો વેદિતવ્યઃ । દૃષ્ટાર્થયાનશ્ચ યો દૃષ્ટસત્યો મહાયાનેન નિર્યાતિ, અદૃષ્ટાર્થયાનશ્ચ યો ન દૃષ્ટસત્યો મહાયાનેન નિર્યાતિ । દૃષ્ટાર્થઃ પુનર્વીતરાગશ્ચાવીતરાગશ્ચ કામેભ્યઃ । અસૌ ચ મૃદુર્ધન્ધગતિકો વેદિતવ્યઃ ।
યો દૃષ્ટાર્થો દ્વિવિધ ઉક્તઃ ।
તૌ ચ લબ્ધાર્યમાર્ગસ્ય ભવેષુ પરિણામનાત્ ।
અચિન્ત્યપરિણામિક્યા ઉપપત્ત્યા સમન્વિતૌ

તૌ ચ દૃષ્ટાર્થૌ લબ્ધસ્યાર્યમાર્ગસ્ય ભવેષુ પરિણામનાત્ અચિન્ત્યપરિણામિક્યા ઉપપત્ત્યા સમન્વાગતૌ વેદિતવ્યૌ । અચિન્ત્યો હિ તસ્યાર્યમાર્ગસ્ય પરિણામ ઉપપત્તૌ તસ્માદચિન્ત્યપરિણામિકી ।
પ્રણિધાનવશાદેક ઉપપત્તિં પ્રપદ્યતે ।
એકો ઽનાગામિતાયોગાન્નિર્માણૈઃ પ્રતિપદ્યતે

તયોશ્ચૈકઃ પ્રણિધાનવશાદુપપત્તિં ગૃહ્ણાતિ યથેષ્ટં યો ન વીતરાગઃ । એકો ઽનાગામિતાયોગબલેન નિર્માણૈઃ ।
નિર્વાણાભિરતત્વાચ્ચ તૌ ધન્ધગતિકૌ મતૌ ।
પુનઃ પુનઃ સ્વચિત્તસ્ય સમુદાચારયોગતઃ

તૌ ચ નિર્વાણાભિરતત્વાદુભાવપિ ધન્ધગતિકૌ મતૌ ચિરતરેણાભિસંબોધતઃ । સ્વસ્ય શ્રાવકચિત્તસ્ય નિર્વિત્સહગતસ્યાભીક્ષ્ણં સમુદાચારાત્ ।
સો ઽકૃતાર્થો હ્યબુદ્ધે ચ જાતો ધ્યાનાર્થમુદ્યતઃ ।
નિર્માણાર્થી તદાશ્રિત્ય પરાં બોધિમવાપ્નુતે

યઃ પુનરસાવવીતરાગો દૃષ્ટસત્યઃ સો ઽકૃતાર્થઃ શૈક્ષો ભવન્ બુદ્ધરહિતે કાલે જાતો ધ્યાનાર્થમુદ્યતો ભવતિ નિર્માણાર્થી । તચ્ચ નિર્માણમાશ્રિત્ય ક્રમેણ પરાં બોધિં પ્રાપ્નોતિ । તમવસ્થાત્રયસ્થં સંધાયોક્તં ભગવતા શ્રીમાલાસૂત્રે । શ્રાવકો ભૂત્વા પ્રત્યેકબુદ્ધો ભવતિ પુનશ્ચ બુદ્ધ ઇતિ । અગ્નિદૃષ્ટાન્તે[ન] ચ યદા ચ પૂર્વં દૃષ્ટસત્યાવસ્થા[સ્થો] યદા બુદ્ધરહિતે કાલે સ્વયં ધ્યાનમુત્પાદ્ય જન્મકાયં ત્યક્ત્વા નિર્માણકાયં ગૃહ્ણાતિ યદા ચ પરાં બોધિં પ્રાપ્નોતીતિ ।
વિદ્યાસ્થાનપર્યેષ્ટૌ શ્લોકઃ ।
વિદ્યાસ્થાને પઞ્ચવિધે યોગમકૃત્વા સર્વજ્ઞત્વં નૈતિ કથંચિત્પરમાર્યઃ ।
ઇત્યન્યેષાં નિગ્રહણાનુગ્રહણાય સ્વાજ્ઞાર્થં વા તત્ર કરોત્યેવ સ યોગમ્

પઞ્ચવિધં વિદ્યાસ્થાનમ્ । અધ્યાત્મવિદ્યા હેતુવિદ્યા શબ્દવિદ્યા ચિકિત્સાવિદ્યા શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યા ચ । તદ્યદર્થં બોધિસત્ત્વેન પર્યેષિતવ્યં તદ્દર્શયતિ । સર્વજ્ઞત્વપ્રાપ્ત્યર્થમભેદેન સર્વમ્ । ભેદેન પુનર્હેતુવિદ્યાં શબ્દવિદ્યાં ચ પર્યેષતે નિગ્રહાર્થમન્યેષાં તદનધિમુક્તાનામ્ । ચિકિત્સાવિદ્યાં શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યાં ચાન્યેષામનુગ્રહાર્થં તદર્થિકાનામ્ । અધ્યાત્મવિદ્યાં સ્વયમાજ્ઞાર્થમ્ ।
ધાતુપુષ્ટિપર્યેષ્ટૌ ત્રયોદશ શ્લોકાઃ । પારમિતાપરિપૂરણાર્થં યે પારમિતાપ્રતિસંયુક્તા એવં મનસિકારા ધાતુપુષ્ટયે ભવન્તિ ત એતાભિર્ગાથાભિર્દેશિતાઃ ।
હેતૂપલબ્ધિતુષ્ટિશ્ચ નિશ્રયતદનુસ્મૃતિઃ ।
સાધારણફલેચ્છા ચ યથાબોધાધિમુચ્યના

તે પુનર્હેતૂપલબ્ધિતુષ્ટિઉમનસિકારાત્ યાવદગ્રત્વાત્માવધારણમનસિકારઃ । તત્ર હેતૂપલબ્ધિતુષ્ટિમનસિકાર આદિત એવ તાવત્ । ગોત્રસ્થો બોધિસત્ત્વઃ સ્વાત્મનિ પારમિતાનાં ગોત્રં પશ્યન્ હેતૂપલબ્ધિતુષ્ટ્યા પારમિતાધાતુપુષ્ટિં કરોતિ । ગોત્રસ્થો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયતીત્યતો ઽનન્તરં નિશ્રયતદનુસ્મૃતિમનસિકારઃ । સ હિ બોધિસત્ત્વઃ સ્વાત્મનિ પારમિતાનાં સંનિશ્રયભૂતં બોધિચિત્તં સમનુપશ્યન્નેવં મનસિકરોતિ નિયતમેતાઃ પારમિતાઃ પરિપૂરિં ગમિષ્યન્તિ । તથા હ્યસ્માકં બોધિચિત્તં સંવિદ્યતે ઇતિ । ઉત્પાદિતબોધિચિત્તસ્ય પારમિતાભિઃ સ્વપરાર્થપ્રયોગે સાધરણફલેચ્છામનસિકાર, આસાં પારમિતાનાં પરસાધારણં વા ફલં ભવત્વન્યથા વા મા ભૂદિત્યભિસંસ્કરણાત્ । સ્વપરાર્થં પ્રયુજ્યમાનો ઽસંક્લેશોપાયં તત્ત્વાર્થં પ્રતિવિધ્યતીત્યતો ઽનન્તરં યથાબોધાધિમુચ્યનામનસિકારઃ । એવં સર્વત્રાનુકમો વેદિતવ્યઃ । યથા બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ પારમિતા અભિસંબુદ્ધા અભિસંભોત્સ્યન્તે ઽભિસંબુધ્યન્તે ચ તથાહમધિમુચ્યે ઇત્યભિસંસ્કરણાત્ ।
ચતુર્વિધાનુભાવેન પ્રીયણાખેદનિશ્ચયઃ ।
વિપક્ષે પ્રતિપક્ષે ચ પ્રતિપત્તિશ્ચતુર્વિધા

અનુભાવપ્રીયણામનસિકારશ્ચતુર્વિધાનુભાવદર્શનપ્રીયણા, ચતુર્વિધાનુભાવો વિપક્ષપ્રહાણં, સંભારપરિપાકઃ, સ્વપરાનુગ્રહ, આયત્યાં વિપાકફલનિઃષ્યન્દફલદાનતા ચ । સત્ત્વસ્વબુદ્ધધર્મપરિપાકમારભ્યાખેદનિશ્ચયમનસિકારઃ, સર્વસત્ત્વવિપ્રતિપત્તિભિઃ સર્વદુઃખાપત્તિપાતૈશ્ચાખેદનિશ્ચયાભિસંસ્કરણાત્ પરમબોધિપ્રાપ્તયે । વિપક્ષે પત્તિપક્ષે ચ ચતુર્વિધપ્રતિપત્તિમનસિકારઃ । દાનાદિવિપક્ષાણાં ચ માત્સર્યાદીનાં પ્રતિદેશના, પ્રતિપક્ષાણાં ચ દાનાદીનામનુમોદના, તદધિપતેયધર્મદેશનાર્થં ચ બુદ્ધાધ્યેષણા । તાસાં ચ બોધૌ પરિણામના ।
પ્રસાદઃ સંપ્રતીક્ષા ચ દાનચ્છન્દઃ પરત્ર ચ ।
સંનાહઃ પ્રણિધાનં ચ અભિનન્દમનસ્ક્રિયા

અધિમુક્તિબલાધાનતામારભ્ય પારમિતાધિપતેયધર્માર્થે ચ પ્રસાદમનસિકારઃ । ધર્મપર્યેષ્ટિમારભ્ય સંપ્રતીચ્છનમનસિકારસ્તસ્યૈવ ધર્મસ્યાપ્રતિવહનયોગેન પરિગ્રહણતયા । દ[દે]શનામારભ્ય દાનચ્છન્દમનસિકારો ધર્મસ્યાર્થસ્ય ચ પ્રકાશનાર્થં પરેષામ્ । પ્રતિપત્તિમારભ્ય સંનાહમનસિકારો દાનાદિપરિપૂરિયે સંનહનાત્ । પ્રણિધાનમનસિકારસ્તત્પરિપૂરિપ્રાપ્તયે[પ્રત્યયે] સમવધાનાર્થં । અભિનન્દમનસિકારો ઽહો બત દાનાદિપ્રતિપત્ત્યા સમ્યક્ સંપાદયેયમિત્યભિનન્દનાત્ । એત એવ ત્રયો મનસિકારા અવવાદાનુશાસન્યાં યોજયિતવ્યાઃ । ઉપાયોપસંહિતકર્મમનસિકારઃ સંકલ્પૈઃ સર્વપ્રકારદાનાદિપ્રયોગમનસિકરણાત્ ।
શક્તિલાભે સદૌત્સુક્યં દાનાદૌ ષડ્વિધેદ્યનમ્ ।
પરિપાકે ઽથ પૂજાયાં સેવાયામનુકમ્પના

ઔત્સુક્યમનસિકારશ્ચતુર્વિધઃ । શક્તિલાભે ચ દાનાદૌ ષડ્વિધે દાનદાને યાવત્ પ્રજ્ઞાદાને । એવં શીલાદિષુ ષડ્વિધેષુ । પારમિતાભિરેવ સંગ્રહવસ્તુપ્રયોગેણ સત્ત્વપરિપાકે । પૂજાયાં ચ દાનેન લાભસત્કારપૂજયા । શેષાભિશ્ચ પ્રતિપત્તિપૂજયા ।
અવિપરીતપારમિતોપદેશાપ[ર્થ]ઞ્ચકલ્યાણમિત્રસેવાયામૌત્સુક્યમનસિકારો વેદિતવ્યઃ । અનુકમ્પામનસિકારશ્ચતુર્ભિરપ્રમાણૈર્દાનાદ્યુપસંહારેણ મૈત્રાયતઃ । માત્સર્યાદિસમવધાનેન સત્ત્વેષુ કરુણાયતઃ । દાનાદિસમન્વાગતેષુ મુદિતાયતઃ । તદસંક્લેશાધિમોક્ષતશ્ચ ઉપેક્ષાયતઃ
અકૃતે કુકૃતે લજ્જા કૌકૃત્યં વિષયે રતિઃ ।
અમિત્રસંજ્ઞા ખેદે ચ રચનોદ્ભાવનામતિઃ

હીધર્મમારભ્ય લજ્જામનસ્કારઃ, અકૃતેષુ વા દાનાદિષ્વપરિપૂર્ણમિથ્યાકૃતેષુ વા લજ્જા, લજ્જાયમાનશ્ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યર્થમનાનુષઙ્ગિકં કૌકૃત્યાયતે । ધૃતિમારભ્ય રતિમનસ્કારો દાનાદ્યાલમ્બને ઽવિક્ષેપતશ્ચિત્તસ્ય ધારણાત્ । અખેદમનસ્કારો દાનાદિપ્રયોગપરિખેદે શત્રુસંજ્ઞાકરણાત્ । રચનાચ્છન્દમનસ્કારઃ પારમિતાપ્રતિસંયુક્તશાસ્રરચનાભિસંસ્કરણાત્ । લોકજ્ઞતામારભ્ય ઉદ્ભાવનામનસ્કારસ્તસ્યૈવ શાસ્ત્રસ્ય લોકે યથાભાજનમુદ્ભાવનાભિસંસ્કરણાત્ ।
દાનાદયઃ પ્રતિસરણં સમ્બોધૌ નેશ્વરાદયઃ ।
દોષાણાં ચ ગુણાનાં ચ પ્રતિસંવેદનાદ્ [?]દ્વયોઃ

પ્રતિસરણમનસ્કારો બોધિપ્રાપ્તયે દાનાદીનાં પ્રતિસરણાન્નેશ્વરાદીનામ્, પ્રતિસંવિન્મનસ્કારો માત્સર્યદાનાદિ વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોર્દોષગુણપ્રતિસંવેદનાત્ ।
ચયાનુસ્મરણપ્રીતિર્માહાર્થ્યસ્ય ચ દર્શનમ્ ।
યોગે ઽભિલાષો ઽવિકલ્પે તદ્ધૃત્યાં પ્રત્યયાગમે

ચયાનુસ્મરણપ્રીતિમનસ્કારો દાનાદ્યુપચયે પુણ્યજ્ઞાનસંભારોપચયસંદર્શનાત્ । માહાર્થ્યસંદર્શનમનસ્કારો દાનાદીનાં બોધિપક્ષે ભાવાર્થેન મહાબોધિપ્રાપ્ત્યર્થસંદર્શનાત્ । અભિલાષમનસ્કારઃ સ પુનશ્ચતુર્વિધઃ । યોગાભિલાષમનસ્કારઃ શમથવિપશ્યનાયોગભાવનાભિલાષાત્ । અવિકલ્પાભિલાષમનસ્કારઃ પારમિતાપરિપૂરણાર્થમુપાયકૌશલ્યાભિલાષાત્ । ધૃત્યભિલાષમનસ્કારઃ પારમિતાધિપતેયધર્માર્થધારણાભિલાષાત્ । પ્રત્યયાભિગમાભિલાષમનસ્કારઃ સમ્યક્ પ્રણિધાનાભિસંસ્કરણાત્ ।
સપ્તપ્રકારાસદ્ગ્રાહવ્યુત્થાને શક્તિદર્શનમ્ ।
આશ્ચર્યં ચાપ્યનાશ્ચર્યં સંજ્ઞા ચૈવ ચતુર્વિધા

સપ્તપ્રકારાસદ્ગ્રાહવ્યુત્થાનશક્તિદર્શનમનસ્કારઃ । સપ્તવિધો ઽસદ્ગ્રાહઃ । અસતિ સદ્ગ્રાહઃ, દોષવતિ ગુણવત્વગ્રાહઃ, ગુણવત્યગુણવત્વગ્રાહઃ, સર્વસંસ્કારેષુ ચ નિત્યસુખાસદ્ગ્રાહૌ, સર્વધર્મેષુ ચાત્માસદ્ગ્રાહઃ, નિર્વાણે ચાશાન્તાસદ્ગ્રાહઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ શૂન્યતા [દિ]સમાધિત્રયં ધર્મોદ્દાનચતુષ્ટયં ચ દેશ્યતે । આશ્ચર્યે ચતુર્વિધસંજ્ઞામનસ્કારઃ । પારમિતાસૂદારસંજ્ઞા, આયતત્ત્વસંજ્ઞા, પ્રતિકારનિરપેક્ષસંજ્ઞા, વિપાકનિરપેક્ષસંજ્ઞા ચ । અનાશ્ચર્યે ઽપિ ચતુર્વિધ[સંજ્ઞા]મનસ્કારઃ । ચતુર્વિધમનાશ્ચર્યમૌદર્ય આયતત્વે ચ સતિ પારમિતાનાં બુદ્ધત્વફલાભિનિર્વર્તનાત્ । અસ્મિન્નેવ ચ દ્વયે સતિ સ્વપરસમચિત્તાવસ્થાપનાત્ [વસ્થાપના?]તદ્વિશિષ્ટેભ્યશ્ચ ( મ્સ_બગ્છિ 73 ) શરુ[શક્રા]દિભ્યઃ પૂજાદિલાભે સતિ પ્રતિકારનિરપેક્ષતા ..... [સર્વલોકેભ્યો વિશિષ્ટશરીરભોગ]લાભે સત્યપિ વિપાકનિરપેક્ષતા ।
સમતા સર્વસત્ત્વેષુ દૃષ્ટિશ્ચાપિ મહાત્મિકા ।
પરગુણપ્રતિકારસ્રયાશાસ્તિર્નિરન્તરઃ

સમતામનસ્કારઃ સર્વસત્ત્વેષુ દાનાદિભિઃ સમતાપ્રવૃત્ત્યભિસંસ્કરણાત્ । મહાત્મદૃષ્ટિમનસ્કારઃ સર્વસત્ત્વોપકારતયા પારમિતાસંદર્શનાત્ । પ્રત્યય[પ્રત્યુપ]કારાશંસનમનસ્કારો દાનાદિગુણપ્રવૃત્ત્યા પરેભ્યઃ । આશાસ્તિમનસ્કારઃ સત્ત્વેષુ ત્રિસ્થાનાશંસનાત્ પારમિતાનાં બોધિસત્ત્વભૂમિનિષ્ઠાયા બુદ્ધભૂમિનિષ્ઠાયાઃ સત્ત્વાવ[ર્થાચ]રણાશંસનાચ્ચ । નિરન્તરમનસ્કારો દાનાદિભિરબધ્ય[ન્ધ્ય]કાલકરણાભિસંસ્કરણાત્ ।
બુદ્ધપ્રણીતાનુષ્ઠાનાદર્વાગસ્થાનચેતનાત્[ચેતના] ।
તદ્ધાનિવૃદ્ધ્યા સત્ત્વેષુ અનામોદઃ પ્રમોદના

સમ્યક્પ્રયોગમનસ્કારો ઽવિપરીતાનુષ્ઠાનાદર્વાગસ્થાનમનસિકરણાત્ । અનામોદમનસ્કારો દાનાદિભિર્હીયમાનેષુ । પ્રમોદમનસ્કારો દાનાદિભિર્વર્ધમાનેષુ સત્ત્વેષુ ।
પ્રતિવર્ણિકાયાં[વર્ણિકા]ભૂતાયાં ભાવનાયાં ચ નારૂચિઃ ।
નાધિવાસમનસ્કારો વ્યાકૃતનિયતે સ્પૃહા

અરૂચિમનસ્કારઃ પારમિતાપ્રતિવર્ણિકાભાવનાયામ્ । રૂચિમનસ્કારો ભૂતાયામ્ । અનધિવાસનામનસ્કારો માત્સર્યાદિવિપક્ષવિનયનાભિસંસ્કારણાત્ । સ્પૃહામનસ્કારો દ્વિવિધઃ પારમિતાપરિપૂરિવ્યાકરણલાભસ્પૃહામનસ્કારઃ પારમિતાનિયતભૂમ્યવસ્થાલાભસ્પૃહામનસ્કારશ્ચ ।
આયત્યાં દર્શનાદ્વૃત્તિચેતના સમતેક્ષણા ।
અગ્રધર્મેષુ વૃત્ત્યા ચ અગ્રત્વાત્માવધારણાત્[ધારણા]

આયત્યાં દર્શનાદ્વૃત્તિમનસ્કારો યાત્વા[યાં યાં] ગતિં ગત્વા બોધિસત્ત્વેન સતાવશ્ય કરણીયતાભિસંસ્કારણાત્ । દાનાદીનાં સમતેક્ષણામનસ્કારસ્તદન્યૈર્બોધિસત્ત્વૈઃ સહાત્મનઃ પારમિતાસાતત્યકરણાધિમોક્ષાર્થમ્ । અગ્રત્વાત્માવધારણમનસ્કારઃ પારમિતાગ્રધર્મપ્રવૃત્ત્યા સ્વાત્મનઃ પ્રધાનભાવસંદર્શનાત્ ।
એતે શુભમનસ્કારા દશપારમિતાન્બયાઃ ।
સર્વદા બોધિસત્ત્વાનાં ધાતુપુષ્ટૌ ભવન્તિ હિ

ઇતિ નિગમનશ્લોકો ગતાર્થઃ ।
ધર્મપર્યેષ્ટિભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
પુષ્ટેરધ્યાશયતો મહતી પર્યેષ્ટિરિષ્યતે ધીરે ।
સવિવાસા હ્યવિવાસા તથૈવ વૈભુત્વિકી તેષામ્

અસકાયા લઘુ[લબ્ધ]કાયા પ્રપૂર્ણકાયા ચ બોધિસત્ત્વાનામ્ ।
બહુમાનસૂક્ષ્મમાના નિર્માણા ચૈષણાભિમતા

ત્રયોદશવિધા પર્યેષ્ટિઃ । પુષ્ટિતઃ શ્રુતાધિમુક્તિપુષ્ટ્યા । અધ્યાશયતો ધર્મમુખસ્ત્રોતસા । મહતી ચિત્ત[વિભુ]ત્વલાભિનામ્ । સબિપ્રબાસા પ્રથમા । અવિપ્રવાસા દ્વિતીયા । વૈભુત્વિકી તૃતીયા । અકાયા શ્રુતચિન્તામયી ધર્મકાયરહિતત્વાત્ । સકાયા ભાવનામયી અધિમુક્તિચર્યાભૂમો । લઘુ[લબ્ધ]કાયા સપ્તસુ ભૂમિષુ । પરિપૂર્ણકાયા શેષાસુ । બહુમાનાધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । સૂક્ષ્મમાના સપ્તસુ । નિર્માણા શેષાસુ ।
ધર્મહેતુત્વપર્યેષ્ટૌ શ્લોકઃ ।
રૂપારૂપે ધર્મો લક્ષણહેતુસ્તથૈવ ચારોગ્યં[ગ્યે] ।
ઐશ્વર્યે ઽભિજ્ઞાભિસ્તદક્ષયત્વે ચ ધીરાણામ્

રૂપે લક્ષણહેતુર્ધર્મઃ । અરૂપે આરોગ્યહેતુઃ ક્લેશવ્યાધિપ્રશમનાત્ । ઐશ્વર્યહેતુરભિજ્ઞાભિસ્તદક્ષયત્વહેતુશ્ચાનુપધિશેષનિર્વાણે ઽપ્યનુપચ્છેદાત્ । અત એવોક્તં બ્રહ્મપરિપૃચ્છાસૂત્રે । ચતુર્ભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા ધર્મં પર્યેષન્તે । રત્નસંજ્ઞયા દુર્લભાર્થેન ભૈષજ્યસંજ્ઞયા ક્લેશવ્યાધિપ્રશમનાર્થેન અર્થસંજ્ઞયા અવિપ્રણાશાર્થેન નિર્વાણસંજ્ઞયા સર્વદુઃખપ્રશમનાર્થેન । રત્નભૂતાનિ હિ લક્ષણાનિ શોભાકરત્વાદતસ્તદ્ધેતુત્વાદ્ધર્મરત્નસંજ્ઞા । આરોગ્યહેતુત્વાદ્ભૈષજ્યસંજ્ઞા । અભિજ્ઞૈશ્ચર્યહેતુત્વાદર્થસંજ્ઞા । તદક્ષયહેતુત્વાન્નિર્વાણસંજ્ઞાક્ષયનિર્ભયતાર્થેન ।
વિકલ્પપર્યેષ્ટૌ શ્લોકઃ ।
અભાવભાબાધ્યપવાદકલ્પ એકત્વનાનાસ્વવિશેષકલ્પાઃ ।
યથાર્થનામાભિનિવેશકલ્પાઃ જિનાત્મજૈઃ સંપરિવર્જનીયાઃ

દશવિધવિકલ્પો બોધિસત્ત્વેન પરિવર્જનીયઃ । અભાવવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિહ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વ એવ સન્નિતિ । ભાવવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । ( મ્સ_બગ્છિ 75 ) બોધિસત્ત્વં ન સમનુપશ્યતીત્યેવમાદિ । અધ્યારોપવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । રૂપં શારિપુત્ર સ્વભાવેન શૂન્યમિતિ । અપવાદવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । ન શૂન્યતયેતિ । એકત્વવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । યા રૂપસ્ય શૂન્યતા ન તદ્રૂપમિતિ । નાનાત્વવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા રૂપં રૂપમેવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ રૂપમિતિ । સ્વલક્ષણવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । નામમાત્રમિદં યદિદં રૂપમિતિ । વિશેષવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । રૂપસ્ય હિ નોત્પાદો ન નિરોધો ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનમિતિ । યથાનામાર્થાભિનિવેશવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । કૃત્રિમં નામેત્યેવમાદિ । યથાર્થનામાભિનિવેશવિકલ્પશ્ચ યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । તાનિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વનામાનિ ન સમનુપશ્યત્યસમનુપશ્યન્નાભિનિવિશતે યથાર્થતયેત્યભિપ્રાયઃ ।
ઇતિ શુભમતિરેત્ય યત્નમુગ્રં દ્વયપર્યેષિતધર્મતાસતત્ત્વા ।
પ્રતિશરણમતઃ સદા પ્રજાનાં ભવતિ ગુણૈઃ સ સમુદ્રવત્પ્રપૂર્ણઃ