મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 1

મહાયાનસૂત્રાલંકારઃ
॥ ઓં ॥
નમઃ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ
પ્રથમો ઽધિકારઃ
અર્થજ્ઞો ઽર્થવિભાવનાં પ્રકુરુતે વાચા પદૈશ્ચામલૈ-
ર્દુઃખસ્યોત્તરણાય દુઃખિતજને કારુણ્યતસ્તન્મયઃ ।
ધર્મસ્યોત્તમયાનદેશિતવિધેઃ સત્ત્વેષુ તદ્ગામિષુ
શ્લિષ્ટામર્થગતિં નિરુત્તરગતાં પઞ્ચાત્મિકાં દર્શયન્

અર્થજ્ઞો ઽર્થવિભાવનાં પ્રકુરુતે.........[ઇત્યાદિ] કોષદેશમારભ્ય કો ઽલંકરોતિ । અર્થજ્ઞઃ । કમલંકારમલંકરોતિ અર્થવિભાવનાં કુરુતે । કેન વાચા પદૈશ્ચામલૈઃ । અમલયા વાચેતિષ........[પૌર્યાદિના] અમલૈઃ પદૈરિતિ યુક્તૈઃ સહિતૈરિતિ વિસ્તરઃ । ન હિ વિના વાચા પદવ્યઞ્જનૈરર્થો વિભાવયિતું શક્યત ઇતિ । કસ્મૈ દુઃખસ્યોત્તરણાય દુઃખિતજને કારુણ્યતસ્તન્મયઃ । દુઃખિતજને યત્કારુણ્યં તસ્માત્કારુણ્યતસ્તન્મય ઇતિ કારુણ્યમયઃ । કસ્યાલંકારં કરોતિ । ધર્મસ્યોત્તમયાનદેશિતવિધેઃ । ઉત્તમયાનસ્ય દેશિતો વિધિર્યસ્મિન્ધર્મે તસ્ય ધર્મસ્ય । કસ્મિન્નલંકરોતિ । સત્ત્વેષુ તદ્ગામિષુ । નિમિત્તસપ્તમ્યેષા.........[મહાયાન]ગામિસત્ત્વનિમિત્તમિત્યર્થઃ । કતિવિધમલંકારં કરોતિ । પઞ્ચવિધમ્ । શ્લિષ્ટામર્થગતિં નિરુત્તરગતાં પઞ્ચાત્મિકાં દર્શયન્ । શ્લિષ્ટામિતિ યુક્તામ્ । નિરુત્તરગતામિત્યનુત્તરજ્ઞાન[યાન]ગતામ્ ।
તામિદાનીં પઞ્ચાત્મિકામર્થગતિં દ્વિતીયેન શ્લોકેન દર્શયતિ ।
ઘટિતમિવ સુવર્ણં વારિજં વા વિબુદ્ધં
સુકૃતમિવ સુભોજ્યં ભુજ્યમાનં ક્ષુધાર્તૈઃ ।
વિદિત ઇવ સુલેખો રત્નપેટેવ મુક્તા
વિવૃત ઇહ સ ધર્મઃ પ્રીતિમગ્ર્યાં દધાતિ

અનેન શ્લોકેન પઞ્ચભિર્દૃષ્ટાન્તૈઃ સ હિ ધર્મઃ પઞ્ચવિધમર્થમધિકૃત્ય દેશિતઃ સાધ્યં વ્યુત્પાદ્યં ચિન્ત્યમચિન્ત્યં પરિનિષ્પન્નં ચાધિગમાર્થં પ્રત્યાત્મવેદનીયં બોધિપક્ષસ્વભાવમ્ । સો ઽનેન સૂત્રાલંકારેણ વિવૃતઃ પ્રીતિમગ્ર્યાં દધાતિ । યથાક્રમં ઘટિતસુવર્ણાદિવત્ ।
યદા સ ધર્મઃ પ્રકૃત્યૈવ ગુણયુક્તઃ કથં સો ઽલંક્રિયત ઇત્યસ્ય ચોદ્યસ્ય પરિહારાર્થં તૃતીયઃ શ્લોકઃ ।
યથા બિમ્બં ભૂષાપ્રકૃતિગુણવદ્દર્પણગતં
વિશિષ્ટં પ્રામોદ્યં જનયતિ નૃણાં દર્શનવશાત્ ।
તથા ધર્મઃ સૂક્તપ્રકૃતિગુણયુક્તો ઽપિ સતતં
વિભક્તાર્થસ્તુષ્ટિં જનયતિ વિશિષ્ટામિહ સતામ્

અનેન કિં દર્શયતિ । યથા બિમ્બં ભૂષયા પ્રકૃત્યૈવ ગુણવત્ આદર્શગતં દર્શનવશાદ્વિશિષ્ટં પ્રામોદ્યં જનયત્યેવં સ ધર્મઃ સુભાષિતૈઃ પ્રકૃત્યૈવ ગુણયુક્તો ઽપિ સતતં વિભક્તાર્થસ્તુષ્ટિં વિશિષ્ટાં જનયતિ । બુદ્ધિમતામતસ્તુષ્ટિવિશેષોત્પાદનાદલંકૃત ઇવ ભવતીતિ ।
અતઃ પરં ત્રિભિઃ શ્લોકૈસ્તસ્મિન્ધર્મે ત્રિવિધમનુશંસં દર્શયત્યાદરોત્પાદનાર્થમ્ ।
આઘ્રાયમાણકટુકં સ્વાદુરસં યથૌષધં તદ્વત્ ।
ધર્મ[ર્મો] દ્વયવ્યવસ્થા[સ્થો] વ્યઞ્જનતો ઽર્થો ન ચ[ર્થતશ્ચ]જ્ઞેયઃ

રાજેવ દુરારાધો ધર્મો ઽયં વિપુલગાઢગમ્ભીરઃ ।
આરાધિતશ્ચ તદ્વદ્વરગુણધનદાયકો ભવતિ

રત્નં જાત્યમનર્થં[ર્ઘં]યથાપરીક્ષકજનં ન તોષયતિ ।
ધર્મસ્તથાયમબુઘં વિપર્યયાત્તોષયતિ તદ્વત્

ત્રિવિધો ઽનુશંસઃ । આવરણપ્રહાણહેતુત્વમૌષધોપમત્વેન । દ્વયવ્યવસ્થ ઇતિ વ્યઞ્જનાર્થવ્યવસ્થઃ । વિભુત્વહેતુત્વમભિજ્ઞાદિવૈશેષિકગુણૈર્શ્વર્યદાનાદ્રાજોપમત્વેન । આર્યધ[જ]નોપભોગહેતુત્વં ચ અનર્થ[ર્ઘ]જાત્યરત્નોપમત્વેન । પરીક્ષકજન આર્યજનો વેદિતવ્યઃ ।
નૈવેદં મહાયાનં બુદ્ધવચનં કુતસ્તસ્યાયમનુશંસો ભવિષ્યતીત્યત્ર વિપ્રતિપન્નાસ્તસ્ય બુદ્ધવચનત્વપ્રસાધનાર્થં કારણવિભાજ્યમારભ્ય શ્લોકઃ ।
આદાવવ્યાકરણાત્સમપ્રવૃત્તેરગોચરાત્સિદ્ધેઃ ।
ભાવાભાવે ઽભાવાત્પ્રતિપક્ષત્વાદ્રુતાન્યત્વાત્

આદાવવ્યાકરણાત્ યદ્યેતત્સદ્ધર્માન્તરાયિપશ્ચાત્કેનાપ્યુત્પાદિતમ્ । કસ્માદાદૌ ભગવતા ન વ્યાકૃતમનાગતભય[ભંગ]વત્ । સમપ્રવૃત્તેઃ સમકાલં ચ શ્રાવકયાનેન મહાયાનસ્ય પ્રવૃત્તિરુપલભ્યતે ન પશ્ચાદિતિ કથમસ્યાબુદ્ધવચનત્વં વિજ્ઞાયતે । અગોચરાન્નાયમેવમુદારો ગમ્ભીરશ્ચ ધર્મસ્તાર્કિકાણાં ગોચરઃ । તીર્થિકશાસ્ત્રેષુ તત્પ્રકારાનુપલમ્ભાદિતિ । નાયમન્યૈર્ભાષિતો યુજ્યતે । ઉચ્યમાને ઽપિ તદનધિમુક્તેઃ । સિદ્ધેરથાન્યેનાભિસંબુધ્ય ભાષિતઃ । સિદ્ધમસ્ય બુદ્ધવચનત્વમ્ । સ એવ બુદ્ધો યો ઽભિસંબુધ્ય એવં ભાષતે । ભાવાભાવે ઽભાવાદ્યદિ મહાયાનં કિંચિદસ્તિ તસ્ય ભાવ[વે] સિદ્ધમિદં બુદ્ધવચનમતો ઽન્યસ્ય મહાયાનસ્યાભાવાત્ । અથ નાસ્તિ તસ્યાભાવે શ્રાવકયાનસ્યાપ્યભાવાત્ । શ્રાવકયાનં બુદ્ધવચનં ન મહાયાનમિતિ ન યુજ્યતે વિના બુદ્ધયાનેન બુદ્ધાનામનુત્પાદાત્ । પ્રતિપક્ષત્વાત્ । ભાવ્યમાનં ચ મહાયાનં સર્વનિર્વિકલ્પજ્ઞાનાશ્રયત્વેન ક્લેશાનાં પ્રતિપક્ષો ભવતિ તસ્માદ્ બુદ્ધવચનમ્ । રુતાન્યત્વાત્ । ન ચાસ્ય યથારુતમર્થસ્તસ્માન્ન યથારુતાર્થાનુસારેણેદમબુદ્ધવચનં વેદિતબ્યમ્ ।
યદુક્તમાદાવવ્યાકરણાદિત્યનાભોગાદેતદનાગતાં ભગવતા ન વ્યાકૃતમિતિ કસ્યચિત્ સ્યાદત ઉપેક્ષાયા અયોગે શ્લોકઃ ।
પ્રત્યક્ષચક્ષુષો બુદ્ધાઃ શાસનસ્ય ચ રક્ષકાઃ ।
અધ્મન્યનાવૃતજ્ઞાના ઉપેક્ષાતો ન યુજ્યતે

અનેન કિં દર્શયતિ । ત્રિભિઃ કારણૈરનાગતસ્ય મહતઃ શાસનોપદ્રવસ્યોપેક્ષા ન યુજ્યતે । બુદ્ધાનામયત્નતો જ્ઞાનપ્રવૃત્તેઃ પ્રત્યક્ષચક્ષુષ્કતયા શાસનરક્ષાયાશ્ચ[યાં ચ] યત્નવત્વાત્ । અનાગતજ્ઞાનસમર્થ્યાચ્ચ સર્વકાલાવ્યાહતજ્ઞાનતયેતિ ।
યદુક્તં ભાવાભાવે ઽભાવાદિતિ । એતદેવ શ્રાવકયાનં મહાયાનમેતેનૈવ મહાબોધિપ્રાપ્તિરિતિ કસ્યચિત્સ્યાદતઃ શ્રાવકયાનસ્ય મહાયાનત્વાયોગે શ્લોકઃ ।
વૈકલ્યતો વિરોધાદનુપાયત્વાત્તથાપ્યનુપદેશાત્ ।
ન શ્રાવકયાનમિદં ભવતિ મહાયાનધર્માખ્યમ્

વૈકલ્યાત્પરાર્થોપદેશસ્ય । ન હિ શ્રાવકયાને કશ્ચિત્પરાર્થ ઉપદિષ્ટઃ શ્રાવકાણામાત્મનો નિર્વિદ્વિરાગવિમુક્તિમાત્રોપાયોપદેશાત્ । ન ચ સ્વાર્થ એવ પરેષૂપદિશ્યમાનઃ પરાર્થો ભવિતુમર્હતિ । વિરોધાત્ । સ્વાર્થે હિ પરો નિયુજ્યમાનઃ સ્વાર્થ એવ પ્રયુજ્યતે સ આત્મન એવ પરિનિર્વાણાર્થપ્રયુક્તો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યત ઇતિ વિરુદ્ધમેતત્ । ન ચ શ્રાવકયાનેનૈવ ચિરકાલં બોધૌ ઘટમાનો બુદ્ધો ભવિતુમર્હતિ । અનુપાયત્વાત્ । અનુપાયો હિ શ્રાવકયાનં બુદ્ધત્વસ્ય ન ચાનુપાયેન ચિરમપિ પ્રયુજ્યમાનઃ પ્રાર્થિતમર્થં પ્રાપ્નોતિ । શ્રૃઙ્ગાદિવ દુગ્ધં ન ભસ્રયા[ભસ્રાયાઃ] । અથાન્યથાપ્યત્રોપદિષ્ટં યથા બોધિસત્ત્વેન પ્રયોક્તવ્યમ્ । તથાપ્યનુપદેશાન્ન શ્રાવકયાનમેવ મહાયાનં ભવિતુર્મહતિ । ન હિ સ તાદૃશ ઉપદેશ એતસ્મિન્નુપલભ્યતે ।
વિરુદ્ધમેવ ચાન્યોન્યં શ્રાવકયાનં મહાયાનં ચેત્યન્યોન્યવિરોધે શ્લોકઃ ।
આશયસ્યોપદેશસ્ય પ્રયોગસ્ય વિરોધતઃ ।
ઉપસ્તમ્ભસ્ય કાલસ્ય યત્ હીનં હીનમેવ તત્

કથં વિરુદ્ધમ્ । પઞ્ચભિર્વિરોધૈઃ । આશયોપદેશપ્રયોગોપસ્તમ્ભકાલવિરોધૈઃ । શ્રાવકયાને હ્યાત્મપરિનિર્વાણાયૈવાશયસ્તદર્થમેવોપદેશસ્તદર્થમેવ પ્રયોગઃ પરીત્તશ્ચ પુણ્યજ્ઞાનસંભારસંગૃહીત ઉપસ્તમ્ભઃ, કાલેન ચાલ્પેન તદર્થપ્રાપ્તિર્યાવત્ત્રિભિરપિ જન્મભિઃ । મહાયાને તુ સર્વં વિપર્યયેણ । તસ્માદન્યોન્યવિરોધાદ્ યદ્ યાનં હીનં હીનમેવ તત્ । ન તન્મહાયાનં ભવિતુમર્હતિ ।
બુદ્ધવચનસ્યેદં લક્ષણં યત્સૂત્રે ઽવતરતિ વિનયે સંદૃશ્યતે ધર્મતાં ચ ન વિલોમયતિ । ન ચૈવં મહાયાનમ્, સર્વધર્મનિઃસ્વભાવત્વોપદેશાત્ । તસ્માન્ન બુદ્ધવચનમિતિ કસ્યચિત્સ્યાદતો લક્ષણાવિરોધે શ્લોકઃ ।
સ્વકે ઽવતારાત્સ્વસ્યૈવ વિનયે દર્શનાદપિ ।
ઔદાર્યાદપિ ગામ્ભીર્યાદવિરુદ્ધૈવ ધર્મતા

અનેન શ્લોકેન કિં દર્શયતિ । અવતરત્યેવેદં સ્વસ્મિન્ મહાયાનસૂત્રે સ્વસ્ય ચ ક્લેશસ્ય[ક્લેશઃ?] વિનયઃ[વિનયે]સંદૃશ્યતે । યો મહાયાને બોધિસત્ત્વાનાં ક્લેશઃ ઉક્તઃ । વિકલ્પક્લેશા હિ બોધિસત્ત્વાઃ । ઔદાર્યગામ્ભીર્યલક્ષણત્વાચ્ચ । ન ધર્મતાં વિલોમયત્યથૈવ હિ ધર્મતા મહાબોધિપ્રાપ્તયે તસ્માન્નાસ્તિ લક્ષણવિરોધઃ ।
અગોચરાદિત્યુક્તમતર્સ્તકગોચરત્વાયોગે શ્લોકઃ ।
નિશ્રિતો ઽનિયતો ઽવ્યાપી સાંવૃતઃ ખેદવાનપિ ।
બાલાશ્રયો મતસ્તર્કસ્તસ્યાતો વિષયો ન તત્

અદૃષ્ટસત્યાશ્રયો હિ તર્કઃ કશ્ચિદાગમનિશ્રિતો ભવતિ । અનિયતશ્ચ ભવતિ કાલાન્તરેણાન્યથાપ્રત્યવગમાત્ । અવ્યાપી ચ ન સર્વજ્ઞેયવિષયઃ । સંવૃતિસત્યવિષયશ્ચ ન પરમાર્થવિષયઃ । ખેદવાંશ્ચ પ્રતિભાનપર્યાદાનાત્ । મહાયાનં તુ ન નિશ્રિતં યાવદખેદવત્ । શતસાહસ્રિકાદ્યનેકસૂત્રોપદેશાત્ । અતો ન તર્કસ્ય તદ્વિષયઃ ।
અનુપાયત્વાત્ શ્રાવકયાને ન બુદ્ધત્વં પ્રાપ્તમિત્યુક્તમ્, અથ મહાયાનં કથમુપાયો યુક્ત ઇત્યુપાયત્વયોગે શ્લોકઃ ।
ઔદાર્યાદપિ ગામ્ભીર્યાત્પરિપાકો ઽવિકલ્પના ।
દેશનાતો દ્વયસ્યાસ્મિન્ સ ચોપાયો નિરુત્તરે

અનેન શ્લોકેન કિં દર્શયતિ । પ્રભાવૌદાર્યદેશનયા સત્ત્વાનાં પરિપાકઃ પ્રભાવાધિમુક્તિતો ઘટનાત્ । ગામ્ભીર્યદેશનયા અવિકલ્પના, અત એતસ્ય દ્વયસ્યાસ્મિન્ મહાયાને દેશના । સ ચોપાયો નિરુત્તરે જ્ઞાને, તાભ્યાં યથાક્રમં સત્ત્વાનાં પરિપાચનાદાત્મનશ્ચ બુદ્ધધર્મપરિપાકાદિતિ ।
યે પુનરસ્માત્ ત્રસન્તિ તદર્થમસ્થાનત્રાસાદીનવે કારણત્વેન શ્લોકઃ ।
તદસ્થાનત્રાસો ભવતિ જગતાં દાહકરણો
મહાપુણ્યસ્કન્ધપ્રસવકરણાદ્દીર્ઘસમયમ્ ।
અગોત્રો ઽસન્મિત્રો ઽકૃતમતિરપૂર્વાચિત્તશુભ-
સ્ત્રસત્યસ્મિન્ ધર્મે પતતિ મહતો ઽર્થાદ્ગત્ ઇહ

ત્રાસાસ્થાને ત્રાસસ્તદસ્થાનત્રાસઃ । દાહકરણો ભવત્યપાયેષુ । કિં કારણમ્ । મહતઃ અપુણ્યસ્કન્ધપ્રસવસ્ય કરણાત્ । કિયન્તં કાલમિતિ દીર્ઘસમયમ્ । એવં પશ્ચાદાદીનવઃ । યેન ચ કારણેન યાવન્તં ચ કાલં તત્ સંદર્શયતિ । કિં પુનઃ કારણે તુ સતીતિ ચતુર્વિધં ત્રાસકારણં દર્શયતિ । ગોત્રં ચાસ્ય ન ભવતિ સન્મિત્રં વા અવ્યુત્પન્નમતિર્વા ભવતિ મહાયાનધર્મતાયાં પૂર્વં વાનુપચિતશુભો ભવતિ । પતતિ મહતો ઽર્થાદિતિ મહાબોધિસંભારાર્થાત્ । અપ્રાપ્તપરિહાણિતો ઽપરમાદીનવં દર્શયતિ ।
ત્રાસકારણમુક્તમત્રાસકારણં વક્તવ્યમિત્યત્રાસકારણત્વે શ્લોકઃ ।
તદન્યાન્યા[ન્યસ્યા?]ભાવાત્પરમગહનત્વાદનુગમાત્
વિચિત્રસ્યાખ્યાનાદ્ ધ્રુવકથનયોગાદ્વહુમુખાત્ ।
યથાખ્યાનં નાર્થાદ્ભગવતિ ચ ભાવાતિગહનાત્
ન ધર્મે ઽસ્મિંસ્ત્રાસો ભવતિ વિદુષાં યોનિવિચયાત્

તદન્યાન્યા[ન્યસ્યા?]ભાવાદિતિ તતો ઽન્યસ્ય મહાયાનસ્યાભાવાત્ । અથ શ્રાવકયાનમેવ મહાયાનં સ્યાદન્યસ્ય શ્રાવકસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય વાભાવઃ સ્યાત્ । સર્વ એવ હિ બુદ્ધા ભવેયુઃ । પરમગહનત્વાચ્ચ । સર્વજ્ઞજ્ઞાનમાર્ગસ્યાનુગમાચ્ચ તુલ્યકાલપ્રવૃત્ત્યા । વિચિત્રસ્યાખ્યાનાત્ । વિચિત્રશ્ચાત્ર સંભા[સા?]રમાર્ગ આખ્યાયતે ન કેવલં શૂન્યતૈવ । તસ્માદ[આ]ભિપ્રાયિકેનાનેન ભવિતવ્યમિતિ । ધ્રુવકથનયોગાદ્, બહુમુખાદભીક્ષ્ણં ચાત્ર શૂન્યતા કથ્યતે બહુમિશ્ચ પર્યાયૈસ્તેષુ તેષુ સૂત્રાન્તેષુ તસ્માદ્ભવિતવ્યમત્ર મહતા પ્રયોજનેન । અન્યથા હિ સત્કૃત્પ્રતિષેધમાત્રકૃતમભબિષ્યદિતિ । યથાખ્યાનં નાર્થાત્ ન ચાસ્ય યથારુતમર્થો ઽસ્માદપિ ત્રાસો ન યુક્તઃ । ભગવતિ ચ ભાવાતિગહનાદતિગહનશ્ચ બુદ્ધાનાં ભાવો દુરાજ્ઞેયસ્તસ્માન્નાસ્માભિસ્તદજ્ઞાનાત્ત્રસિતવ્યમિતિ । એવં યોનિશઃ પ્રવિચયાદ્વિદુષાં ત્રાસો ન ભવતિ ।
દૂરાનુપ્રવિષ્ટજ્ઞાનગોચરત્વે શ્લોકઃ ।
શ્રુતં નિશ્રિત્યાદૌ પ્રભવતિ મનસ્કાર ઇહ યો
મનસ્કારાજ્જ્ઞાનં પ્રભવતિ ચ તત્ત્વાર્થવિષયમ્ ।
તતો ધર્મપ્રાપ્તિઃ પ્રભવતિ ચ તસ્મિન્મતિરતો
યદા પ્રત્યાત્મં સા કથમસતિ તસ્મિન્વ્યવસિતિઃ

શ્રુતં નિશ્રિત્યાદૌ મનસ્કારઃ પ્રભવતિ યો યોનિશ ઇત્યર્થઃ । યોનિશો મનસ્કારાત્તત્ત્વાર્થવિષયં જ્ઞાનં પ્રભવતિ લોકોત્તરા સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ, તતસ્તત્ફલસ્ય ધર્મસ્ય પ્રાપ્તિઃ, તતસ્તસ્મિન્ પ્રાપ્તે મતિર્વિમુક્તિજ્ઞાનં પ્રાદુર્ભવતિ । એવં યદા પ્રત્યાત્મં સા મતિર્ભવતિ, કથમસતિ તસ્મિન્નેષા વ્યવસિતિર્નિશ્ચયો ભવતિ નૈવેદં બુદ્ધવચનમિતિએ ।
અત્રાસપદસ્થાનત્વે શ્લોકઃ ।
અહં ન બોદ્ધા ન ગભીરબોદ્ધા બુદ્ધૌ ગભીરં કિમતર્કગમ્યમ્ ।
કસ્માદ્ ગભીરાર્થવિદાં ચ મોક્ષ ઇત્યેતદુત્ત્રાસપદં ન યુક્તમ્

યદિ તાવદહમસ્ય ન બોદ્ધેત્યુત્ત્રાસપદમ્, તન્ન યુક્તમ્ । અથ બુદ્ધો ઽપિ ગમ્ભી[ભી?] રસ્ય પદાર્થસ્ય ન બોદ્ધા સ કિં ગભીરં દેશયિષ્યતીત્યુત્ત્રાસપદમ્, તદયુક્તમ્ । અથ ગમ્ભી[ભી]રં કસ્માદતર્કગમ્યમિત્યુત્ત્રાસપદમ્, તન્ન યુક્તમ્ । અથ કસ્માદ્ ગભીરાર્થવિદામેવ મોક્ષો ન તાર્કિકાણામિત્યુત્ત્રાસપદમ્, તન્ન યુક્તમ્ ।
અનધિમુક્તિત એવ તત્સિદ્વૌ શ્લોકઃ ।
હીનાધિમુક્તેઃ સુનિહીનધાતોર્હી નૈઃ સહાયૈઃ પરિવારિતસ્ય ।
ઔદાર્યગામ્ભીર્યસુદેશિતે ઽસ્મિન્ ધર્મે ઽધિમુક્તિર્યદિ નાસ્તિ સિદ્ધમ્

યસ્ય હીના ચાધિક[ચાધિ]મુક્તિઃ, તતશ્ચ હીન એવ ધાતુઃ સમુદાગત આલયવિજ્ઞાનભાવના । હીનૈરેવ સહાયૈઃ સમાનાધિમુક્તિધાતુકૈર્યઃ પરિવારિતસ્તસ્યાસ્મિન્નૌદાર્યગામ્ભીર્યસુદેશિતે મહાયાનધર્મે યદ્યધિમુક્તિર્નાસ્તિ, અત એવ સિદ્ધમુત્કૃષ્ટમિદં મહાયાનમિતિ ।
અશ્રુતસૂત્રાન્તપ્રતિક્ષેપાયોગે શ્લોકઃ ।
શ્રુતાનુસારેણ હિ બુદ્ધિમત્તાં લબ્ધ્વાશ્રુતે યઃ પ્રકરોત્યવજ્ઞામ્ ।
શ્રુતે વિચિત્રે સતિ ચાપ્રમેયે શિષ્ટે કુતો નિશ્ચયમેતિ મૂઢઃ

કામં તાવદધિમુક્તિર્ન સ્યાદશ્રુતાનાં તુ સૂત્રાન્તાનામવિશેષેણ પ્રતિક્ષેપો ન યુક્તઃ । શ્રુતાનુસારેણૈવ હિ બુદ્ધિમત્ત્વં લબ્ધ્વા યઃ શ્રુત એવાવજ્ઞાં કરોતિ મૂઢઃ સ સત્યેવાવશિષ્ટે શ્રુતે વિચિત્રે ચાપ્રમેયે ચ કુતઃ કારણાન્નિશ્ચયમેતિ ન તદ્બુદ્ધવચનમિતિ । ન હિ તસ્ય શ્રુતાદન્યબ્દલમસ્તિ તસ્માદશ્રુત્વા પ્રતિક્ષેપો ન યુક્તઃ ।
યદપિ ચ શ્રુતં તદ્યોનિશો મનસિ કર્તવ્યં નાયોનિશ ઇત્યયોનિશોમનસિકારાદીનવે શ્લોકઃ ।
યથારુતે ઽર્થે પરિકલ્પ્યમાને સ્વપ્રત્યયો હાનિમુપૈતિ બુદ્ધેઃ ।
સ્વાખ્યાતતાં ચ ક્ષિપતિ ક્ષતિં ચ પ્રાપ્નોતિ ધર્મે પ્રતિઘાવતીવ[પ્રતીઘાતમેવ]

સ્વપ્રત્યય ઇતિ સ્વયંદૃષ્ટિપરામર્શકો, ન વિજ્ઞાનામન્તિકાદર્થપર્યેષી । હાનિમુપૈતિ બુદ્ધેરિતિ યથાભૂ[રુ]તજ્ઞાનાદપ્રાપ્તિપરિહાનિતઃ । ધર્મસ્ય ચ સ્વાખ્યાતતાં પ્રતિક્ષિપતિ તન્નિદાનં ચાપુણ્યપ્રભાવાત્ ક્ષતિં પ્રાપ્નોતિ । ધર્મે ચ પ્રતિઘાતમાવરણં ચ ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયં કર્મેત્યયમત્રાદીનવઃ ।
અયથાવતશ્ચા[અયથારુતઞ્ચા]ર્થમવિજાનતો ઽપિ પ્રતિઘાતો ન યુક્ત ઇતિ પ્રતિઘાતાયોગે શ્લોકઃ ।
મનઃ પ્રદોષઃ પ્રકૃતિપ્રદુષ્ટો [ઽયથારુતે ચાપિ]હ્યયુક્તરૂપઃ ।
પ્રાગેવ સંદેહગતસ્ય ધર્મે તસ્માદુપેક્ષૈવ વરં હ્યદોષા