Mahāyānasūtrālaṃkāra · Chapter 11
yatra yādṛśyādhimuktyā yo yatphalaṃ parigṛhṇāti | vistīrṇe mahāyānadharme 'pari[hā]ṇī[parijananī?] yayodārādhimuktyā matimān trividhaṃ phalaṃ parigṛhṇāti | vipulapuṇyavṛddhiṃ tasyā evādhimuktervṛddhiṃ taddhetukāṃ cātulyaguṇamahātmatāṃ buddhatvam |
|| mahāyānasūtrālaṃkāre adhimuktyadhikāro daśamaḥ ||
ekādaśo 'dhikāraḥ
dharmaparyeṣṭyadhikāre ālambanaparyeṣṭau catvāraḥ ślokāḥ |
piṭakatrayaṃ dvayaṃ vā [ca?]saṃgrahataḥ kāraṇairnavabhiriṣṭam |
vāsanabodhanaśamanaprativedhaistadvimocayati
piṭakatrayaṃ sūtravinayābhidharmāḥ | tadeva trayaṃ hīnayānāgra[mahā?]yānabhedena dvayaṃ bhavati | śrāvapiṭakaṃbodhisattvapiṭakaṃ ca | tatpunastrayaṃ dvayaṃ vā [ca?]kenārthena piṭakamityāha | saṃgrahataḥ sarvajñeyārthasaṃgrahādveditavyam | kena kāraṇena trayam | navabhiḥ kāraṇaiḥ, vicikitsāpratipakṣeṇa sūtram, yo yatrārthe saṃśayitastasya tanniścayārthaṃ deśanāt | antadvayānuyogapratipakṣeṇa vinayaḥ sāvadyaparibhogapratiṣedhataḥ kāmasukhallikānuyogāntasya, anavadyaparibhogānujñānata ātmaklamathānuyogāntasya | svayaṃdṛṣṭiparāmarṣapratipakṣeṇābhidharmo 'viparītadharmalakṣaṇābhidyotanāt |
punaḥ śikṣātrayadeśanā sūtreṇa adhiśīlādhicittasaṃpādanatā vinayena śīlavato 'vipratisārādavipratisāreṇa[dikrameṇa] samādhilābhāt | adhiprajñāsaṃpādanābhidharmeṇāviparītārthapravicayāt | punardharmārthadeśanā sūtreṇa | dharmārthamippattirvinayena kleśavinayasaṃyuktasya tayoḥ prativedhāt | dharmārthasāṃkathyaviniścayakauśalyamabhidharmeṇeti |
ebhirnavabhiḥ kāraṇaiḥ piṭakatrayamiṣṭam | tacca saṃsārādvimocanārtham | kathaṃ punastadvimocayati | vāsanabodhanaśamanaprativedhaistadvimocayati | śrūtena cittavāsanataḥ | cintayā bodhanataḥ | bhāvanayā śamathena śamanataḥ | vipaśyanayā prativedhataḥ |
sūtrābhidharmavinayāścaturvidhārthā matāḥ samāsena |
teṣāṃ jñānāddhīmānsarvākārajñatāmeti
te ca sūtravinayabhidharmāḥ pratyekaṃ caturvidhārthāḥ samāsatasteṣāṃ jñānābdodhisattvaḥ sarvajñatāṃ prāpnoti | śrāvakastvekasyā api gāthāyā arthamājñāyāstravakṣayaṃprāpnoti |
āśrayato lakṣaṇato dharmādarthācca sūcanātsūtram |
abhimukhato 'thāmīkṣṇyādabhibhavagatito 'bhidharmaśca
kathaṃ pratyekaṃ caturvidhārthaḥ | āśrayalakṣaṇadharmārthasūcanātsūtram | tatrāśrayo yatra deśe deśitaṃ yena yasmai ca | lakṣaṇaṃ saṃvṛttisatyalakṣaṇaṃ paramārthasatyalakṣaṇaṃ ca | dharmāḥ skandhāyatanadhātvāhārapratītyasamutpādādayaḥ | artho 'nusaṃdhiḥ |
abhimukhatvādabhīkṣṇatvādabhibhavanādabhigamanāccābhidharmo veditavyaḥ | nirvāṇābhimukho dharmo 'bhidharmaḥ satyabodhipakṣavimokṣamu[su?]khādideśanāt | abhīkṣṇaṃ dharmo 'bhidharma ekaikasya dharmasya rūpyarūpisanidarśanādiprabhedena bahulanirdeśāt | abhibhavatītyabhidharmaḥ parapravādābhibhavanādvivādādhikaraṇādibhiḥ | abhigamyate sūtrārtha etenetyabhidharmaḥ |
āpatterūtthānādvyutthānānniḥsṛteścavinayatvam |
pudgalataḥ prajñapteḥ pravibhāgaviniścayāccaiva
āpattitaḥ samutthānato vyutthānato nisāraṇataśca veditavyaḥ | tatrāpattiḥ pañcāpattinikāyāḥ | samutthānamāpattīnāmajñānātpramādāt kleśaprācuryādanādarācca | vyutthānamāśayato na daṇḍakarmataḥ | niḥsaraṇaṃ saptavidham | pratideśanā, abhyupagamaḥ śikṣādattakādīnām, daṇḍakarmaṇaḥ[ṇām] | samavadyotaḥ [samavadhātaḥ], prajñapte śikṣāpade punaḥ paryāyeṇa a[ṇānu] jñānāt, prasrabdhiḥ samagreṇa saṃghena śikṣāpadasya pratiprasrambhaṇāt | āśrayaparivṛttirbhikṣubhikṣuṇyoḥ strīpuruṣavyañjanaparivartanādasādhāraṇā ve[ce]dāpattiḥ | bhūtapratyavekṣā dharmoddānāka[kā]raiḥ pratyavekṣāvaśeṣaḥ | dharmatāpratilambhaśca satyadarśanena kṣudrānukṣudrāpannā[ttya]bhāve dharma [tā]pratilambhāt | punaścaturvidhenārthena vinayo vaiditavyaḥ | pudgalato yamāgamya śikṣā prajñapyate | prajñaptito yadārocite pudgalāparādhe śāstā saṃnipātya saṃgha[saṃghaṃ?] śikṣāṃ prajñāpayati | pravibhāgato yaḥ prajñapte śikṣāpade taduddeśasya vibhāgaḥ | viniścayataśca tatrāpattiḥ kathaṃ bhavatyanāpattirveti nirdhāraṇāt |
ālambanalābhaparyeṣṭau trayaḥ ślokāḥ |
ālambanaṃ mato dharmaḥ adhyātmaṃ bāhyakaṃ[dvayam?] |
[lābho dvayordvayārthena dvayoścānupalambhataḥ]
[dharmālambanaṃ yo deśitaḥ kāyādikañcādhyātmikaṃ] bāhyamādhyātmikabāhyañca | tatra grāhakabhūtaṃ kāyādikamādhyātmikaṃ grāhyabhūtaṃ bāhyaṃ tayoreva tathatā dvayam | tatra dvayorādhyātmikabāhyayorālambanayordvayārthena lābho yathākramam | yadi grāhyārthadgrāhakārthamabhinnaṃ paśyati grāhakārthācca grāhyārtham, dvayasya punaḥ samastasyādhyātmikabāhyālambanasya tathatāyā lābhastayorevadvayoranupalambhādveditavyaḥ |
manojalpairyathoktārthaprasannasya pradhāraṇāt |
arthakhyānasya jalpācca nāmni sthānācca cetasaḥ
dharmālambanalābhaḥ syāttribhirjñānaiḥ śrutādibhiḥ |
trividhālambanalābhaśca pūrvoktastatsamāśritaḥ
dharmālambanalābhaḥ punastribhirjñānairbhavati śrutacintābhāvanāmayaiḥ | tatra samāhitena cetasā manojalpairyathoktārthaprasannasya tatpradhāraṇāt | śrutamayena jñānena tallābhaḥ, manojalpairiti saṃkalpaiḥ | prasannasyetyadhimuktasya niścitasya | pradhāraṇāditi pravicayāt | jalpādarthakhyānasya pradhāraṇāccintāmayena tallābhaḥ | yadi manojalpādevāyamarthaḥ khyātīti paśyati nānyanmanojalpādyathoktaṃ dvayālambanalābhe | cittasya nāmni sthānāt bhāvanāmayena jñānena tallābho veditavyo dvayānupalambhādyathoktaṃ dvayālambanalābhe | ata eva ca sa pūrvoktastrividhālambanalābho dharmālambanalābhasaṃniśrito veditavyaḥ |
manasikāraparyeṣṭau pañca ślokāḥ |
tridhātukaḥ kṛtyakaraḥ sasaṃbādhāśrayo 'paraḥ |
adhimuktiniveśī ca tīvracchandakaro 'paraḥ
hīnapūrṇāśrayo dvedhā sajalpo 'jalpa eva ca |
jñānena saṃprayuktaśca yogopaniṣadātmakaḥ
saṃbhinnālambanaścāsau vibhinnālambanaḥ sa ca |
pañcadhā saptadha caiva parijñā pañcadhāsya ca
catvāraḥ saptatriṃśacca ākārā bhāvanāgatāḥ |
mārgadvayasvabhāvo 'sau dvyunuśaṃsaḥ pratīcchakaḥ
prayogī vaśavartī ca parītto vipulātmakaḥ |
yogināṃ hi manaskāra eṣa sarvātmako mataḥ
aṣṭādaśavidho manaskāraḥ | dhātuniyataḥ kṛtyakara āśrayavibhakto 'dhimuktiniveśakaścchandajanakaḥ samādhisaṃniśrito jñānasaṃprayuktaḥ saṃbhinnālambano vibhinnālambanaḥ parijñāniyato bhāvanākārapraviṣṭaḥ śamathavipaśyanāmārgasvabhāvo 'nuśaṃsamanaskāraḥ pratīcchakaḥ prāyogikamanaskāro vaśavartimanaskāraḥ parīttamanaskāro vipulamanaskāraśca | tatra dhātuniyato yaḥ śrāvakādigotraniyataḥ | kṛtyakaro yaḥ saṃbhṛtasaṃbhārasya | āśrayavibhakto yaḥ sasaṃvādhagṛhasthāśrayo 'saṃbādhapravrajitāśrayaśca | adhimuktiniveśako yo buddhānusmṛtisahagataḥ | ( MSA_Bagchi 58 ) cchandajanako yastatsaṃpratyayasahagataḥ | samādhisaṃniśrito yaḥ samantakamaulasamādhisahagataḥ savitarkasavicāra [rāvitarkavicāra?] (nirvitarkasavicāra?) mātrāvitarkāvicārasahagataśca | jñānasaṃprayukto yo yogopaniṣadyogasahagataḥ, sa punaryathākramaṃ śrutacintāmayo bhāvanāmayaśca | saṃbhinnālambanaḥ pañcavidhaḥ sūtroddānagāthānipātayāvadudgrahītayāvaddeśitālambanaḥ | vibhinnālambanaḥ saptavidho nāmālambanaḥ padālambano vyañjanālambanaḥ pudgalanairātmyālambano dharma nairātmyālambano rūpidharmālambano 'rūpidharmālambanaśca | tatra rūpidharmālambano yaḥ kāyālambanaḥ | arūpidharmālambano yo vedanācittadharmālambanaḥ | parijñāniyato yaḥ parijñeye vastuni parijñeye 'rthe parijñāyāṃ parijñāphale tatpravedanāyāṃ ca | tatra parijñeyaṃ vastu duḥkhaṃ parijñeyo 'rthastasyaivānityaduḥkhaśūnyānātmatā | parijñā mārgaḥ | parijñāphalaṃ vimuktiḥ | tatpravedanā vimuktijñānadarśanam | bhāvanākārapraviṣṭaścaturākārabhāvanaḥ saptatriṃśadākārabhāvanaśca | tatracaturākārabhāvanaḥ pudgalanairātmyākārabhāvano dharmanairātmyākārabhāvano darśanākārabhāvano jñānākārabhāvanaśca | tatra saptatriṃśadākārabhāvanaḥ | aśubhākārabhāvano duḥkhākārabhāvano 'nityākārabhāvano 'nātmākārabhāvanaḥ smṛtyupasthāneṣu | pratilambhākārabhāvano nisevanākārabhāvano vinirdhāvanā [nirvirghāṭanā] kārabhāvanaḥ pratipakṣākārabhāvanaḥ samyakprahāṇeṣu | saṃtuṣṭiprātipakṣikamanaskārabhāvano yadā cchandaṃ janayati | vikṣepasaṃśayaprātipakṣikamanaskārabhāvano yadā vyāyacchate vīryamārabhate yathākramam | auddhatyaprātipakṣikasamādhyākārabhāvano yadā cittaṃ pradadhāti[pragṛhṇāti] | layaprātipakṣikasamādhyākārabhāvano yadā cittaṃ pragṛhṇāti [pradadhāti] | ete yathākramaṃ caturṣu ṛddhipādeṣu veditavyāḥ | sthitacittasya lokottarasaṃpattisaṃpratyayākārabhāvano yathā saṃpratyayākārabhāvana evaṃ vyavasāyākārabhāvano dharmāsaṃpramoṣākārabhāvanaścittasthityākārabhāvanaḥ pravicayākārabhāvana indriyeṣu | eta eva pañca nirlikhitavipakṣamanaskārā baleṣu | saṃbodhisaṃprakhyānākārabhāvanastatraiva vicayotsāhasaumanasyakarmaṇyatācittasthitisamatākārabhāvanāḥ saptasaṃbodhyaṅgeṣu | prāptiniścayākārabhāvanaḥ parikarmabhūmisaṃrakṣaṇākārabhāvanaḥ parasaṃprāptyākārabhāvana āryakāntaśīlapraviṣṭākārabhāvanaḥ saṃlikhitavṛttisamudācāra[rā]kārabhāvanaḥ pūrvaparibhāvitapratilabdhamārgābhyāsākārabhāvano dharmasthitinimittāsaṃpramoṣākārabhāvano 'nimittasthityāśrayaparivṛttyākārabhāvanaśca mārgāṅgeṣu | śamathavipaśyanābhāvanāmārgasvabhāvayorna kaścinnirdeśaḥ | anuśaṃsamanaskāro dvividho dauṣṭhulyāpakarṣaṇo dṛṣṭinimittāpakarṣaṇaśca | pratīcchako yo dharmastrotasi buddhabodhisattvānāmantikādavavādagrāhakaḥ | prāyogikamanaskāraḥ pañcavidhaḥ samādhigocare | saṃkhyopalakṣaṇaprāyogiko yena sūtrādiṣu nāmapadavyañjanasaṃkhyāmupalakṣayate | ( MSA_Bagchi 59 ) vṛttyupalakṣaṇaprāyogiko yena dvividhāṃ vṛttimupalakṣayate parimāṇavṛttiṃ ca vyañjanānāmaparimāṇavṛttiṃ ca nāmapadayoḥ | parikalpopalakṣaṇaprāyogiko yena dvayamupādāya dvayaparikalpamupalakṣayate | nāmaparikalpamupādāyārthaparikalpamarthaparikalpamupādāya nāmaparikalpamaparikalpamakṣaram | kramopalakṣaṇaprāyogiko yena nāmagrahaṇapūrvikāmarthagrahaṇapravṛttimupalakṣayate | prativedhaprāyogikaśca | sa punarekādaśavidho veditavya, āgantukatvaprativedhataḥ, saṃprakhyānanimittaprativedhataḥ, arthānupalambhaprativedhataḥ, upalambhānupalambhaprativedhataḥ, dharmadhātuprativedhataḥ pudgalanairātmyaprativedhataḥ, dharma nairātmyaprativedhataḥ, hīnāśayaprativedhataḥ, udāramāhātmyāśayaprativedhataḥ yathādhigamadharmavyavasthānaprativedhataḥ, vyavasthāpitadharmaprativedhataśca | vaśavartimanaskārastrividhaḥ, kleśāvaraṇasuviśuddhaḥ kleśajñeyāvaraṇasuviśuddhaḥ, guṇābhinirhārasuviśuddhaśca |
dharmatattvaparyeṣṭau dvau ślokau |
tattvaṃ yatsatataṃ dvayena rahitaṃ, bhrānteśca saṃniśrayaḥ,
śakyaṃ naiva ca sarvathābhilapituṃ yaccāprapañcātmakam |
jñeyaṃ heyamatho viśodhyamamalaṃ yacca prakṛtyā matam |
yasyākāśasuvarṇavārisadṛśī kleśādviśuddhirmatā
satataṃ dvayena rahitaṃ tattvaṃ, parikalpitaḥ svabhāvo grāhyagrāhakalakṣaṇenātyantamasattvāt | bhrānteḥ saṃniśrayaḥ paratantrastena tatparikalpanāt | anabhilāpyamaprapañcātmakaṃ ca pariniṣpannaḥ svabhāvaḥ | tatra prathamaṃ tattvaṃ parijñeyaṃ dvitīyaṃ praheyaṃ tṛtīyaṃ viśodhyaṃ cāgantukamalādviśuddhaṃ ca prakṛtyā, yasya prakṛtyā viśuddhasyākāśasuvarṇavārisadṛśī kleśādviśuddhiḥ | na hyākāśādīni prakṛtyā aśuddhāni na cāgantukamalāpagamādeṣāṃ viśuddhirneṣyata iti |
na khalu jagati tasmādvidyate kiṃcidanya-
jjagadapi tadaśeṣaṃ tatra saṃmūḍhabuddhi |
kathamayamabhirūḍho lokamohaprakāro |
yadasadabhiniviṣṭaḥ satsamantādvihāya
na khalu tasmādevaṃlakṣaṇāddharmadhātoḥ kiṃcidanyalloke vidyate dharmatāyā dharmasyābhinnatvāt | śeṣaṃ gatārtham |
tattve māyopamaparyeṣṭau pañcadaśa ślokāḥ |
yathā māyā tathābhūtaparikalpo nirucyate |
yathā māyākṛtaṃ tadvat dvayabhrāntirnirucyate
yathā māyā yantra [mantra]parigṛhītaṃ bhrāntinimittaṃ kāṣṭhaloṣṭādikam tathābhūtaparikalpaḥ paratantraḥ svabhāvo [svabhāvākāro] veditavyaḥ | yathā māyākṛtaṃ tasyāṃ māyāyāṃ hastyaśvasuvarṇādyākṛtistadbhāvena pratibhāsitā, tathā tasminnabhūtaparikalpe dvayabhrāntirgrāhyagrāhakatvenapratibhāsitā parikalpitasvabhāvākārā veditavyā |
yathā[']tasminna tadbhāvaḥ paramārthastatheṣyate |
yathā tasyopalabdhistu tathā saṃvṛtisatyatā
yathā[']tasminna tadbhāvo māyākṛte hastitvādyabhāvastathā tasminparatantre paramārtha iṣyate parikalpitasya dvayalakṣaṇasyābhāvaḥ | yathā tasya māyākṛtasya hastyādibhāvenopalabdhiḥ, tathābhūtaparikalpasya saṃvṛtisatyatopalabdhiḥ |
tadabhāve yathā vyaktistannimittasya labhyate |
tathāśrayaparāvṛttāvasatkalpasya labhyate
yathā māyākṛtasyābhāve tasya nimittasya kāṣṭhādikasya vyaktirbhūtārthopalabhyate, tathāśrayaparāvṛttau dvayabhrāntyabhāvādabhūtaparikalpasya bhūto 'rtha upalabhyate |
tannimitte yathā loko hyabhrāntaḥ kāmataścaret |
parāvṛttāvaparyastaḥ kāmacārī tathā patiḥ[yatiḥ]
yathā tannimitte kāṣṭhādāvabhrānto lokaḥ kāmataścarati svatantraḥ tathā'śrayaparāvṛttāvaparyasta āryaḥ kāmacāri bhavati svatantraḥ |
tadākṛtiśca tatrāsti tadbhāvaśca na vidyate |
tasmādastitvanāstitvaṃ māyādiṣu vidhīyate
eṣa śloko gatārthaḥ |
na bhāvastatra cābhāvo nābhāvo bhāva eva ca |
bhāvābhāvāviśeṣaśca māyādiṣu vidhīyate
na bhāvastatra cābhāvo yastadākṛtibhāvo nāsau na bhāvaḥ | nābhāvo bhāva eva ca yo hastitvādyabhāvo nāsau na [?]bhāvaḥ | tayośca bhāvābhāvayoraviśeṣo māyādiṣu vidhīyate | ya eva hi tatra tadākṛtibhāvaḥ, sa eva hastitvādyabhāvaḥ | ya eva hastitvādyabhāvaḥ sa eva tadākṛtibhāvaḥ |
tathā dvayābha[bhāsa?]tātrāsti tadbhāvaśca na vidyate |
tasmādastitvanāstitvaṃ rūpādiṣu vidhīyate
tathātrābhūtaparikalpe dvayābhāsatāsti dvayabhāvaśca nāsti | tasmādastitvanāstitvaṃ rūpādiṣu vidhīyate 'bhūtaparikalpasvabhāveṣu |
na bhāvastatra cābhāvo nābhāvo bhāva eva ca |
bhāvābhāvāviśeṣaśca rūpādiṣu vidhīyate
na bhāvastatra cābhāvaḥ | yā dvayābhāsatā | nābhāvo bhāva eva ca | yā dvayatānāstitā | bhāvābhāvāviśeṣaśca rūpādiṣu vidhīyate | ya eva hi dvayābhāsatāyā bhāvaḥ sa eva dvayasyābhāva iti |
samāropāpavādābha[nta?]pratiṣedhārthamiṣyate |
hīnayānena yānasya pratiṣedhārthameva ca
kimarthaṃ punarayaṃ bhāvābhāvayoraikāntikatvamaviśeṣaśceṣyate | yathākramam | samāropāpavādābha[ntaḥ?]pratiṣedhārthamiṣyate, hīnayānagamanapratiṣedhārthaṃ ca | abhāvasya hyabhāvatvaṃ viditvā samāropaṃ na karoti | bhāvasya bhāvatvaṃ viditvāpavādaṃ na karoti | tayoścāviśeṣaṃ viditvā na bhāvādudvijate tasmānna hinayānena niryāti |
bhrānternimittaṃ bhrāntiśca rūpavijñaptiriṣyate |
arūpiṇī ca vijñaptirabhāvātsyānna cetarā
rūpabhrānteryā nimittavijñaptiḥ sā rūpavijñaptiriṣyate rūpākhyā | sā tu rūpabhrāntirarūpiṇī vijñaptiḥ | abhāvādrūpavijñapteritarāpi na syādarūpiṇī vijñaptiḥ | kāeraṇābhāvāt |
māyāhastyākṛtigrāhabhrānterdvayamudāhṛtam |
dvayaṃ tatra yathā nāsti dvayaṃ caivopalabhyate
bimbasaṃkalikāgrāhabhrānterdvayamudāhṛtam |
dvayaṃ tatra yathā nāsti dvayaṃ caivopalabhyate
māyāhastyākṛtigrāhya[ha]bhrantito dvayamudāhṛtam | grāhyaṃ grāhakaṃ ca, tatra yathā nāsti dvayaṃ caivopalabhyate | pratibimbaṃ[ba?] saṃkalikāṃ ca manasikurvataḥ tadgrāhabhrānterdvayamudāhṛtaṃ pūrvavat |
tathā bhāvāttathābhāvād bhāvābhāva[vā?]viśeṣataḥ |
sadasanto 'tha māyābhā ye dharmā bhrāntilakṣaṇāḥ
ye dharmā bhrāntilakṣaṇā vipakṣasvabhāvāste sadasanto māyopamāśca | kiṃ kāraṇam | santastathābhāvādabhūtaparikalpatvena | asantastathābhāvāt grāhyagrāhakatvena | tayośca bhāvābhāvayoraviśiṣṭatvāt santo 'pyasanto 'pi māyāpi caivaṃlakṣaṇā sta[ta?]smānmāyopamāḥ |
tathābhāvāttathābhāvāttathābhāvādalakṣaṇāḥ |
māyopamāśca nirdiṣṭā ye dharmāḥ prātipakṣikāḥ
ye 'pi prātipakṣikā dharmā buddhenopadiṣṭāḥ smṛtyupasthānādayaste 'pyalakṣaṇā māyāśca nirdiṣṭāḥ | kiṃ kāraṇam | tathābhāvādyathā bālairgṛhyante | tathābhāvādyathā deśitāḥ | tathābhāvādyathā saṃdarśitā buddhena garbhāvakramaṇajanmābhiniṣkramaṇābhisaṃbodhyādayaḥ | evamalakṣaṇā avidyamānāśca khyānti tasmānmāyopamāḥ |
māyārājeva cānyena māyārājñā parājitaḥ |
ye sarvadharmān paśyanti nirmārāste jinātmajāḥ
ye prātipakṣikā dharmāste māyārājasthānīyāḥ saṃkleśaprahāṇe vyavadānādhipattyāt | ye 'pi sāṃkleśikā dharmāste 'pi rājasthānīyāḥ saṃkleśanirvṛttāvādhipatyāt | atastaiḥ prātipakṣikaiḥ saṃkleśaparājayo māyā [?] rājñeva rājñaḥ parājayo draṣṭavyaḥ | tajjñānācca bodhisattvā nirmārā bhavanti ubhayapakṣe |
aupamyārthe ślokaḥ |
māyāsvapnamarīcibimbasadṛśāḥ prodbhāsaśrutkopamā
vijñeyodakacandrabimbasadṛśā nirmāṇatulyāḥ punaḥ |
ṣaṭ ṣaṭ dvau ca punaśca ṣaṭ dvayamatā ekaikaśaśca trayaḥ
saṃskārāḥ khalu tatra tatra kathitā buddhairvibuddhottamaiḥ
yattūktaṃ bhagavatā māyopamā dharmā yāvannirmāṇopamā iti | tatra māyopamā dharmāḥ ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni | asatyātmajīvāditve tathā prakhyānāt | svapnopamāḥ ṣaṭ bāhyānyāyatanāni tadupabhogasyāvastukatvāt | marīcikopamau dvau dharmau cittaṃ caitasikāśca bhrāntikaratvāt | pratibimbopamāḥ punaḥ ṣaḍevādhyātmikānyāyatanāni pūrvakarmapratibimbatvāt | pratibhāsopamāḥ ṣaḍeva bāhyānyāyatanānyādhyātmikānāmāyatanānāṃ chāyābhūtatvāt tadādhipatyotpattitaḥ | ( MSA_Bagchi 63 ) ṣaṭ dvayaṃ matāḥ ṣaṭ dvayamatāḥ | pratiśrutkopamā deśanādharmāḥ | udakacandrabimbopamāḥ samādhisaṃniśritā dharmāḥ samādherūdakasthānīyatvādacchatayā | nirmāṇopamāḥ saṃcintyabhavopapattiparigrahe 'saṃkliṣṭasarvakriyāprayogatvāt |
jñeyaparyeṣṭau ślokaḥ |
abhūtakalpo na bhūto nābhūto 'kalpa eva ca |
na kalpo nāpi cākalpaḥ sarvaṃ jñeyaṃ nirucyate
abhūtakalpo yo na lokottarajñānānukūlaḥ kalpaḥ, na bhūto nābhūto yastadanukūlo yāvannirvedhabhāgīyaḥ | akalpastathatā lokottaraṃ ca jñānam | na kalpo nāpi cākalpo lokottarapṛṣṭhalabdhaṃ laukikaṃ jñānam | etāvacca sarvaṃ jñeyam |
saṃkleśavyavadānaparyeṣṭau ślokadvayam |
svadhātuto dvayābhāsāḥ sāvidyākleśavṛttayaḥ |
vikalpāḥ saṃpravartante dvayadravyavivarjitāḥ
svadhātuta iti bhāvāṅgā [svabījā?]dālayavijñānataḥ | dvayābhāsā iti grāhyagrāhakābhāsāḥ | sahāvidyayā kleśaiśca vṛttireṣāṃ ta ime sāvidyākleśavṛttayaḥ | dvayadravyavivarjitā iti grāhyadravyeṇa grāhakadravyeṇa ca | evaṃ kleśaḥ paryeṣitavyaḥ |
ālambanaviśeṣāptiḥ svadhātusthānayogataḥ |
ta eva hyadvayābhāsā vartante carmakāṇḍavat
ālambanaviśeṣāptiriti yo dharmālambanalābhaḥ pūrvamuktaḥ | svadhātusthānayogata iti svadhāturvikalpānāṃ tathatā tatra sthānaṃ nāmni sthānāccetasaḥ | yogata ityabhyāsāt | bhāvanāmārgeṇa ta eva vikalpā advayābhāsā vartante parāvṛttāśrayasya | carmavat kāṇḍavacca | yathā hi svaratvāpagamāttadeva carma mṛdu bhavati | agnisaṃtāpanayā tadeva kāṇḍaṃ ṛju bhavati | evaṃ śamathavipaśyanābhāvanābhyāṃ cetaḥ prajñāvimuktilābhe parāvṛttāśrayasya ta eva vikalpā na punardvayābhāsāḥ pravartante | ityeva [vaṃ?] vyavadānaṃ paryeṣitavyam |
vijñaptimātratāparyeṣṭau dvau ślokau |
cittaṃ dvayaprabhāsaṃ rāgādyābhāsamiṣyate tadvat |
śraddhādyābhāsaṃ na tadanyo dharmaḥ kliṣṭakuśalo 'sti
cittamātrameva dvayapratibhāsamiṣyate grāhyapratibhāsaṃ grāhakapratibhāsaṃ ca | tathā rāgādikleśābhāsaṃ tadeveṣyate | śraddhādikuśaladharmābhāsaṃ vā | na tu tadābhāsādanyaḥ kliṣṭo dharmo 'sti rāgādilakṣaṇaḥ kuśalo vā śraddhādilakṣaṇaḥ | yathā dvayapratibhāsādanyo na dvayalakṣaṇaḥ |
iti cittaṃ citrābhāsaṃ citrākāraṃ pravartate |
tathābhāsobhāvābhāvo na tu dharmāṇāṃ mataḥ
tatra cittameva vastutacci[ści]trābhāsaṃ pravartate | paryāyeṇa rāgābhāsaṃ vā dveṣābhāsaṃ vā | tadanyadharmābhāsaṃ vā | citrākāraṃ ca yugapat śraddhādyākāram | bhāso bhāvābhāvaḥ kliṣṭakuśalāvasthe cetasi | na tu dharmāṇāṃ [kliṣṭānāṃ?] kuśalānāṃ [vā?] tatpratibhāsavyatirekeṇa tallakṣaṇābhāvāt |
lakṣaṇaparyeṣṭau ślokā aṣṭau | ekanoddeśaḥ śeṣairnirdeśaḥ |
lakṣyaṃ ca lakṣaṇaṃ caiva lakṣaṇā ca prabhedataḥ |
anugrahārthaṃ sattvānāṃ saṃbuddhaiḥ saṃprakāśitā
anenoddeśaḥ |
sadṛṣṭikaṃ ca yaccittaṃ tatrāvasthāvikāritā |
lakṣyametatsamāsena hyapramāṇaṃ prabhedataḥ
tatra cittaṃ vijñānaṃ rūpaṃ ca | dṛṣṭiścaitasikā dharmāḥ | tatrāvasthā cittaviprayuktā varmāḥ | avikāritā asaṃskṛtamākāśādikaṃ tadvijñapternityaṃ tathāpravṛtteḥ | ityetat samāsena pañcavidhaṃ lakṣyaṃ prabhedenāpramāṇam |
yathājalpārthasaṃjñāyā nimittaṃ tasya vāsanā |
tasmādapyarthavikhyānaṃ parikalpitalakṣaṇaṃ
38 ||
lakṣaṇaṃ samāsena trividhaṃ parikalpitādilakṣaṇam | tatra parikalpitalakṣaṇaṃ trividhaṃ yathā jalpārthasaṃjñāyā nimittaṃ tasya jalpasya vāsanā tasmācca vāsanādyo 'rthaḥ khyāti avyavahārakuśalānāṃ vināpi yathājalpārthasaṃjñayā | tatra yathābhilāpamarthasaṃjñā caitasikī yathājalpārthasaṃjñā | tasyā yadālambanaṃ tannimittamevaṃ [va] yacca parikalpyate yataśca kāraṇādvāsana[nā]tastadubhayaṃ parikalpitalakṣaṇamatrābhipretam |
yathā nāmārthamarthasya nāmnaḥ prakhyānatā ca yā |
asaṃ[sat?] kalpanimittaṃ hi parikalpitalakṣaṇam
aparaparyāyo yathā nāma cārthaśca yathānāmārthamarthasya nāmnaśca prakhyānatā yathā nāmārthaprakhyānatā | yadi yathā nāmārthaḥ khyāti yathārthaṃ vā nāma ityetadabhūtaparikalpālambanaṃ parikalpitalakṣaṇaṃ etāvaddhi parikalpyate yaduta nāma vā artho veti |
trividhatrividhābhāso grāhyagrāhakalakṣaṇaḥ |
abhūtaparikalpo hi paratantrasya lakṣaṇam
trividhastrividhaścābhāso 'syeti trividhatrividhābhāsaḥ | tatra trividhābhāsaḥ padābhāso 'rthābhāso dehābhāsaśca | punastrividhābhāso manaudgrahavikalpābhāsaḥ | mano yat kliṣṭaṃ sarvadā | udgrahaḥ pañca vijñānakāyāḥ | vikalpo manovijñānam | tatra prathamatri[mastri-?] vidhābhāso grāhyalakṣaṇaḥ | dvitīyo grāhakalakṣaṇaḥ | ityayamabhūtaparikalpaḥ paratantrasya lakṣaṇam |
abhāvabhāvatā yā ca bhāvābhāvasamānatā |
aśāntaśāntākalpā ca pariniṣpannalakṣaṇam
pariniṣpannalakṣaṇaṃ punastathatā sā hyabhāvatā ca, sarvadharmāṇāṃ parikalpitānā [nāṃ?] bhāvatā ca tadabhāvatvena bhāvāt | bhāvābhāvasamānatā ca tayorbhāvābhāvayorabhinnatvāt | aśāntā cāgantukairupakleśaiḥ, śāntā ca prakṛtipariśuddhatvāt | avikalpā ca vikalpāgocaratvāt niṣprapañcatayā | etena trividhaṃ lakṣaṇaṃ tathatāyāḥ paridīpitaṃ svalakṣaṇaṃ kle[saṃ]śavyavadānalakṣaṇamavikalpalakṣaṇaṃ ca uktaṃ trividhaṃ lakṣaṇam |
niṣpa[ṣya]ndadharmamālambya yoniśo manasikriyā |
cittasya dhātau sthānaṃ ca sadasattārthapaśyanā
lakṣaṇā punaḥ pañcavidhā yogabhūmiḥ | ādhāra ādhānamādarśa āloka āśrayaśca | tatrādhāro niṣpa[ṣya]ndadharmo yo buddhenādhigamo deśitaḥ sa tasyādhigamasya niṣpa[ṣya]ndaḥ | ādhānaṃ yoniśo manaskāraḥ | ādarśaḥ cittasya dhātau sthānaṃ samādhiryadetatpūrvaṃ nāmni sthānamuktam | ālokaḥ sadasattvenārthadarśanaṃ lokottarā prajñā, tathā[tayā] sacca sato yathābhūtaṃ paśyatyasaccāsataḥ |
āśraya āśrayaparāvṛttiḥ |
samatāgamanaṃ tasminnāryagotraṃ hi nirmalam |
samaṃ viśiṣṭamanyūnānadhikaṃ lakṣaṇā matā
samatāgamanamanāsravadhātau āryagotre tadanyairāryaiḥ | tacca nirmalamāryagotraṃ buddhānām | samaṃ vimuktisamatā śrāvakapratyekabuddhaiḥ | viśiṣṭaṃ pañcabhirviśeṣaiḥ | viśuddhiviśeṣeṇa savāsanakleśaviśuddhitaḥ | pariśuddhiviśeṣeṇa kṣetrapariśuddhitaḥ | kāyaviśeṣaṇa dharmakāyatayā | saṃbhogaviśeṣeṇa parṣanmaṇḍaleṣvavicchinnadharmasaṃbhogapravartanataḥ | karmaviśeṣeṇa ca tuṣitabhavanavāsādinirmāṇaiḥ sattvārthakriyānuṣṭhānataḥ | na ca tasyonatvaṃ saṃkleśapakṣanirodhe nādhikatvaṃ vyavadānapakṣotpāda ityeṣā pañcavidhā yogabhūmirlakṣaṇā | tayā hi tallakṣyaṃ lakṣaṇaṃ ca lakṣyate |
vimuktiparyeṣṭau ṣaṭślokāḥ |
padārthadehanirbhāsaparāvṛttiranāsravaḥ |
dhāturbījaparāvṛtteḥ sa ca sarvatragāśrayaḥ
bījaparāvṛtterityālayavijñānaparāvṛttitaḥ | padārthadehanirbhāsānāṃ vijñānānāṃ parāvṛttiranāsravo dhāturvimuktiḥ | sa ca sarvatragāśrayaḥ śrāvakapratyekabuddhagataḥ |
caturdhā vaśitāvṛtermanasaścodgrahasya ca |
vikalpasyāvikalpe hi kṣetre jñāne 'tha karmaṇi
manasaścodgrahasya ca vikalpasya cāvṛtteḥ parāvṛtterityarthaḥ | caturdhā vaśitā bhavati yathākramamavikalpe kṣetre jñānakarmaṇośca |
acalāditribhūmau ca vaśitā sā caturvidhā |
dvidhaikasyāṃ tadanyasyāmekaikā vaśitā matā
sā ceyamacalādibhūmitraye caturdhā vaśitā veditavyā | ekasyāmacalāyāṃ bhūmau dvividhā | avikalpe na [?] cānabhisaṃskāranirvikalpatvāt | kṣetre ca buddhakṣetrapariśodhanāt | tadanyasyāṃ bhūmāvekai[vai]kā vaśitā sādhumatyāṃ jñānavaśitā pratisaṃvidviśeṣalābhāt | dharmameghāyāṃ karmaṇyabhijñākarmaṇāmavyāghātāt |
viditvā nairātmyaṃ dvividhamiha dhīmānbhavagataṃ
samaṃ tacca jñātvā praviśati sa tattvaṃ grahaṇataḥ |
tatastatra sthānānmanasa iha na khyāti tadapi
tadakhyānaṃ muktiḥ parama upalambhasya vigamaḥ
aparo vimuktiparyāyaḥ |
dvividhaṃ nairātmyaṃ viditvā bhavatrayagataṃ bodhisattvaḥ samaṃ tacca jñātvā dvividhanairātmyaṃ parikalpitapudgalābhāvāt parikalpitadharmābhāvāt, na tu sarva thaivābhāvataḥ | tattvaṃ praviśati vijñaptimātratāṃ grahaṇato grahaṇamātrametaditi | tatastatra tattvavijñaptimātrasthānānmanasastadapi tattvaṃ na khyāti vijñaptimātram | tadakhyānaṃ muktiḥ parama upalambhasya yo vigamaḥ pudgaladharmayoranupalambhāt |
ādhāre saṃbhārādādhāne sati hi nāmamātraṃpaśyan |
paśyati hi nāmamātraṃ tatpaśyaṃstacca naiva paśyati bhūyaḥ
apara[raḥ]paryāyaḥ ādhāra iti śrutau saṃbhārāditi saṃbhṛtasaṃbhārasya pūrvasaṃbhāralābhāt | ādhāne satīti yoniśomanaskāre nāmamātraṃ paśyannityabhilāpamātramartharahitaṃ | paśyati hi nāmamātramiti vijñaptimātraṃ nāma arūpiṇaścatvāraḥ skandhā iti kṛtvā tatpaśyaṃstadapi bhūyo naiva paśyatyarthābhāve tadvijñaptyadarśanādityayamanupalambho vimuktiḥ |
cittametatsadauṣṭhulyamātmadarśanapāśitam |
pravarttate nivṛttistu tadadhyātmasthitermatā
apara[raḥ] prakāraḥ cittametatsadauṣṭhulyaṃ pravartate janmasu | ātmadarśanapāśitamiti dauṣṭhulyakāraṇaṃ darśayati | dvividhenātmadarśanena pāśitam ataḥ sadauṣṭhulyamiti | nivṛttistu tadadhyātmasthiteriti tasya cittasya citta evāvasthānādālambanānupalambhataḥ |
niḥsvabhāvatāparyeṣṭau ślokadvayam |
svayaṃ svenātmanābhāvātsvabhāve cānavasthiteḥ |
grāhavattadā[da]bhāvācca niḥsvabhāvatvamiṣyate
svayamabhāvānniḥsvabhāvatvaṃ dharmāṇāṃ pratyayādhīnatvāt | svenātmanābhāvānniḥsvabhāvatvaṃ niruddhānāṃ punastenā [svenā?]tmanānutpatteḥ | svabhāva[ve] 'navasthitatvānniḥsvabhāvatvaṃ kṣaṇikatvādityetattrividhaṃ niḥsvabhāvatvam saṃskṛtalakṣaṇatrayānugaṃ veditavyam | grāhavattadabhāvācca niḥsvabhāvatvam | tadabhāvāditi svābhāvāt | yathā bālānāṃ svabhāvagrāho nityasukhaśucyātto[tmā] vānyena vā parikalpitalakṣaṇena tathāsau svabhāvo nāsti tasmādapi niḥsvabhāvatvaṃ dharmāṇāmiṣyate | ..........
[niḥsvabhāvatayā siddhā uttarottaraniśrayāḥ |
anutpannā niroddhādiśāntaprakṛtinirvṛtāḥ
]
[siddhā] niḥsvabhāvatayānutpādādayaḥ | yo hi niḥsvabhāvaḥ so 'nutpannaḥ, yo 'nutpannaḥ so 'nirūddhaḥ, yo 'nirūddhaḥ sa ādiśāntaḥ ya ādiśāntaḥ sa prakṛtiparinirvṛta ityevamuttarottaraniśrayairebhirniḥsvabhāvatā[di]bhirniḥsvabhāvatayānutpādādayaḥ siddhā bhavanti |
anutpattidharmakṣāntiparyeṣṭāvāryā |
ādau tattve 'nyatve svalakṣaṇe svayamathānyathābhāve |
saṃkleśa 'tha viśeṣe kṣāntiranutpattidharmoktā
aṣṭāsvanutpattidharmeṣu kṣāntiranutpattikadharmakṣāntiḥ | ādau saṃsārasya, na hi tasyādyutpattirasti | tattve 'nyatve ca pūrvapaścimānāṃ, na hi saṃsāre teṣāmeva dharmāṇāmutpattiḥ, ye pūrvamutpannāstadbhāvenānutpatteḥ | na cānyeṣām, apūrvaprakārānutpatteḥ | svalakṣaṇe parikalpitasya svabhāvasya, na hi tasya kadācidutpattiḥ | svayamanutpattau paratantrasya | anyathābhāve pariniṣpannasya na hi tadanyathābhāvasyotpattirasti | saṃkleśe prahīṇe, na hi kṣayajñānalābhinaḥ saṃkleśasyotpattiṃ punaḥ paśyanti | viśeṣe buddhadharmakāyānām, na hi teṣāṃ viśeṣotpattirasti | ityeteṣvanutpattidharmeṣu kṣāntiranutpattidharmoktā |
ekayānatāparyeṣṭau sapta ślokāḥ |
dharme nairātmyamuktīnāṃ tulyatvāt gotrabhedataḥ |
dvyāśayāpteśca nirmāṇātparyantādekayānatā
dharmatulyatvādekayānatā, śrāvakādīnāṃ dharmadhātorabhinnatvāt yātavyaṃ yānamiti kṛtvā | nairātmyasya tulyatvādekayānatā, śrāvakādīnāmātmābhāvatāsāmānyādyātā yānamiti kṛtvā | vimuktitulyatvādekayānatā, yāti yānamiti kṛtvā | gotrabhedādekayānatā | aniyataśrāvakagotrāṇāṃ mahāyānena niryāṇāt yānti tena yānamiti kṛtvā | dvyāśayāpte rekayānatā | buddhānāṃ ca sarvasattveṣvātmāśayaprāpteḥ, śrāvakāṇāṃ ca tadgotraniyatānāṃ pūrvaṃ bodhisaṃbhāracaritādanā[nāmā]tmani buddhāśayaprāpterabhinnasaṃtānādhimokṣalābhato buddhānubhāvena tathāgatānugrahaviśeṣapradeśalābhāya ityekatvāśayalābhenaikatvād buddhatacchrāvakāṇāmekayānatā | nirmāṇādekayānatā, yathoktamanekaśatakṛtvo 'haṃ śrāvakayānena parinirvṛta iti vineyānāmarthe tathā nirmāṇasaṃdarśanāt | paryantādapyekayānatā yataḥ pareṇa yātavyaṃ nāsti tadyānamiti kṛtvā | buddhatvamekayānam, evaṃ tatratatra sūtre tena tanābhiprāyeṇaikayānatā veditavyā, na tu yānatrayaṃ nāsti |
kimarthaṃ punastena tenābhiprāyeṇaikayānatā buddhairdeśitā |
ākarṣaṇārthamekeṣāmanyasaṃghāraṇāya ca |
deśitāniyatānāṃ hi saṃbuddhairekayānatā
ākarṣaṇārthamekeṣāmiti ye śrāvakagotrā aniyatāḥ | anyeṣāṃ ca saṃdhāraṇāya, ye bodhisattvagotrā aniyatāḥ |
śrāvako 'niyato dvedhā dṛṣṭādṛṣṭārthayānataḥ |
dṛṣṭārtho vītarāgaścāvītarāgo 'pyasau mṛduḥ
śrāvakaḥ punaraniyato dvividho veditavyaḥ | dṛṣṭārthayānaśca yo dṛṣṭasatyo mahāyānena niryāti, adṛṣṭārthayānaśca yo na dṛṣṭasatyo mahāyānena niryāti | dṛṣṭārthaḥ punarvītarāgaścāvītarāgaśca kāmebhyaḥ | asau ca mṛdurdhandhagatiko veditavyaḥ |
yo dṛṣṭārtho dvividha uktaḥ |
tau ca labdhāryamārgasya bhaveṣu pariṇāmanāt |
acintyapariṇāmikyā upapattyā samanvitau
tau ca dṛṣṭārthau labdhasyāryamārgasya bhaveṣu pariṇāmanāt acintyapariṇāmikyā upapattyā samanvāgatau veditavyau | acintyo hi tasyāryamārgasya pariṇāma upapattau tasmādacintyapariṇāmikī |
praṇidhānavaśādeka upapattiṃ prapadyate |
eko 'nāgāmitāyogānnirmāṇaiḥ pratipadyate
tayoścaikaḥ praṇidhānavaśādupapattiṃ gṛhṇāti yatheṣṭaṃ yo na vītarāgaḥ | eko 'nāgāmitāyogabalena nirmāṇaiḥ |
nirvāṇābhiratatvācca tau dhandhagatikau matau |
punaḥ punaḥ svacittasya samudācārayogataḥ
tau ca nirvāṇābhiratatvādubhāvapi dhandhagatikau matau ciratareṇābhisaṃbodhataḥ | svasya śrāvakacittasya nirvitsahagatasyābhīkṣṇaṃ samudācārāt |
so 'kṛtārtho hyabuddhe ca jāto dhyānārthamudyataḥ |
nirmāṇārthī tadāśritya parāṃ bodhimavāpnute
yaḥ punarasāvavītarāgo dṛṣṭasatyaḥ so 'kṛtārthaḥ śaikṣo bhavan buddharahite kāle jāto dhyānārthamudyato bhavati nirmāṇārthī | tacca nirmāṇamāśritya krameṇa parāṃ bodhiṃ prāpnoti | tamavasthātrayasthaṃ saṃdhāyoktaṃ bhagavatā śrīmālāsūtre | śrāvako bhūtvā pratyekabuddho bhavati punaśca buddha iti | agnidṛṣṭānte[na] ca yadā ca pūrvaṃ dṛṣṭasatyāvasthā[stho] yadā buddharahite kāle svayaṃ dhyānamutpādya janmakāyaṃ tyaktvā nirmāṇakāyaṃ gṛhṇāti yadā ca parāṃ bodhiṃ prāpnotīti |
vidyāsthānaparyeṣṭau ślokaḥ |
vidyāsthāne pañcavidhe yogamakṛtvā sarvajñatvaṃ naiti kathaṃcitparamāryaḥ |
ityanyeṣāṃ nigrahaṇānugrahaṇāya svājñārthaṃ vā tatra karotyeva sa yogam
pañcavidhaṃ vidyāsthānam | adhyātmavidyā hetuvidyā śabdavidyā cikitsāvidyā śilpakarmasthānavidyā ca | tadyadarthaṃ bodhisattvena paryeṣitavyaṃ taddarśayati | sarvajñatvaprāptyarthamabhedena sarvam | bhedena punarhetuvidyāṃ śabdavidyāṃ ca paryeṣate nigrahārthamanyeṣāṃ tadanadhimuktānām | cikitsāvidyāṃ śilpakarmasthānavidyāṃ cānyeṣāmanugrahārthaṃ tadarthikānām | adhyātmavidyāṃ svayamājñārtham |
dhātupuṣṭiparyeṣṭau trayodaśa ślokāḥ | pāramitāparipūraṇārthaṃ ye pāramitāpratisaṃyuktā evaṃ manasikārā dhātupuṣṭaye bhavanti ta etābhirgāthābhirdeśitāḥ |
hetūpalabdhituṣṭiśca niśrayatadanusmṛtiḥ |
sādhāraṇaphalecchā ca yathābodhādhimucyanā
te punarhetūpalabdhituṣṭiumanasikārāt yāvadagratvātmāvadhāraṇamanasikāraḥ | tatra hetūpalabdhituṣṭimanasikāra ādita eva tāvat | gotrastho bodhisattvaḥ svātmani pāramitānāṃ gotraṃ paśyan hetūpalabdhituṣṭyā pāramitādhātupuṣṭiṃ karoti | gotrastho 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādayatītyato 'nantaraṃ niśrayatadanusmṛtimanasikāraḥ | sa hi bodhisattvaḥ svātmani pāramitānāṃ saṃniśrayabhūtaṃ bodhicittaṃ samanupaśyannevaṃ manasikaroti niyatametāḥ pāramitāḥ paripūriṃ gamiṣyanti | tathā hyasmākaṃ bodhicittaṃ saṃvidyate iti | utpāditabodhicittasya pāramitābhiḥ svaparārthaprayoge sādharaṇaphalecchāmanasikāra, āsāṃ pāramitānāṃ parasādhāraṇaṃ vā phalaṃ bhavatvanyathā vā mā bhūdityabhisaṃskaraṇāt | svaparārthaṃ prayujyamāno 'saṃkleśopāyaṃ tattvārthaṃ pratividhyatītyato 'nantaraṃ yathābodhādhimucyanāmanasikāraḥ | evaṃ sarvatrānukamo veditavyaḥ | yathā buddhairbhagavadbhiḥ pāramitā abhisaṃbuddhā abhisaṃbhotsyante 'bhisaṃbudhyante ca tathāhamadhimucye ityabhisaṃskaraṇāt |
caturvidhānubhāvena prīyaṇākhedaniścayaḥ |
vipakṣe pratipakṣe ca pratipattiścaturvidhā
anubhāvaprīyaṇāmanasikāraścaturvidhānubhāvadarśanaprīyaṇā, caturvidhānubhāvo vipakṣaprahāṇaṃ, saṃbhāraparipākaḥ, svaparānugraha, āyatyāṃ vipākaphalaniḥṣyandaphaladānatā ca | sattvasvabuddhadharmaparipākamārabhyākhedaniścayamanasikāraḥ, sarvasattvavipratipattibhiḥ sarvaduḥkhāpattipātaiścākhedaniścayābhisaṃskaraṇāt paramabodhiprāptaye | vipakṣe pattipakṣe ca caturvidhapratipattimanasikāraḥ | dānādivipakṣāṇāṃ ca mātsaryādīnāṃ pratideśanā, pratipakṣāṇāṃ ca dānādīnāmanumodanā, tadadhipateyadharmadeśanārthaṃ ca buddhādhyeṣaṇā | tāsāṃ ca bodhau pariṇāmanā |
prasādaḥ saṃpratīkṣā ca dānacchandaḥ paratra ca |
saṃnāhaḥ praṇidhānaṃ ca abhinandamanaskriyā
adhimuktibalādhānatāmārabhya pāramitādhipateyadharmārthe ca prasādamanasikāraḥ | dharmaparyeṣṭimārabhya saṃpratīcchanamanasikārastasyaiva dharmasyāprativahanayogena parigrahaṇatayā | da[de]śanāmārabhya dānacchandamanasikāro dharmasyārthasya ca prakāśanārthaṃ pareṣām | pratipattimārabhya saṃnāhamanasikāro dānādiparipūriye saṃnahanāt | praṇidhānamanasikārastatparipūriprāptaye[pratyaye] samavadhānārthaṃ | abhinandamanasikāro 'ho bata dānādipratipattyā samyak saṃpādayeyamityabhinandanāt | eta eva trayo manasikārā avavādānuśāsanyāṃ yojayitavyāḥ | upāyopasaṃhitakarmamanasikāraḥ saṃkalpaiḥ sarvaprakāradānādiprayogamanasikaraṇāt |
śaktilābhe sadautsukyaṃ dānādau ṣaḍvidhedyanam |
paripāke 'tha pūjāyāṃ sevāyāmanukampanā
autsukyamanasikāraścaturvidhaḥ | śaktilābhe ca dānādau ṣaḍvidhe dānadāne yāvat prajñādāne | evaṃ śīlādiṣu ṣaḍvidheṣu | pāramitābhireva saṃgrahavastuprayogeṇa sattvaparipāke | pūjāyāṃ ca dānena lābhasatkārapūjayā | śeṣābhiśca pratipattipūjayā |
aviparītapāramitopadeśāpa[rtha]ñcakalyāṇamitrasevāyāmautsukyamanasikāro veditavyaḥ | anukampāmanasikāraścaturbhirapramāṇairdānādyupasaṃhāreṇa maitrāyataḥ | mātsaryādisamavadhānena sattveṣu karuṇāyataḥ | dānādisamanvāgateṣu muditāyataḥ | tadasaṃkleśādhimokṣataśca upekṣāyataḥ
akṛte kukṛte lajjā kaukṛtyaṃ viṣaye ratiḥ |
amitrasaṃjñā khede ca racanodbhāvanāmatiḥ
hīdharmamārabhya lajjāmanaskāraḥ, akṛteṣu vā dānādiṣvaparipūrṇamithyākṛteṣu vā lajjā, lajjāyamānaśca pravṛttinivṛttyarthamanānuṣaṅgikaṃ kaukṛtyāyate | dhṛtimārabhya ratimanaskāro dānādyālambane 'vikṣepataścittasya dhāraṇāt | akhedamanaskāro dānādiprayogaparikhede śatrusaṃjñākaraṇāt | racanācchandamanaskāraḥ pāramitāpratisaṃyuktaśāsraracanābhisaṃskaraṇāt | lokajñatāmārabhya udbhāvanāmanaskārastasyaiva śāstrasya loke yathābhājanamudbhāvanābhisaṃskaraṇāt |
dānādayaḥ pratisaraṇaṃ sambodhau neśvarādayaḥ |
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pratisaṃvedanād [?]dvayoḥ
pratisaraṇamanaskāro bodhiprāptaye dānādīnāṃ pratisaraṇānneśvarādīnām, pratisaṃvinmanaskāro mātsaryadānādi vipakṣapratipakṣayordoṣaguṇapratisaṃvedanāt |
cayānusmaraṇaprītirmāhārthyasya ca darśanam |
yoge 'bhilāṣo 'vikalpe taddhṛtyāṃ pratyayāgame
cayānusmaraṇaprītimanaskāro dānādyupacaye puṇyajñānasaṃbhāropacayasaṃdarśanāt | māhārthyasaṃdarśanamanaskāro dānādīnāṃ bodhipakṣe bhāvārthena mahābodhiprāptyarthasaṃdarśanāt | abhilāṣamanaskāraḥ sa punaścaturvidhaḥ | yogābhilāṣamanaskāraḥ śamathavipaśyanāyogabhāvanābhilāṣāt | avikalpābhilāṣamanaskāraḥ pāramitāparipūraṇārthamupāyakauśalyābhilāṣāt | dhṛtyabhilāṣamanaskāraḥ pāramitādhipateyadharmārthadhāraṇābhilāṣāt | pratyayābhigamābhilāṣamanaskāraḥ samyak praṇidhānābhisaṃskaraṇāt |
saptaprakārāsadgrāhavyutthāne śaktidarśanam |
āścaryaṃ cāpyanāścaryaṃ saṃjñā caiva caturvidhā
saptaprakārāsadgrāhavyutthānaśaktidarśanamanaskāraḥ | saptavidho 'sadgrāhaḥ | asati sadgrāhaḥ, doṣavati guṇavatvagrāhaḥ, guṇavatyaguṇavatvagrāhaḥ, sarvasaṃskāreṣu ca nityasukhāsadgrāhau, sarvadharmeṣu cātmāsadgrāhaḥ, nirvāṇe cāśāntāsadgrāhaḥ | yasya pratipakṣeṇa śūnyatā [di]samādhitrayaṃ dharmoddānacatuṣṭayaṃ ca deśyate | āścarye caturvidhasaṃjñāmanaskāraḥ | pāramitāsūdārasaṃjñā, āyatattvasaṃjñā, pratikāranirapekṣasaṃjñā, vipākanirapekṣasaṃjñā ca | anāścarye 'pi caturvidha[saṃjñā]manaskāraḥ | caturvidhamanāścaryamaudarya āyatatve ca sati pāramitānāṃ buddhatvaphalābhinirvartanāt | asminneva ca dvaye sati svaparasamacittāvasthāpanāt [vasthāpanā?]tadviśiṣṭebhyaśca ( MSA_Bagchi 73 ) śaru[śakrā]dibhyaḥ pūjādilābhe sati pratikāranirapekṣatā ..... [sarvalokebhyo viśiṣṭaśarīrabhoga]lābhe satyapi vipākanirapekṣatā |
samatā sarvasattveṣu dṛṣṭiścāpi mahātmikā |
paraguṇapratikārasrayāśāstirnirantaraḥ
samatāmanaskāraḥ sarvasattveṣu dānādibhiḥ samatāpravṛttyabhisaṃskaraṇāt | mahātmadṛṣṭimanaskāraḥ sarvasattvopakāratayā pāramitāsaṃdarśanāt | pratyaya[pratyupa]kārāśaṃsanamanaskāro dānādiguṇapravṛttyā parebhyaḥ | āśāstimanaskāraḥ sattveṣu tristhānāśaṃsanāt pāramitānāṃ bodhisattvabhūminiṣṭhāyā buddhabhūminiṣṭhāyāḥ sattvāva[rthāca]raṇāśaṃsanācca | nirantaramanaskāro dānādibhirabadhya[ndhya]kālakaraṇābhisaṃskaraṇāt |
buddhapraṇītānuṣṭhānādarvāgasthānacetanāt[cetanā] |
taddhānivṛddhyā sattveṣu anāmodaḥ pramodanā
samyakprayogamanaskāro 'viparītānuṣṭhānādarvāgasthānamanasikaraṇāt | anāmodamanaskāro dānādibhirhīyamāneṣu | pramodamanaskāro dānādibhirvardhamāneṣu sattveṣu |
prativarṇikāyāṃ[varṇikā]bhūtāyāṃ bhāvanāyāṃ ca nārūciḥ |
nādhivāsamanaskāro vyākṛtaniyate spṛhā
arūcimanaskāraḥ pāramitāprativarṇikābhāvanāyām | rūcimanaskāro bhūtāyām | anadhivāsanāmanaskāro mātsaryādivipakṣavinayanābhisaṃskāraṇāt | spṛhāmanaskāro dvividhaḥ pāramitāparipūrivyākaraṇalābhaspṛhāmanaskāraḥ pāramitāniyatabhūmyavasthālābhaspṛhāmanaskāraśca |
āyatyāṃ darśanādvṛtticetanā samatekṣaṇā |
agradharmeṣu vṛttyā ca agratvātmāvadhāraṇāt[dhāraṇā]
āyatyāṃ darśanādvṛttimanaskāro yātvā[yāṃ yāṃ] gatiṃ gatvā bodhisattvena satāvaśya karaṇīyatābhisaṃskāraṇāt | dānādīnāṃ samatekṣaṇāmanaskārastadanyairbodhisattvaiḥ sahātmanaḥ pāramitāsātatyakaraṇādhimokṣārtham | agratvātmāvadhāraṇamanaskāraḥ pāramitāgradharmapravṛttyā svātmanaḥ pradhānabhāvasaṃdarśanāt |
ete śubhamanaskārā daśapāramitānbayāḥ |
sarvadā bodhisattvānāṃ dhātupuṣṭau bhavanti hi
iti nigamanaśloko gatārthaḥ |
dharmaparyeṣṭibhede dvau ślokau |
puṣṭeradhyāśayato mahatī paryeṣṭiriṣyate dhīre |
savivāsā hyavivāsā tathaiva vaibhutvikī teṣām
asakāyā laghu[labdha]kāyā prapūrṇakāyā ca bodhisattvānām |
bahumānasūkṣmamānā nirmāṇā caiṣaṇābhimatā
trayodaśavidhā paryeṣṭiḥ | puṣṭitaḥ śrutādhimuktipuṣṭyā | adhyāśayato dharmamukhastrotasā | mahatī citta[vibhu]tvalābhinām | sabiprabāsā prathamā | avipravāsā dvitīyā | vaibhutvikī tṛtīyā | akāyā śrutacintāmayī dharmakāyarahitatvāt | sakāyā bhāvanāmayī adhimukticaryābhūmo | laghu[labdha]kāyā saptasu bhūmiṣu | paripūrṇakāyā śeṣāsu | bahumānādhimukticaryābhūmau | sūkṣmamānā saptasu | nirmāṇā śeṣāsu |
dharmahetutvaparyeṣṭau ślokaḥ |
rūpārūpe dharmo lakṣaṇahetustathaiva cārogyaṃ[gye] |
aiśvarye 'bhijñābhistadakṣayatve ca dhīrāṇām
rūpe lakṣaṇaheturdharmaḥ | arūpe ārogyahetuḥ kleśavyādhipraśamanāt | aiśvaryaheturabhijñābhistadakṣayatvahetuścānupadhiśeṣanirvāṇe 'pyanupacchedāt | ata evoktaṃ brahmaparipṛcchāsūtre | caturbhirdharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvā dharmaṃ paryeṣante | ratnasaṃjñayā durlabhārthena bhaiṣajyasaṃjñayā kleśavyādhipraśamanārthena arthasaṃjñayā avipraṇāśārthena nirvāṇasaṃjñayā sarvaduḥkhapraśamanārthena | ratnabhūtāni hi lakṣaṇāni śobhākaratvādatastaddhetutvāddharmaratnasaṃjñā | ārogyahetutvādbhaiṣajyasaṃjñā | abhijñaiścaryahetutvādarthasaṃjñā | tadakṣayahetutvānnirvāṇasaṃjñākṣayanirbhayatārthena |
vikalpaparyeṣṭau ślokaḥ |
abhāvabhābādhyapavādakalpa ekatvanānāsvaviśeṣakalpāḥ |
yathārthanāmābhiniveśakalpāḥ jinātmajaiḥ saṃparivarjanīyāḥ
daśavidhavikalpo bodhisattvena parivarjanīyaḥ | abhāvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | prajñāpāramitāyāmiha bodhisattvo bodhisattva eva sanniti | bhāvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | ( MSA_Bagchi 75 ) bodhisattvaṃ na samanupaśyatītyevamādi | adhyāropavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | rūpaṃ śāriputra svabhāvena śūnyamiti | apavādavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | na śūnyatayeti | ekatvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | yā rūpasya śūnyatā na tadrūpamiti | nānātvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | na cānyatra śūnyatāyā rūpaṃ rūpameva śūnyatā śūnyataiva rūpamiti | svalakṣaṇavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | nāmamātramidaṃ yadidaṃ rūpamiti | viśeṣavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | rūpasya hi notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānamiti | yathānāmārthābhiniveśavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | kṛtrimaṃ nāmetyevamādi | yathārthanāmābhiniveśavikalpaśca yasya pratipakṣeṇāha | tāni bodhisattvaḥ sarvanāmāni na samanupaśyatyasamanupaśyannābhiniviśate yathārthatayetyabhiprāyaḥ |
iti śubhamatiretya yatnamugraṃ dvayaparyeṣitadharmatāsatattvā |
pratiśaraṇamataḥ sadā prajānāṃ bhavati guṇaiḥ sa samudravatprapūrṇaḥ
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra · Edition: S. Bagchi: Mahāyānasūtrālaṅkāra of Asaṅga, Darbhaga 1960 [or a reprint of 2000?] (Buddhist Sanskrit Texts, 13). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0