મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

મહાયાનસૂત્રાલંકારઃ
॥ ઓં ॥
નમઃ સર્વબુદ્ધબોધિસત્વેભ્યઃ
છપિત્રે ઇ
પ્રથમો ઽધિકારઃ
અર્થજ્ઞો ઽર્થવિભાવનાં પ્રકુરુતે વાચા પદૈશ્ ચામલૈર્ દુઃખસ્યોત્તરણાય દુઃખિતજને કારુણ્યતસ્ તન્મયઃ ।
ધર્મસ્યોત્તમયાનદેશિતવિધેઃ સત્વેષુ તદ્ગામિષુ શ્લિષ્ટામ્ અર્થગતિં નિરુત્તરગતં પઞ્ચાત્મિકાં દર્શયન્

અર્થજ્ઞો ઽર્થવિભાવનાં પ્રકુરુતે ઇતિ ક ઉપદેશમ્ આરભ્ય કો ઽલંકરોતીતિ । અર્થજ્ઞઃ । કમ્ અલંકારમ્ અલંકરોતિ । અર્થવિભાવનાં કુરુતે । કેન વાચા પદૈશ્ ચામલૈઃ । અમલયા વાચેતિ પૌરુષયા અમલૈઃ પદૈર્ યુક્તૈઃ સહિતૈર્ ઇતિ વિસ્તરઃ । ન હિ વિના વાચા પદવ્યઞ્જનૈર્ અર્થો વિભાવયિતું સક્યત ઇતિ । કસ્મૈ દુઃખસ્યોત્તરણાય દુઃખિતજને કારુણ્યતસ્ તન્મયઃ । દુઃખિતજને યત્ કારુણ્યં તસ્માત્ કારુણ્યતઃ । તન્મય ઇતિ કારુણ્યમયઃ । કસ્યાલંકારં કરોતિ । ધર્મસ્યોત્તમયાનદેશિતવિધેઃ । ઉત્તમયાનસ્ય દેશિતો વિધિર્ યસ્મિન્ ધર્મે તસ્ય ધર્મસ્ય । કસ્મિન્ન્ અલંકરોતિ । સત્વેષુ તદ્ગામિષુ । નિમિત્તસપ્તમ્ યેષામ્ મહાયાનગામિસત્વનિમિત્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કતિવિધમ્ અલંકારં કરોતિ । પઞ્ચવિધં । શ્લિષ્ટામ્ અર્થગતિં નિરુત્તરગતાં પઞ્ચાત્મિકાં દર્શયન્ । ( મ્સ 2 ) શ્લિષ્ટમ્ ઇતિ યુક્તાં નિરુત્તરગતામ્ ઇત્ય્ અનુત્તરજ્ઞાનગતાં । તામ્ ઇદાનીં પઞ્ચાત્મિકાં અર્થગતિં દ્વિતીયેન શ્લોકેન દર્શ્યતિ ।
ઘટિતમ્ ઇવ સુવર્ણં વારિજં વા વિબુદ્ધં સુકૃતમ્ ઇવ સુભોજ્યં ભુજ્યમાનં ક્ષુધાર્તૈઃ ।
વિદિત ઇવ સુલેખો રત્નપેટેવ મુક્તા વિવૃત ઇહ સ ધર્મઃ પ્રીતિમગ્ર્યાં દધાતિ

અનેન શ્લોકેન પઞ્ચભિર્ દૃષ્ટાન્તૈઃ સ હિ ધર્મઃ પઞ્ચવિધમ્ અર્થમ્ અધિકૃત્ય દેશિતઃ સાધ્યં વ્યુત્પાદ્યં ચિન્ત્યમ્ અચિન્ત્યં પરિનિષ્પન્નં ચાધિગમાર્થં પ્રત્યાત્મવેદનીયં બોધિપક્ષસ્વભાવં । સો ઽનેન સૂત્રાલંકારેણ વિવૃતઃ પ્રીતિમ્ અગ્રાં દધાદતિ । યથાક્રમં ઘટિતસુવર્ણાદિવત્ । યદા સ ધર્મઃ પ્રકૃત્યૈવ ગુણયુક્તઃ કથં સો ઽલંક્રિયત ઇત્ય્ અસ્ય ચોદ્યસ્ય પરિહારાર્થં ત્ર્તીયઃ શ્લોકઃ ।
યથા બિમ્બં ભૂષાપ્રકૃતિગુણવદ્ દર્પણગતં વિશિષ્ટં પ્રામોદ્યં જનયતિ નૃણાં દર્શનવશાત્ ।
તથા ધર્મઃ સોક્તપ્રકૃતિગુણયુક્તો ઽપિ સતતં વિભક્તાર્થસ્ તુષ્ટિં જનયતિ વિશિષ્ટામ્ ઇહ સતામ્

અનેન કિં દર્શયતિ । યથા બિમ્બં ભૂષાપ્રકૃતિગુણવદ્ દર્શણગતં દર્શનવશાદ્ વિશિષ્ટં પ્રામોદ્યં જનયત્ય્ એવં સ ધર્મઃ સુભાષિતૈઃ પ્રજ્કૃત્યૈવ ગુણયુક્તો ઽપિ સતતં વિભક્તાર્થસ્ તુષ્ટિં વિશિષ્ટાં જનયતિ । બુદ્ધિમતામ્ અતસ્ તુષ્ટિવિશેષોત્પાદનાદ્ અલંકૃત ઇવ ભવતીતિ । અતઃ પરં ત્રિભિઃ શ્લોકૈસ્ તસ્મિન્ ધર્મે ત્રિવિધમ્ ઉપશંસં દર્શયત્ય્ આદરોત્પાદનાર્થં ।
આઘ્રાયમાણકટુકં સ્વાદુરસં યથાઉષધં તદ્વત્ ।
ધર્મર્મો દ્વયવ્યવસ્થાસ્થો વ્યઞ્જનતો ઽર્થો ન ચ જ્ઞેયઃ

રાજેવ દુરારાધો ધર્મો ઽયં વિપુલગાઢગમ્ભીરઃ ।
આરાધિતશ્ ચ તદ્વદ્વરગુણધનદાયકો ભવતિ

રત્નં જાત્યમનર્થંર્ઘં યથા ઽપરીક્ષકજનં ન તોષયતિ ।
ધર્મસ્ તથાયમ્ અબુધં વિપર્યયાત્ તોષયતિ તદ્વત્

ત્રિવિધો ઽશંસઃ । આવરણપ્રહાણહેતુત્વમ્ ઔષધોપમત્વેન । સ્વયવ્યવસ્થ ઇતિ ( મ્સ 3 ) વ્યઞ્જનાર્થવ્યવસ્થઃ । વિભુત્વહેતુત્વમ્ અભિજ્ઞાદિવૈશેષિકગુણાઇશ્વર્યદાનાદ્ રાજોપમત્વેન । આર્યધનોપભોગહેતુત્વં ચ અનર્થજાત્યરત્નોપમત્વેન । પરીક્ષકજન આર્યજનો વેદિતવ્યઃ । નૈવેદં મહાયાનં બુદ્ધવચનં કુતસ્ તસ્યાયમ્ અનુશંસો ભવિષ્યતીત્ય્ અત્ર વિપ્રતિપન્નસ્ તસ્ય બુદ્ધવચનત્વપ્રસાધનાર્થં કારણવિભાજ્યમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
આદાવ્ અવ્યાકરણાત્ સમપ્રવૃત્તેર્ અગોચરાત્ સિદ્ધેઃ ।
ભાવાભાવે ઽભાવાત્ પ્રતિપક્ષત્વાદ્ રુતાન્યત્વાત્

આદાવ્ અવ્યાકરણાત્ યદ્ય્ એતત્ સદ્ધર્માન્તરાયે પશ્ચાત્ કેનાપિ ઉત્પાદિતં । કસ્માદ્ આદૌ ભવતા ન વ્યાકૃતમ્ અનાગતભયવત્ । સમપ્રવૃત્તેઃ સમકાલં ચ શ્રાવકયાનેન મહાયાનસ્ય પ્રવૃત્તેર્ ઉપલભ્યતે ન પશ્ચાદ્ ઇતિ કથમ્ અસ્યાબુદ્ધવચનત્વં વિજ્ઞાયતે । અગોચરાન્ નાયમ્ એવમ્ ઉદારો ગમ્ભીરશ્ ચ ધર્મસ્ તાર્કિકાણાં ગોચરઃ । તીર્તિકશાસ્ત્રેષુ તત્પ્રકારાનુપલમ્ભાદ્ ઇતિ । નાયમ્ અન્યૈર્ ભાષિતો યુજ્યતે । ઉચ્યમાને ઽપિ તદનધિમુક્તેઃ । સિદ્ધે અથાન્યેનાભિસંબુધ્ય ભાષિતઃ । સિદ્ધમ્ અસ્ય બુદ્ધવચનત્વં । સ એવ બુદ્ધો યો ઽભિસંબુધ્ય એવમ્ ભાષતે । ભાવાભાવે ઽભાવાદ્ યદિ મહાયાનં કિંચિદ્ અસ્તિ તસ્ય ભાવ સિદ્ધિમ્ ઇદં બુદ્ધવચનમ્ અતો ઽન્યસ્ય મહાયાનસ્યાભાવાત્ । અથ નાસ્તિ તસ્યાભાવે શ્રાવકયાનસ્યાપ્ય્ અભાવાત્ । શ્રાવકયાનં બુધવચનં ન મહાયાનમ્ ઇતિ ન યુજ્યતે વિના બુદ્ધયાનેન બુદ્ધાનામ્ અનુત્પાદાત્ । પ્રતિપક્ષત્વાદ્ ભાવ્યમાનં ચ મહાયાનં સર્વનિર્વિકલ્પજ્ઞાનાશ્રયત્વેન ક્લેશાનાં પ્રતિપક્ષો ભવતિ તસ્માદ્ બુદ્ધવચનં । રુતાન્યત્વાત્ ન ચાસ્ય યથારુતમ્ અર્થસ્ તસ્માન્ ન યથારુતાર્થાનુસારેણેદમ્ અબુદ્ધવચનં વેદિતવ્યં । યદ્ ઉક્તમ્ આદાવ્ અવ્યાકરણાદ્ ઇત્ય્ અનાભોગાદ્ એતદ્ અનાગતં ભગવતા ન વ્યાકૃતમ્ ઇતિ કસ્યચિત્ સ્યાદ્ અત ઉપેક્ષાયા અયોગે શ્લોકઃ ।
પ્રત્યક્ષચક્ષુષો બુદ્ધાઃ શાસનસ્ય ચ રક્ષકાઃ ।
અધ્વન્ય્ અન્યનાવૃતજ્ઞાના ઉપેક્ષાતો ન યુજ્યતે

અનેન કિં દર્શયતિ । ત્રિભિઃ કારણૈર્ અનાગતસ્ય મહતઃ શાસનોપદ્રવસ્યોપ્કેષા ન યુજ્યતે । બુદ્ધાનામ્ અયત્નતો જ્ઞાનપ્રવૃત્તેઃ પ્રત્યક્ષચક્ષુષ્કતયા શાસનરક્ષયાશ્ ચ યત્નવત્વાત્ । અનાગતજ્ઞાનસામર્થ્યાચ્ ચ સર્વકાલાવ્યાહતજ્ઞાનતયેતિ । યદ્ ઉક્તં ભાવાભાવે ઽભાવાદ્ ઇતિ । એતદ્ એવ શ્રાવકયાનં મહાયાનમ્ એતેનૈવ મહાબોધિપ્રાપ્તિર્ ઇતિ કસ્યચિત્ સ્યાદ્ અતઃ શ્રાવકયાનસ્ય મહાયાનત્વાયોગે શ્લોકઃ ।
વૈકલ્યતો વિરોધાદ્ અનુપાયત્વાત્ તથાપ્ય્ અનુપદેશાત્ ।
ન શ્રાવકયાનમ્ ઇદં ભવતિ મહાયાનધર્માખ્યમ્

વૈકલ્યાત્ પરાર્થોપદેશસ્ય ન હિ શ્રાવકયાને કશ્ચિત્ પરાર્થ ઉપદિષ્ટઃ શ્રાવકાણામ્ આત્મનો નિર્વિદ્વિરાગવિમુક્તિમાત્રોપાયોપદેશાત્ । ન ચ સ્વાર્થ એવ પરેષૂપદિશ્યમાનઃ પરાર્થો ભવિતુમ્ અર્હતિ । વિરોધાત્ સ્વાર્થે હિ પરો નિયુજ્યમાનઃ સ્વાર્થ એવ પ્રયુજ્યતે સ આત્મન એવ પરિનિર્વાણાર્થપ્રયુક્તો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યત ઇતિ વિરોધમ્ એતત્ । ન ચ શ્રાવકયાનેનૈવ ચિરકાલં બોધૌ ઘટમાનો બુદ્ધો ભવિતુમ્ અર્હતિ । અનુપાયત્વાત્ । અનુપાયો હિ શ્રાવકયાનં બુદ્ધત્વસ્ય ન ચાનુપાયેન ચિરમ્ અપિ પ્રયુજ્યમાનઃ પ્રાર્થિતમ્ અર્થં પ્રાપ્નોતિ । શૃઙ્ગાદ્ ઇવ દુગ્ધં ન ભસ્ત્રયા । અથાન્યથાપ્ય્ અત્રોપદિષ્ટં યથા બોધિસત્વેન પ્રયોક્તવ્યં । તથાપ્ય્ અનુપદેશાન્ ન શ્રાવકયાનમ્ એવ મહાયાનં ભવિતુમ્ અર્હતિ । ન હિ સ તાદૃશ ઉપદેશ એતસ્મિન્ન્ ઉપલભ્યતે । વિરુદ્ધમ્ વા ચાન્યોન્યં શ્રાવકયાનં ચેત્ય્ અન્યોન્યવિરોધે શ્લોકઃ ।
આશયસ્યોપદેશસ્ય પ્રયોગસ્ય વિરોધતઃ ।
ઉપસ્તમ્ભસ્ય કાલસ્ય યત્ હીનં હીનમ્ એવ તત્

કથં વિરુદ્ધં । પઞ્ચભિર્ વિરોધૈઃ । આશયોપદેશપ્રયોગ ઉપતમ્ભકાલવિરોધૈઃ । શ્રાવકયાને હ્ય્ આત્મપરિનિર્વાણાયૈવાશયસ્ તદર્થમ્ એવૌપદેશસ્ તદર્થમ્ એવ પ્રયોગઃ પરીત્તશ્ ચ પુણ્યજ્ઞાનસંભારસંગૃહીત ઉપસ્તમ્ભઃ કાલેન ચાલ્પેન તદર્થપ્રાપ્તિર્ યાવત્ ત્રિભિર્ અપિ જન્મભિઃ । મહાયાને તુ સર્વં વિપર્યયેણ । તસ્માદ્ અન્યોન્યવિરોધાદ્ યદ્ યાનં હીનં હીનમ્ એવ તત્ । ન તન્ મહાયાનં ભવિતુમ્ અર્હતિ । બુદ્ધવચનસ્યેદં લક્ષણં યત્ સૂત્રે ઽવતરતિ વિનયે સંદૃશ્યતે ધર્મતાં ચ ન વિલોમયતિ । ન ચૈવં મહાયાનં ( મ્સ 5 ) સર્વધર્મનિઃસ્વભાવત્વોપદેશાત્ । તસ્માન્ ન બુદ્ધવચનમ્ ઇતિ કસ્યચિત્ સ્યાદ્ અતો લક્ષણવિરોધે શ્લોકઃ ।
સ્વકે ઽવતારાત્ સ્વસ્યૈવ વિનયે દર્શનાદ્ અપિ ।
ઔદાર્યાદ્ અપિ ગામ્ભીર્યાદ્ અવિરુદ્ધૈવ ધર્મતા

અનેન શ્લોકેન કિં દર્શ્યતિ । અવતરત્ય્ એવેદં સ્વસ્મિન્ મહાયાનસૂત્રે સ્વસ્ય ચ શ્લેશસ્ય વિનયઃ સંદૃશ્યતે । યો મહાયાને બોધિસત્વાનાં શ્લેશ ઉક્તઃ । વિકલ્પશ્લેશા હિ બોધિસત્વાઃ । ઔદાર્યગમ્ભીર્યલક્ષણત્વાચ્ ચ । ન ધર્મતાં વિલોમયત્ય્ અથૈવ હિ ધર્મતા મહાબોધિપ્રાપતયે તસ્માન્ નાસ્તિ લક્ષણ વિરોધઃ । અગોચરાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અતસ્ તર્કગોચરત્વાયોગે શ્લોકઃ ।
નિશ્રિતો ઽનિયતો ઽવ્યાપી સાંવૃતઃ ખેદવાન્ અપિ ।
બાલાશ્રયો મતસ્ તર્કસ્ તસ્યાતો વિષયો ન તત્

અદૃષ્ટસત્યાશ્રેયો હિ તર્કઃ કશ્ચિદ્ આગમ નિશ્રિતો ભવતિ । અનિયતશ્ ચ ભવતિ કાલાન્તરેણાન્યથા પ્રત્યવગમાત્ । અવ્યાપી ચ ન સર્વજ્ઞેયવિષયઃ । સાંવૃત સત્યવિષયશ્ ચ ન પર્માર્થવિષયઃ । ખેદવાંશ્ ચ પ્રતિભાનપર્યાદનાત્ । મહાયાનસ્ તુ ન નિશ્રિતં યાવત્ અખેદવત્ । શતસાહસ્રિકાદ્યનેકસૂત્રોપદેશાત્ । અતો ન તર્કસ્ય તદ્વિષયઃ । અનુપાયત્વાત્ શ્રાવકયાને ન બુદ્ધત્વં પ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અથ મહાયાનં કથમ્ ઉપાયો યુક્ત ઇત્ય્ ઉપાયત્વયોગે શ્લોકઃ ।
ઔદાર્યાદ્ અપિ ગામ્ભીર્યાત્ પરિપાકો ઽવિકલ્પના ।
દેશનાઽતો દ્વયસ્યાસ્મિન્ સ ચોપાયો નિરુત્તરે

અનેન શ્લોકેન કિં દર્શયતિ । પ્રભાવ્ ઔદાર્ય દેશનયા સત્વાનાં પરિપાકો પ્રભાવ્ અધિમુક્તિતો ઘટનાત્ । ગામ્ભીર્ય દેશનયા અવિકલ્પના અત એતસ્ય દ્વયસ્યાસ્મિન્ મહાયાને દેશના સ ચોપાયો નિરુત્તરે જ્ઞાને તાભ્યાં યથાક્રમં ( મ્સ 6 )સત્વાનાં પરિપાચનાદ્ આત્મનશ્ ચ બુદ્ધધર્મપરિપાકાદ્ ઇતિ । યે પુનર્ અસ્માત્ ત્રસન્તિ તદર્થમ્ અસ્થાનત્રાસાદીનવે કારણત્વેન શ્લોકઃ ।
તદસ્થાનત્રાસો ભવતિ જગતાં દાહકરણો મહાપુણ્યસ્કન્ધપ્રસવકરણાદ્ દીર્ઘસમયમ્ ।
અગોત્રો ઽસન્મિત્રો ઽકૃતમતિર્ અપૂર્વાચિતશુભસ્ ત્રસત્ય્ અસ્મિન્ ધર્મે પતતિ મહતો ઽર્થાદ્ ગત ઇહ

ત્રાસાસ્થાને ત્રાસસ્ તદસ્થાનત્રાસઃ । દાહકરણો ભવત્ય્ અપાયેષુ કિં કારણં । મહતો અપુણ્યસ્કન્ધપ્રસવસ્ય કરણાત્ । કિયન્તં કાલમ્ ઇતિ દીર્ઘસમયં । એવં પશ્ચાદ્ આદીનવઃ । યેન ચ કારણેન યાવન્તં ચ કાલં તત્ સંદર્શયતિ । કિં પુનઃ કારણે તુ સતીતિ ચતુર્વિધં ત્રાસકારણં દર્શયતિ । ગોત્રં ચાસ્ય ન ભવતિ સન્મિત્રં વા અવ્યુત્પન્નમતિર્ વા ભવતિ મહાયાનધર્મતાયાં પૂર્વં વાન્ ઉપચિતશુભો ભવતિ । પતતિ મહતો ઽર્થાદ્ ઇતિ મહાબોધિસંભારાર્થાત્ । અપ્રાપ્તપરિહાણિતો ઽપરમાદીનવં દર્શયતિ । ત્રાસકારણમ્ ઉક્તમ્ અત્રાસકારણં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અત્રાસકારણત્વે શ્લોકઃ ।
તદન્યાન્યાન્યાભાવાત્ પરમગહનત્વાદ્ અનુગમાત્ વિચિત્રસ્યાખ્યાનાદ્ ધ્રુવકથનયોગાદ્ બહુમુખાત્ ।
યથાખ્યાનં નાર્થાદ્ ભગવતિ ચ ભાવાતિગહનાત્ ન ધર્મે ઽસ્મિંસ્ ત્રાસો ભવતિ વિદુષાં યોનિવિચયાત્

તદન્યાન્યાન્યાભાવાદ્ ઇતિ તતો ઽન્યસ્ય મહાયાનસ્થાભાવાત્ । અથ શ્રાવકયાનમ્ એવ મહાનં સ્યાદ્ અન્યસ્ય શ્રાવકસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય વાભાવઃ સ્યાત્ । સર્વ એવ હિ બુદ્ધા ભવેયુઃ । પરમગહનત્વાચ્ ચ । સર્વજ્ઞજ્ઞાનમાર્ગસ્યા નુગમાચ્ ચ તુલ્યકાલપ્રવૃત્ત્યા । વિચિત્રસ્યાખ્યાનાદ્ । વિચિત્રશ્ ચાત્ર સંભારમાર્ગ આખ્યાયતે ન કેવલં શૂન્યતૈવ । તસ્માદ્ અભિપ્રાયિકેનાનેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ । ધ્રુવકથનયોગાદ્ બહુમુખાદ્ અભીક્ષ્ણં ચાત્ર શૂન્યતા કથ્યતે બહિભિશ્ ચ પર્યાયૈસ્ તેષુ તેષુ સુત્રાન્તેષુ તસ્માદ્ ભવિતવ્યમ્ અત્ર મહતા પ્રયોગેન । અન્યથા હિ સકૃત્ પ્રતિષેધમાત્રકૃતમ્ અભવિષ્યદ્ ઇતિ । યથાખ્યાનં નાર્થાત્ ન ચાસ્ય યથારુતમ્ અર્થો ઽસ્માદ્ અપિ ત્રાસો ન યુક્તઃ । ભગવતિ ચ ભાવાતિગહનાદ્ અતિગહનશ્ ચ બુદ્ધાનાં ભાવો દુરાજ્ઞેયસ્ તસ્માન્ નાસ્મભિસ્ તદજ્ઞાનાત્ ત્રસિતવ્યમ્ ઇતિ । ( મ્સ 7 ) એવં યોનિશઃ પ્રવિચયાદ્ વિદુષાં ત્રાસો ન ભવતિ । દૂરાનુપ્રવિષ્ટજ્ઞાનગોચરત્વે શ્લોકઃ ।
શ્રુતં નિશ્રિત્યાદૌ પ્રભવતિ મનસ્કાર ઇહ યો
મનસ્કારાજ્ જ્ઞાનં પ્રભવતિ ચ તત્વાર્થવિષયમ્ ।
તતો ધર્મપ્રાપ્તિઃ પ્રભવતિ ચ તસ્મિન્ મતિરતો
યદા પ્રત્યાત્મં સા કથમ્ અસતિ તસ્મિન્ વ્યવસિતિઃ

શ્રુતં નિશ્રિત્યાદૌ મનસ્કારઃ પ્રભવતિ યો યોનિશ ઇત્ય્ અર્થઃ । યોનિશો મનસિકારાત્ તત્વાર્થવિષયં જ્ઞાનં પ્રભવતિ લોકોત્તરા સમ્યગ્દૃષ્ટિસ્ તતસ્ તત્ ફલસ્ય ધર્મસ્ય પ્રાપ્તિસ્ તતસ્ તસ્મિન્ પ્રાપ્તે મતિર્ વિમુક્તિજ્ઞાનં પ્રાદુર્ભવતિ । એવં યદા પ્રત્યાત્મં સા મતિર્ ભવતિ । કથમ્ અસતિ તસ્મિન્ન્ એષા વ્યવસિતિર્ નિશ્ચયો ભવતિ નૈવેદં બુદ્ધવચનમ્ ઇતિ । અત્રાસપદસ્થાનત્વે શ્લોકઃ ।
અહં ન બોદ્ધા ન ગભીરબોદ્ધા બુદ્ધો ગભીરં કિમ્ અતર્કગમ્યં ।
કસ્માદ્ ગભીરાર્થવિદાં ન મોક્ષ ઇત્ય્ એતદ્ ઉત્ત્રાસપદં ન યુક્તમ્

યદિ તાવદ્ અહમ્ અસ્ય ન બોદ્ધે ત્ય્ ઉત્ત્રાસપદં તન્ ન યુક્તં । અથ બુદ્ધો ઽપિ ગમ્ભીરસ્ય પદાર્થસ્ય ન બોદ્ધા સ કિં ગભીરં દેશયિષ્યતીત્ય્ ઉત્ત્રાસપદં તદ્ અયુક્તં । અથ ગમ્ભીરં કસ્માદ્ અતર્કગમ્યં ઇત્ય્ ઉત્ત્રાસપદં તન્ ન યુક્તં । અથ કસ્માદ્ ગભીરાર્થવિદામ્ એવમ્ મોક્ષો ન તાર્કિકાણામ્ ઇત્ય્ ઉત્ત્રાસપદં તન્ ન યુક્તં । અનધિમુક્તિત એવ તત્ સિદ્ધૌ શ્લોકઃ ।
હીનાધિમુક્તઃ સુનિહીનધાતોર્ હીનૈઃ સહાયૈઃ પરિવારિતસ્ય ।
ઔદાર્યગામ્ભીર્યસુદેશિતે ઽસ્મિન્ ધર્મે ઽધિમુક્તિર્ યદિ નાસ્તિ સિદ્ધમ્

યસ્ય હીના ચાધિમુક્તિસ્ તતશ્ ચ હીન એવ ધાતુઃ સમુદાગત આલયવિજ્ઞાનભાવના । હીનૈર્ એવ સહાયૈઃ સમાનાધિમુક્તિધાતુકૈર્ યઃ પરિવારિતસ્ તસ્યાસ્મિન્ન્ ઔદાર્યગામ્ભીર્યસુદેશિતે મહાયાન ધર્મે યદ્ય્ અધિમુક્તિર્ નાસ્તિ અત એવ સિદ્ધમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ ઇદં મહાયાનમ્ ઇતિ । અશ્રુતસૂત્રાન્તપ્રતિક્ષેપાયોગે શ્લોકઃ ।
શ્રુતાનુસારેણ હિ બુદ્ધિમત્તાં લબ્ધ્વા શ્રુતે યઃ પ્રકરોત્ય્ અવજ્ઞાં ।
શ્રુતે વિચિત્રે સતિ ચાપ્રમેયે શિષ્ટે કુતો નિશ્ચયમ્ એતિ મૂઢઃ

કામં તાવદ્ અધિમુક્તિર્ ન સ્યાદ્ અશ્રુતાનાં તુ સૂત્રાન્તાનામ્ અવિશેષેણ પ્રતિપક્ષો ન યુક્તિઃ । ( મ્સ 8 ) શ્રુતાનુસારેણ ઇવ હિ બુદ્ધિમત્ત્વં લબ્ધ્વા યઃ શ્રુત એવા વજ્ઞાં કરોતિ મૂઢઃ સ સત્ય્ એવાવ શિષ્ટે શ્રુતે વિચિત્રે ચા પ્રમેયે ચ કુતઃ । કારણાન્ નિશ્ચયમ્ એતિ ન તદ્ બુદ્ધવચનમ્ ઇતિ । ન હિ તસ્ય શ્રુતાદ્ અન્યદ્ બલમ્ અસ્તિ તસ્માદ્ અશ્રુત્વા પ્રતિક્ષેપો ન યુક્તઃ । યદ્ અપિ ચ શ્રુતં તદ્ યોનિશો મનસિ કર્તવ્યં નાયોનિશ ઇત્ય્ અયોનિશોમનસિકારાધીનવે શ્લોકઃ ।
યથારુતે ઽર્થે પરિકલ્પ્યમાને સ્વપ્રત્યયો હાનિમ્ ઉપૈતિ બુદ્ધેઃ ।
સ્વાખ્યાતતાં ચ ક્ષિપતિ ક્ષતિં ચ પ્રાપ્નોતિ ધર્મે પ્રતિઘાવતીવ

સ્વપ્રત્યય ઇતિ સ્વયંદૃષ્ટપ્રઆમર્ષકો ન વિજ્ઞાનામ્ અન્તિકાદ્ અર્થપર્યેષ્ટી । હાનિમ્ ઉપૈતિ બુદ્ધેર્ ઇતિ યથાભૂતજ્ઞાનાદ્ અપ્રાપ્તિપરિહાનિતઃ । ધર્મસ્ય ચ સ્વાખ્યાતતાં પ્રતિ ક્ષિપતિ તન્ નિદાનં ચાપુણ્યપ્રભાવાત્ ક્ષતિં પ્રાપ્નોતિ । ધર્મે ચ પ્રતિઘાતમ્ આવરણં ચ ધર્મવ્યવસનસંવર્તનીયં કર્મેત્ય્ અયમ્ અત્રાદીનવઃ । અયથાવતશ્ ચાર્થમ્ અવિજાનતો ઽપિ પ્રતિઘાતો ન યુક્ત ઇતિ પ્રતિઘાતાયોગે શ્લોકઃ ।
મનઃ પ્રદોષઃ પ્રકૃતિપ્રદુષ્ટો ઽયથારુતે ચાપિ હ્ય્ અયુક્તરૂપઃ ।
પ્રાગ્ એવ સંદેહગતસ્ય ધર્મે તસ્માદ્ ઉપેક્ષૈવ વરં હ્ય્ અદોષા