મહાવસ્તુ-અવાદન · ભાગ 261280

નામેન મતિસારો ગુણગણપરિચારિતમતી ચ ॥
કામેષુ દોષદર્શી અનર્થિકો સર્વકામભોગેષુ ।
ઓરુપ્તકુશલમૂલો ગૃહે ન રમતિ વિવેકરતો ॥
[_મ્વુ_3.105_] તં અવચ સત્યવર્ધનો પુત્ર ભુંજાહિ પ્રણીતકામગુણં ।
વૈશ્રવણભવનસદૃશે અમરભવનસન્નિભે વેશ્મે ॥
તં અવચ મતિસારો દશાંગુલિં પ્રણામયિત્વા ।
નૈતાનિ ધરણિપાલ ધનાનિ પણ્ડિતસ્ય ભાવ્યાનિ ॥
અબુધજનસમર્થિતાનિ સરાગવશાનિ હિ તાનિ વિદ્યન્તિ ।
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
કિં કારણં અનન્ધો અન્ધસ્ય વશેન ઉત્પથં ગૃહ્ણે ।
વુહ્યંતસ્ય વેલગતો કથં સ્પૃહેયા અત્રાણસ્ય ॥
બદ્ધસ્ય કથં મુક્તો વચનેન કારાધ્વમ્ અભિક્રમેય ।
વિષમસ્થસ્ય સમાગમં કથં સ્પૃહેયા નરો વિજ્ઞો ॥
પ્રતિભાસિ મે નરપતિ અન્ધો વુહ્યન્તો ચિરનષ્ટો ચ ।
વુહ્યસિ કામોઘેન અહં ચ કામાં જુગુપ્સામિ ॥
તસ્ય ચ બલવન્તસ્ય પિતુનો આજ્ઞાયે સ મતિસારો ।
પ્રવ્રજે જહિત્વ રાજ્યં કુમારો કામાં ચ અનપેક્ષો ॥
ઉરગો વા જીર્ણત્વચં પક્વખેટપિણ્ડમ્ ઇવ ત્યજે રાજ્યં ।
સાગરાન્તમહિં સર્વાં સો કામેષુ દોષદર્શાવી ॥
અતિક્રમ્ય કામધાતું મતિસારો બ્રહ્મવિહારમ્ આચરે ।
. . . . . . . કુમારો બ્રહ્મત્વગમનાયે ॥
પ્રવ્રજિતસ્મિં કુમારે અનુવ્રતો સ્ય પુરોહિતકુમારો ।
નામેન સોમદત્તો અનુપ્રવ્રજેસિ મતિસારં ॥
[_મ્વુ_3.106_] પ્રવ્રજિતસ્મિં કુમારે પિતા અકાસિ તસ્મિં અપ્રસાદં ।
ગત્વાન સોમદત્તો પ્રસાદયેસિ ધરણીપાલં ॥
તત્ કિં મન્યસિ ઉદાયિ મતિસારો અન્યઃ તેન કાલેન ।
તેન સમયેન હમ્ એવ અનર્થિકો કામભોગેહિ ॥
તત્ કિં મન્યસે ઉદાયિ અન્યો સો સત્યવર્ધનો આસિ ।
અન્યમ્ એવ સો નરપતિઃ શુદ્ધોદનો સો તદા આસિ ॥
તત્ કિં મન્યસે ઉદાયિ અન્યો સો અનુવ્રતો સોમદત્તો ।
તુવમ્ એવ સો અભૂષિ પ્રસાદયે સત્યમહં નામ ॥
તસ્માદ્ દાનીં ઉદાયિ રાજં શુદ્ધોદનં પ્રસાદેહિ ।
ભેષ્યતિ મહાસમુદયો પ્રસન્ને તસ્મિં મહીપાલે ॥
ભેષ્યતિ અનન્તફલસ્ય ઉપચયઃ મરુમાનુષાણાં કુલપુત્ર ।
રાજવરપ્રસાદેન નરવરં ત્વરિતં પ્રસાદેહિ ॥
સંપ્રતિ શાક્યાધિપતી અતિમાનહતો વિતર્કમથિતો વ ।
તિષ્ઠતિ સવિષણ્ણમતી ગિરિતટપતિતો યથ નાગો ॥
ઓજહરેણ બલવન્તો પુરુષો યથ રાક્ષસેન પરિક્ષિપ્તો ।
નૈવાત્માનં ન પ્રજા જાનતિ પરમ્ એવ ભૂમિપતિઃ ॥
ઐશ્વર્યહાનિમ્ અનુસ્મરન્તો ઐશ્વર્યં ચ વિચિન્તેન્તો ।

મમ કાસિ અપ્રસાદં ગત્વા ત્વં લહુ પ્રસાદેહિ ॥
અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો કપિલવસ્તુસ્ય નગરદ્વારાતો પ્રતિનિવર્તિત્વા સર્વેણ
[_મ્વુ_3.107_] શાકિયમણ્ડલેન સાર્ધં સ્વકાયાં દર્શનશાલાયાં પ્રત્યસ્થાસિ ॥ તત્ર રાજા શુદ્ધોદનો શાક્યા શાક્યાયિન્યશ્ ચ આમન્ત્રેસિ ॥ મહન્તાતો પિ ઐશ્વર્યાધિપત્યા પ્રભ્રંશિત્વા કુમારો પ્રવ્રજિતો । યદિ ન કુમારો પ્રવ્રજિતો અભવિષ્ય સો રાજા ભવે ચક્રવર્તી ચાતુર્દ્વીપો વિજિતાવી ધાર્મિકો ધર્મરાજા સપ્તરત્નસમન્વાગતો તસ્ય ઇમાનિ સપ્ત રત્નાનિ ભવેન્સુઃ । તદ્યથા । ચક્રરત્નં હસ્તિરત્નં અશ્વરત્નં મણિરત્નં સ્ત્રીરત્નં ગૃહપતિરત્નં પરિણાયકરત્નં એવં સપ્તરત્નં । પૂરં ચાસ્ય પુત્રસહસ્રં ભવેત્* શૂરાણાં વીરાણાં વરાંગરૂપિણાં પરસૈન્યપ્રમર્દકાનાં । સો ઇમાનિ ચત્વારિ મહાદ્વીપા સાગરગિરિપર્યન્તા અખિલાન્ અકણ્ટકાં અદણ્ડેનાશસ્ત્રેણ અનુત્પીડેન ધર્મેણ વાભિનિર્જિત્વા અધ્યાવસિષ્ય રાજાન સહસ્રેષુ ચ પરિવૃતો ભવેય તેષામ્ અસ્માકં હસ્તોક્તં ચક્રવર્તિરાજ્યં અભવિષ્યત્ તે વયં કુમારેણ પ્રવ્રજિતેન મહન્તાતો ઐશ્વર્યાધિપત્યાતો ભ્રંશિતાઃ ॥
___અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ ઉદાયી ન્યગ્રોધારામાતો વૈહાયસમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય રાજ્ઞો શુદ્ધોદનસ્ય શાક્યિયમણ્ડલપરિવૃતસ્ય પુરતો તાલમાત્રં વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે અસ્થાસિ ॥ અદ્રાક્ષીદ્ રાજા શુદ્ધોદનઃ આયુષ્મન્તં ઉદાયિં તાલમાત્રં વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે તિષ્ઠન્તં દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ હૃષ્ટો તુષ્ટો સૌમનસ્યજાતો ઉત્થાયાસનાતો એકાન્સમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા યેનાયુષ્માં ઉડાયિ તેનાંજલિં પ્રણામેત્વા આયુષ્મન્તમ્ ઉદાયિં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
કુતસ્ ત્વમ્ આગચ્છસિ રક્તચીવર
કેન ત્વમ્ અર્થેન ઇહાનુપ્રાપ્તો ।
કિં વાત્ર આકાંક્ષસિ ત્વં ઉડાયિ
સુદુલ્લભં સિદ્ધવ્રતાન દર્શનં ॥ {સુદુર્લભં}
[_મ્વુ_3.108_] લાભસ્ તે રાષ્ટ્રાધિપતે શિરીમતો
યસ્ય તવ પુત્ર નરાણમ્ ઉત્તમઃ ।
તેજેન ઓભાસતિ સર્વલોકં
સહસ્રરસ્મીવ ઉદેત્વ મેદિનીં ॥
એવં દાનિ સ્થવિરેણ ઉદાયિના તાલમાત્રં વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે સ્થિતેન બહૂનિ બુદ્ધમાહાત્મ્યાનિ પરિકીર્તિતાનિ તાનિ ચ રાજા શુદ્ધોદનો શ્રુત્વા પ્રીતો સંવૃત્તો ॥ સો દાનિ શાક્યા શાક્યાયિન્યશ્ ચ આમન્ત્રયતિ ॥ સય્યથાપિ નામ વાસિષ્ઠાહો સૂર્યસ્ય અભ્યુદેન્તસ્ય એતં પૂર્વંગમમ્ એતન્ નિમિત્તં યદ્ ઇદં અરુણો ઉદાયી નો સર્વસંશયચ્છેત્તા સુગતસ્ય શ્રાવકો ॥
બુદ્ધસ્ય પુત્રો પરમાર્થદર્શી
ઉપાગતો શાક્યાકુલં તદન્તઃ ।
પ્રસાદયે સત્યમહં ઇત્ય્ એવં
. . . . . . . . . . . .
આશાય કૃષ્યતે ક્ષેત્રં બીજમ્ આશાય વપ્યતે ।
આશાય વાણિજા યાન્તિ સમુદ્રં ધનહારકા ।
યો યસ્ય આશાય તિષ્ઠામિ સા મે આશા સમૃધ્યતુ ॥
પુનર્પુનઃ ક્ષિપ્ર વપન્તિ બીજં
પુનર્પુનઃ વર્ષતિ દેવરાજઃ ।
પુનર્પુનઃ વર્ધતિ બીજગ્રામં
પુનર્પુનર્ લાભં લભન્તિ કર્ષિકા ॥
[_મ્વુ_3.109_] પુનઃપુનર્ યાચનકા ઉપેન્તિ
પુનર્પુનઃ સત્પુરુષા દદન્તિ ।
પુનર્પુનઃ સત્પુરુષા પિ દત્ત્વા
પુનઃપુનર્ સ્વર્ગમ્ ઉપેન્તિ સ્થાનં ॥
દુલ્લભો પુરુષાજન્યો ન સો સર્વત્ર જાયતે ।
યત્ર સો જાયતે વીરઃ તં કુલં સુખમ્ એધતિ ॥
વીરો હિ વૈ સપ્ત યુગાં પુનાતિ
યસ્મિં કુલે જાયતિ ભૂરિપ્રજ્ઞો ।
પિતેવ શાક્યા નયતિ દેવદેવો
ત્વયાપિ જાતો મુનિ સત્યનામઃ ॥
શુદ્ધોદનો નામ પિતા જિનસ્ય
બુદ્ધસ્ય માયા કિલ નામ માતા ।
યા બોધિસત્વં પરિહાર્ય કુક્ષિણા
કાયસ્ય ભેદાત્ સ્વર્ગેષુ મોદતિ ॥
સા મોદતિ કામગુણેહિ પઞ્ચહિ
ઇષ્ટેહિ કાન્તેહિ બુદ્ધસ્ય માતા ।

અતિરિવ . . . . . . પુણ્યકામા
પરિવારિતા અપ્સરસાં ગણેહિ ॥
પુત્રસ્ય બુદ્ધસ્ય અસહ્યતાયિનો
અંગીરસસ્યાપ્રતિમસ્ય તાયિનો ।
પ્રીતઃ પિતા હર્ષિત એષ શાક્ય
ધર્મેણ ત્વં ગૌતમ આર્યકો સિ ॥
રાજા આહ ॥
યસ્યાન્તિકે પ્રવ્રજિતો સિ ભિક્ષુ
શ્રદ્ધાય સો ચરતિ બ્રહ્મચર્યં ।
[_મ્વુ_3.110_] ન સો ભીતો નાપિ ભયં ઉપેતિ
એકો પિ સો રમતિ વૃક્ષમૂલે ॥
ઉદાયી આહ ॥
યસ્યાન્તિકે પ્રવ્રજિતો સ્મિ રાજ
શ્રદ્ધાય સો ચરતિ બ્રહ્મચર્યં ।
ન સો ભીતો નાપિ ભયં ઉપેતિ
એકો પિ સો રમતિ વૃક્ષમૂલે ॥
એકં વરન્ તં મુનિમ્ અપ્રમત્તં
નિન્દાપ્રશંસાસુ અવેપમાનં ।
સિંહો વ શબ્દેષુ અસન્ત્રસન્તં
વાતં વ જાલસ્મિં અસજ્જમાનં ।
નેતારં અન્યેષુ અનન્યનેયં
ભીરં જિનં શાક્ય કથં વદેસિ ॥
યં વેદયસિ અનોપમપ્રજ્ઞં
મહ્યં પુત્રં તસ્ય પિતા તિ બ્રૂમિ ।
પુત્રસ્ય તસ્ય મહ્ય પુત્રો ભોસિ
ભુક્ત્વાન ભિક્ષુ હર પિણ્ડપાત્રં ॥
એષ્યામ વયં અપિ દર્શનાય
બુદ્ધં અનતિવરં વિતીર્ણકાંક્ષં ।
લોકે ઉદપાસિ સ સત્વસારો
પુત્રં મહ્યં યથા વદેસિ ભિક્ષુ ॥
ભુક્ત્વાન ભોજનં યાવદર્થં
શુચિં પ્રણીતં રસસ્વાદુપેતં ।
[_મ્વુ_3.111_] સો પ્રક્રમે પિણ્ડપાત્રં ગ્રહેત્વા
ઉપસંક્રમે યેન જિનો અનેયો ॥
સો તં પ્રદેશં ઉપસંક્રમિત્વા
ઉપનામયે પિણ્ડપાત્રં જિનસ્ય ।
વન્દિત્વ પાદાં અવચિ તથાગતં
યાસ્યન્તિ તે જ્ઞાતયો દર્શનાય ॥
એદૃશાં ગુણાં શ્રુણિત્વ ભૂમિપાલો
ત્રિખુત્તમ્ ઉદાનયતિ સુલબ્ધા લભા ।

મહ્યં અનન્તા યં ત્રિસાહસ્રાય
લોકધાતૂયે જિને જીવમાને
ભવિષ્યતિ સંગમો નાયકેન ।
સંપુષ્પિતા દ્રુમલતા કુસુમાવકીર્ણા
આસેવિતા ચ દ્વિજસંઘનિનાદિતેન ।
એવં પિ મહ્યં હૃદયં પ્રીતિસંકુસુમિતં
શ્રુત્વાન પુત્રં મમ સર્વગુણોપપેતં ॥
અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનઃ અન્યતરં રાજામાત્યમ્ આમન્ત્રયતિ ॥ ભો ભણે અમાત્ય સર્વાર્થસિદ્ધો કુમારો અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધિત્વા પ્રવૃત્તપ્રવરધર્મચક્રો કપિલવસ્તૂપવનેષુ અનુપ્રાપ્તો । તતઃ પુત્રસ્ય સર્વાર્થસિદ્ધસ્ય કુમારસ્યાભ્યુદ્ગમનં કરિષ્યામિ ॥ તતો કપિલવસ્તુનગરે ઘોષણાં કારાપેહિ । સર્વેહિ શાક્યેહિ બ્રાહ્મણગૃહપતિકેહિ સર્વેહિ ચ ગાન્ધર્વિકેહિ સર્વેહિ ચ શ્રેણીહિ સર્વેહિ ચ શિલ્પાયતનેહિ મયા સાર્ધં સર્વાર્થસિદ્ધસ્ય પ્રત્યુદ્ગમનં કર્તવ્યં ॥ સાધુ મહારાજેતિ ॥ સો રાજામાત્યો શુદ્ધોદનસ્ય પ્રતિશ્રુત્વા ક્ષિપ્રમ્ એવ કપિલવસ્તુનગરે ચત્વરશૃંગાટક-અન્તરાપણમુખેષુ
[_મ્વુ_3.112_] ઘોષણાં કારયતિ ॥ ભગવન્તો સર્વાર્થસિદ્ધકુમારો અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ ભિસંબુદ્ધિત્વા કપિલવસ્તૂપવનેષુ અનુપ્રાપ્તો । તતો સર્વભવન્તેહિ રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન સાર્ધં ભગવતો પ્રત્યુદ્ગમનાય ગન્તવ્યં ॥
શાક્યાનાં વંશગતો ભેષ્યતિ યો સ્ય ત્રાણં
સિદ્ધાભિપ્રાયો તૃષભાવવિરક્તચિત્તો ।
ક્ષીણાશ્રવો વિગતરાગો સમંતચક્ષુઃ
દ્રક્ષ્યામથ દ્વાદશવર્ષે અનન્તપ્રજ્ઞં ॥
આનંદભેરિરવં શ્રુત્વા શાક્યરાષ્ત્રે
સંગીતિં દેવગણવાદિતં લુમ્બિનીયે ।
યેન પ્રતિજ્ઞા કૃતા બુદ્ધો ભવિષ્યં લોકે
સો એષ્યતિ ભૂતવચનો વિગતાન્ધકારો ॥
પ્રક્રાન્તો સપ્તપદં યો ઇહ લુંબિનીયે
બોધ્યંગસપ્તરતનાનિ અબુધ્યે યેન ।
યો સિંહનાદં નદતે અહં લોકે જ્યેષ્ઠો
સો એષ્યતિ પરવાદં પ્રભંજમાનો ॥
યેનેદં અપકૃતં ગર્ભશય્યં અશેષં
ઉચ્છોષિતો ચ સે પુનઃ ભવહેતુઃ સર્વં ।
ઉચ્છોષિતા તૃષલતા ચ દુઃખસ્ય મૂલં
સો એષ્યતિ બંધપ્રમોક્ષં કરોન્તો લોકે ॥
તે દાનિ કપિલવસ્તુતો શાક્યા શાક્યાયિન્યશ્ ચ તં ઘોષં શ્રુત્વા ક્ષિપ્રમ્ એવ રાજકુલદ્વારે
[_મ્વુ_3.113_] સન્નિપતિતા સકુમારામાત્યા ભટબલાગ્રા પુરોહિતપ્રમુખા બ્રાહ્મણાઃ શ્રેષ્ઠિપ્રમુખો વનિગ્ગ્રામો સર્વે યે કપિલવાસ્તવ્યા ગન્ધર્વિકા । તદ્યથા ચક્રિકવૈતાલિકનટનર્તક-ઋલ્લમલ્લપાણિસ્વરિકા શોભિકા લંઘકા કુમ્ભતૂણિકા વેલમ્બકા દ્વિસ્ત્વલભાણકા પંચવટુકા ગાયનકા ભાણ્ડવિકા હાસ્યકારકા ભેરીશંખમૃદંગપટહિકા તૂણવપણવવેણવલ્લકી-એકદશીવીણાવાદા ચ બહુવાદ્યકા ચ સર્વે રાજકુલદ્વારે સન્નિપતેન્સુઃ । સર્વે ચ કપિલવાસ્તવ્યા શ્રેણિયો । તદ્યથા સૌવર્ણિકા હૈરણ્યિકા પ્રાવારિકા શંખિકા દન્તકારકા મણિકારકા પ્રસ્તારિકા ગન્ધિકા કોશાવિકા તૈલિકા ઘૃતકુણ્ડિકા ગૌલિકા વારિકા કર્પાસિકા દધ્યિકા પૂપિકા ખણ્ડકારકા મોદકકારકા કણ્ડુકા સમિતકારકા સક્તુકારકા ફલવાણિજા મૂલવાણીજા ચૂર્ણકુટ્ટગન્ધતૈલિકા આગ્રીવનીયા આવિદ્ધકા ગુડપાચિકાઃ ખણ્ડપાચકાઃ શુણ્ઠિકાઃ સીધુકારકાઃ શર્કરવાણિજા । એતે ચાન્યે ચ બહુવ્યવહારિકા સર્વે રાજકુલે સન્નિપતેન્સુઃ । સર્વે ચ કપિલવાસ્તવ્યા શિલ્પાયતના । તસ્યથા લોહકારકા તામ્રકુટ્ટા સુવર્ણકારકા તદ્ધુકારકા પ્રધ્વોપકા રોષિણો ત્રપુકારકા શીશપિચ્ચટકારા જન્તુકારકા માલાકારા પુરિમકારકા કુમ્ભકારા ચર્મકારા ઊર્ણવાયકા વરૂથતન્ત્રવાયકા દેવતાતન્ત્રવાયા ચૈલધોવકા રજકા શુચિકા તન્ત્રવાયા ચિત્રકારકા વર્ધકિરૂપકારકાઃ કાલપાત્રિકાઃ પેલલકાઃ પુસ્તકારકાઃ પુસ્તકર્મકારકા નાપિતા કલ્પિકા છેદકા લેપકા સ્થપતિસૂત્રધારકા ઉપ્તકોષ્ઠકારકા કૂપખનકા મૃત્તિકાવાહકા કાષ્ઠવાણિજા તૃણવાણિજા સ્તંબવાણિજા વંશવાણિજા નાવિકા ઓલુમ્પિકા સુવર્ણધોવકા મૌષ્ટિકા । એતે ચાન્યે ચ ઉચ્ચાવચા જનતા હીનોત્કૃષ્ટમધ્યમા
[_મ્વુ_3.114_] સર્વે રાજકુલદ્વારે સન્નિપતેન્સુઃ ॥ એવં દાનિ રાજા શુદ્ધોદનો ઇમેન ચ જનકાયેન અન્તઃપુરેણ સાર્ધં કુમારામાત્યેહિ પરિવૃતો ધનુકરથિકહસ્ત્યારોહેહિ સાર્ધં ચર્તુર્ઘોટરથમ્ અભિરુહિત્વા શ્રેષ્ઠિપ્રમુખો નિગમો સાર્થવાહપ્રમુખો વાણિજગ્રામો પુરોહિતપ્રમુખા બ્રાહ્મણા અષ્ટાદશ શ્રેણીયો પુરસ્કૃતો પરિવૃતો મહતા રાજ-ઋદ્ધીયે મહતા રાજાનુભાવેન મહતો જનકાયસ્ય હક્કારહિક્કારભેરીમૃદંગપટહશંખસંનિનાદેન કપિલવસ્તુતો નગરાતો નિર્યાત્વા યેન ન્યગ્રોધારામસ્ તેન પ્રસ્થિતો ભગવતો દર્શનાય ॥ ભગવતો દાનિ એવં ભવતિ ॥ અભિમાનિનો શાક્યાઃ યદિ સાનં સ્વકે આસને નિષણ્ણકો પ્રતિસંમોદયિષ્યામિ અથ સાનં ભવિષ્યતિ ચિત્તસ્યાન્યથાત્વં કથં હિ નામ યો કુમારો ચક્રવર્તિરાજ્યમ્ અપહાય પવ્રજિતો અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધિત્વા ધર્મમ્ અધિગતો ધર્મસ્વામી આત્માનં પ્રતિજાનાતિ સો પિતરં ચ વૃદ્ધતરકાં ચ ગુરુસ્થાનીયાં ચ ન પ્રત્યુત્થિહતિ । નાસ્તિ ચ સો સત્વો વા સત્વકાયો વા યસ્ય તથાગતે પ્રત્યુપસ્થિહન્તે ન સપ્તધા મૂર્ધ્નં સ્ફલેયા । યન્ નૂનાહં પૌરુષમાત્રં વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે દીર્ઘં ચંક્રમં ચંક્રમેયં ॥
___અથ ખલુ ભગવાં પિતુ રાજ્ઞો શુદ્ધોદનસ્ય શાકિયમણ્ડલસ્ય ચ માનાતિમાનં જ્ઞાત્વા આગમનં વિદિત્વા પૌરુષમાત્રં વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે દીર્ઘં ચંક્રમં ચંક્રમતિ અસ્પૃશન્તો પાદતલેહિ ભૂમિયં ॥ અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો દૂરતો એવં ન્યગ્રોધારામે ભગવન્તં પશ્યતિ પૌરુષમાત્રં વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે દીર્ઘં ચંક્રમ્મ્ ચંક્રમન્તં અસ્પૃશન્તં પાદતલેહિ ભૂમિયં દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ આશ્ચર્યાદ્ભુતસંહૃષ્ટરોમકૂપજાતો આશ્ચર્યં યાદૃશં કુમારેણ ધર્મો અભિગમિતો યથા સર્વલોકે દ્વિપદાનમ્ ઉત્તમો ॥ અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો શાક્યો શાકિયાનામ્ આમન્ત્રયતિ ॥ પશ્યથ ભગવન્તો યેન કુમારેણ સંકલ્પો
[_મ્વુ_3.115_] ચિન્તિતો પ્રાર્થયતા દ્રષ્ટું સર્વજ્ઞં સર્વધર્મેષ્વ્ અભિજ્ઞાતસંકલ્પં સર્વસિદ્ધં નરેન્દ્રં સો પશ્યતુ સિદ્ધાર્થં સર્વસિદ્ધિસંપ્રાપ્તં ॥
દૃષ્ટ્વાન પુત્રં પરિપૂર્ણકાયં
સુલક્ષિતં લક્ષવિચિત્રિતાંગં ।
પઞ્ચમમાસે યથ એવ ચન્દ્રો
પરિવૃતો લક્ષણતારકેહિ ॥
દૃષ્ટ્વા સુરૂપં અસમાનકાયં
તમ્ આયતાક્ષં શિરિય જ્વલમાનં ।
. . . . . . . . . . .
અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો યાવત્તકં યાનસ્ય ભૂમિ તાવત્તકં યાનેન યાત્વા યાનાતો પ્રત્યોરુહ્ય સ્વ-અન્તઃપુરેણ સાર્ધં શાકિયમણ્ડલેન ચ પદસા યેવ ન્યગ્રોધારામં પ્રવિષ્ટો યેન ભગવાન્સ્ તેનોપસંક્રમિત્વા મૂર્ધ્ના ભગવતઃ પાદૌ વન્દિત્વા ગાથામ્ અધ્યભાષિ ॥
ઇમં તૃતીયં તવ ભૂરિપ્રજ્ઞ
પાદાન્તે વન્દામિ સમન્તચક્ષુઃ ।

યં ચ તે નૈમિત્તિકા વ્યાકરેન્સુઃ
યં જમ્બુચ્છાયા ન જહે ઇમં ચ ॥
અથ ખલુ ભગવાં ન્યગ્રોધારામે તાલમાત્રં વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે સ્થિત્વા વિવિધવિચિત્રાણિ યમકપ્રાતિહાર્યાણિ કરોતિ । હેષ્ઠિમં કાયં પ્રજ્વલતિ ઉપરિમાતો કાયાતો શીતસ્ય વારિસ્ય પંચ ધારાશતાતિ શ્રવન્તિ । ઉપરિમે કાયે પ્રજ્વલિતે હેષ્ઠિમાતો કાયાતો શીતસ્ય વારિસ્ય પંચ ધારાશતાનિ શ્રવન્તિ ॥ અથ ખલુ ભગવાન્ ઋષભવર્ણમ્ ઋદ્ધિયે
[_મ્વુ_3.116_] અભિનિર્મિણિત્વા ચલત્કકુભં વર્ણરૂપસમુપેતો પુરસ્તિમાયાં દિશાયાં અન્તરહિતો પશ્ચિમાયાં દિશાયાં પ્રાદુર્ભવતિ । પશ્ચિમાયાં દિશાયાં અન્તરહિતઃ પુરસ્તિમાયાં દિશાયાં પ્રાદુર્ભવતિ । ઉત્તરસ્યાં દિશાયાં અન્તરહિતો દક્ષિણાયાં દિશાયાં પ્રાદુર્ભવતિ । દક્ષિણાયાં દિશાયામ્ અન્તર્હિતો ઉત્તરાયાં દિશાયાં પ્રાદુર્ભવતિ ॥ એવં દાનિ મહાપ્રાતિહાર્યં વિસ્તરેણ કર્તવ્યં ॥ તત્ર દાનિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીશતસહસ્રાણિ ભગવતો એદૃશં ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યન્ દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતા પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા સંવૃત્તા આશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તા હક્કારસહસ્રાણિ પ્રવર્તેન્તિ ॥ મહાપ્રજાપતીય દાનિ ગૌતમીય યદા ભગવાન્ અભિનિષ્ક્રાન્તો તસ્યા રુણ્ણેન શોકેન ચ અક્ષીણિ પટલેહિ વ સંછન્ના અન્ધા સંજાતા । તહિં ચ ન્યગ્રોધારામે ભગવતો વિવિધાનિ વિચિત્રાણિ યમકપ્રાતિહાર્યાણિ કરેન્તસ્ય હક્કારસહસ્રાણિ વર્તન્તિ મહાપ્રજાપતી ગૌતમી યશોધરાયે પૃચ્છતિ । કિં એતે હક્કારસહસ્રાણિ કુર્વન્તિ ॥ યશોધરા આહ ॥ એષો ભગવાં વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે વિવિધાનિ વિચિત્રાણિ યમકપ્રાતહાર્યાણિ કરોતિ નાપિ ત્વં પશ્યસિ ॥ યશોધરા આહ ॥ આગમેહિ અહન્ તથા કરિષ્યામિ યથા ત્વં પશ્યસિ ॥ તાયે દાનિ યશોધરાયે યત્ર ભગવતો પ્રાતિહાર્યાણિ કરોન્તસ્ય કાયાતો પંચ ધારાશતાનિ શ્રવન્તિ તતઃ ઉદકાંજલિં પૂરેત્વા મહાપ્રજાપતીયે ગૌતમીય અક્ષીણિ આક્ષાલિતાનિ તાનિ ચ પટલાનિ બુદ્ધાનુભાવેન ભિન્નાનિ । તસ્યા દાનિ યથાપૌરાણા શુદ્ધા વિમલા દૃષ્ટિ સંજાતા ॥
___અથ ખલુ ભગવાં વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે વિવિધાનિ વિચિત્રાણિ યમકપ્રાતિહાર્યાણિ કૃત્વા બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યાણિ દર્શયિત્વા આર્યધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિત્વા પ્રજ્ઞપ્ત એવ આસને નિષીદે ॥ અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો શાક્યા ચ ભગવતઃ
[_મ્વુ_3.117_] પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવન્તં સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ પ્રતિસંમોદેત્વા એકમન્તે નિષીદેન્સુઃ । મહાપ્રજાપતી ગૌતમી ચ યશોધરા ચ સાર્ધં ચ અંતઃપુરેણ ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવન્તં પ્રતિસમ્મોદેત્વા એકમન્તે નિષીદેન્સુઃ । અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો વેગજાતો ભગવતો હિતાહિતં અપૃચ્છે ॥
તં દેવવર્ણં સુકુમારરૂપં
ઉદ્યાનભૂમિં અનુચંક્રમન્તં ।
પિતા પુત્રં પ્રાંજલિકો ઉપાગમે
ઇન્દ્રં વ દેવા ત્રિદશા વ શક્રં ॥
ઇદં તૃતીયં તવ ભૂરિપ્રજ્ઞ
પાદાન્ તે વન્દામિ સમન્તચક્ષુઃ ।
યં ચ તે નૈમિત્તિકા વ્યાકરેન્સુઃ
જંબુચ્છાયા ન વિજહે ઇમં ચ ॥
તે દેવવર્ણા ઉભયે સમાગતા
બુદ્ધો ચ બુદ્ધસ્ય પિતા ચ રાજા ।
ઉપશોભતિ સાલવને નિષણ્ણો
ચન્દ્રો યથા અભ્રગણા પ્રમુક્તો ॥
અથાપ્રમેયસ્ય પિતુર્ અભૂષિ
ચિરસ્ય દૃષ્ટ્વાન પ્રિયં મનાપં ।
પુત્રં સ્વકં પ્રાણસમં નિષણ્ણં
હિતાહિતં પૃચ્છતિ વેગજાતો ॥
પુરા તવ કમ્બલપાદુકા વ
સુચિત્રા સૂક્ષ્માસ્તરસંસ્થિતાસુ ।
[_મ્વુ_3.118_] અભિરુહ્ય તાં ચંક્રમસે ચ વીર
શ્વેતસ્મિં છત્ત્રસ્મિં ધરીયમાને ।
સો દાનિ તામ્રમૃદુજાલિનીહિ
સમન્તનેમીહિ સહસ્રેહિ ।
કુશકણ્ટકશર્કરમ્ આક્રમન્તો
કચ્ચિત્ તે પાદૌ ન રુજન્તિ વીર ॥
ભગવાન્ આહ ॥
સર્વાભિભૂ સર્વવિદૂ હમ્ અસ્મિ
સર્વેષુ ધર્મેષુ અનોપલિપ્તઃ ।
સર્વં જહે તૃષ્ણક્ષયા વિમુક્તો
ન માદૃશો સંપ્રજનેતિ વેદના ॥
રાજા આહ ॥
પુરા તવ લોહિતચન્દનેન
શશિસ્ય રક્તોપનિભેન કાલે ।
મનોજ્ઞગન્ધેન સુશીતલેન
સ્નપકા વિલિંપેન્સુ તે સ્નાપયિત્વા ॥

સો દાનિ ગ્રીષ્માસુ ખરાસુ રાત્રિષુ
વનાદ્ વનં ઈર્યસિ ચંક્રમન્તો ।
ઓદાતશીતેન સુખેન વારિણા
કો દાનિ તે સ્નાપયતે કિલન્તં ॥
ભગવાન્ આહ ॥
શુદ્ધા નદી ગૌતમ શીલતીર્થા
અનાવિલા સદ્ભિઃ સદા પ્રશસ્તા ।
[_મ્વુ_3.119_] યસ્મિં હ્રદે દેવગણેહિ સ્નાતો
ઓગાઢગાત્રો પ્રતરામિ પારં ॥
ધર્મો હ્રદો ગૌતમ શીલતીર્થો
અનાવિલો સદ્ભિઃ સદા પ્રશસ્તો ।
યસ્મિં હ્રદે દેવગણેહિ સ્નાતો
પૃથિવીં પ્રવાહેતિ સ્વપુણ્યગન્ધાં ॥
રાજા આહ ॥
યદા તુવં કાશિકવસ્ત્રધારી
પદુમુત્પલચમ્પકવાસિતાનિ ।
શુદ્ધાનિ વસ્ત્રાણિ નિવાસયિત્વા
સો શોભસિ શાકિયમણ્ડલસ્મિં
શક્રો વ સાહસ્રગતાન મધ્યે ॥
સો દાનિ શાણાનિ ચ પટ્ટકાનિ ચ
રક્તાનિ વસ્ત્રાણિ દ્રુમત્વચાનિ ।
ધારેસિ તં ચ અજુગુપ્સમાનો
ઇદં પિ તે આશ્ચરિયં ભદન્ત ॥
ભગવાન્ આહ ॥
ન ચીવરે શયને ભોજને વા
અનુધ્યાપિતા ભોન્તિ જિના નરેન્દ્ર ।
લબ્ધ્વા મનાપં અથવાપિ અપ્રિયં
ઉપેક્ષકા ભોન્તિ જિના પ્રજાનકા ॥
રાજા આહ ॥
પુરા તવ અજન્યરથા વિચિત્રા
સુવર્ણકંસરુચિરા મહાર્હા ।
[_મ્વુ_3.120_] શ્વેતં ચ ચ્છત્ત્રં મણિખડ્ગચામરં
ધ્રુવં ગ્રહેન્સુ તે દિશં પ્રયાયતઃ ॥
પુરા તવ વાતજવો ઉદગ્રો
હયોત્તમો કણ્ઠકો શીઘ્રવેગો ।
આજાનેયો કઞ્ચનજાલચ્છન્નો
અભીક્ષ્ણ સો વહતિ યેન કામં ॥
યો યુગ્યયાનેહિ તુવં ઉપેતો
રથેહિ અશ્વેહિ ચ કુંજરેહિ ચ ।
રાષ્ટ્રેણ રાષ્ટ્રં અનુચંક્રમન્તો

કચ્ચિન્ ન શ્રાન્તો સિ તદ્ અદ્ય બ્રૂહિ ॥
ભગવાન્ આહ ॥
રથો મે ઋદ્ધિપાદો સ્વચિત્તવાહનો
ધૃતી ચ પ્રજ્ઞા ચ સ્મૃતી ચ સારથી ।
સમ્યક્પ્રધાના ચતુરો મે અશ્વા
સમં પ્રયાતો હં પદં સુસંસ્કૃતં ॥
રાજા આહ ॥
પુરા તુવં રૂપિયભાજનેષુ
સુવર્ણપાત્રેષુ ચ ભુંજિયાન ।
શુચિં પ્રણીતરસકં ચ ભોજનં
રાજાનુભાવેન ઉપસ્થિહેન્સુ ॥
સો દાનિ લોણં ચ અલોણકં ચ
લૂખં અલૂખં અરસં સરસં ચ ।
[_મ્વુ_3.121_] પરિભુંજસિ તં ચ જુગુપ્સમાનો
ઇદં પિ તે આશ્ચરિયં ભદન્ત ॥
ભગવાન્ આહ ॥
યે ચાપિ બુદ્ધા પુરિમા અતીતા
અનાગતા યો પિ ચહં અનેયો ।
લૂખં અલૂખં અરસં સરસં ચ
દમાર્થિકો લોકહિતાય ભુંજતિ ॥
રાજા આહ ॥
પુરા તુવં ગોષ્ઠિકતૂલિકાસુ
અજિનાસ્તૃતે ક્ષોમસુખોપધાને ।
સુવર્ણપાદે શયને મહાન્તે
ત્વં મોદસે મુક્તપુષ્પાવકીર્ણે ॥
સો દાનિ દુર્ગાય ખરાય ભૂમિયે
તૃણાનિ પત્રાણિ ચ સંસ્તરિત્વા ।
ત્વં મોદસે . . . . . સત્વસારો
કચ્ચિત્ તે ગાત્રાણિ રુજન્તિ ધીર ॥
ભગવાન્ આહ ॥
નાસ્મદ્વિધા શાક્ય દુઃખં સ્વપન્તિ
સર્વે ચ મે શોકજ્વરા પ્રહીણા ।
સો હં સદા નિર્જ્વરથો વિશોકો
જગ્રામ્ય્ અહં સર્વભૂતાનુકમ્પી ॥
[_મ્વુ_3.122_] રાજા આહ ॥
પુરા તુવં ગૌતમ સ્વકે અગારે
અન્તઃપુરે દેવવિમાનકલ્પે ।
પ્રદીપખદ્યોતગણાભિકાશે
કૂટાગારે પિથિતવાતપાને ॥
વિચિત્રમાલ્યાભરણાથ નારિથો

અલંકૃતા અપ્સરસન્નિકાશા ।
ઉપસ્થિતા કિંકરણીયા ઉત્સુકા
મુખં ઉદીક્ષન્તિ કિમ્ આર્ય આહ ॥
ભગવાન્ આહ ॥
અદ્યાપિ મે શાક્ય સ્વકે વિહારે
દેવા ચ બ્રહ્મા ચ પ્રભાસ્વરા ચ ।
ચિત્તં પ્ય્ એષાં મહ્ય વશેન વર્તતિ
યહિં ચ ઇચ્છામિ તહિં થપેમિ ॥
રાજા આહ ॥
ભેરીમૃદંગતુરિયાભિગીતો
પણિસ્વરાખ્યાનવિદૂહિ તત્વં ।
સ શોભસિ શાકિયમણ્ડલસ્મિં
શક્રો વ સાહસ્રગતાન મધ્યે ॥
ભગવાન્ આહ ॥
સૂત્રાન્તે વૈય્યાકરણાભિગીતો
વિદ્યાવિમુક્તિપ્રતિબોધનો હં ।
[_મ્વુ_3.123_] સોભામ્ય્ અહં ભિક્ષુસંઘમધ્યે
બ્રહ્મા વ સાહસ્રગતાન મધ્યે ॥
રાજા આહ ॥
પુરા તુવં ભીમ સ્વકે અગારે
અન્તઃપુરે દેવવિમાનકલ્પે ।
રક્ષન્તિ તે વર્મધરા મનુષ્યા
સુસઞ્ચિતાઃ ખડ્ગડૃઢા પ્રહારિણો ॥
સો દાનિ એકો વિહરે અરણ્યે
ઉલૂકભેરણ્ડકસંનિનાદે ।
અનેકવ્યાલાચરિતાસુ રાત્રિષુ
ક્વચિત્* ન ભીતો સિ તદ્ અદ્ય બ્રૂહિ ॥
(ભગવાન્ આહ ॥ )
સર્વે પિ ચે યક્ષગણા સમાગતા
ચણ્ડા પિ હસ્તી ગિરિદુર્ગચારી ।
ન માદૃશે રોમહર્ષં જનેયુ
ભયં પ્રહાયાભયમ્ અસ્મિ પ્રાપ્તઃ ॥
એકો ચરામિ મુનિ અપ્રમત્તો
નિન્દાપ્રશંસાસુ અવેપમાનો ।
સિંહો વ શબ્દેષુ અસન્ત્રસન્તો
વાતં વ જાલેષુ અસજ્યમાનં ।
નેતારમ્ અન્યેષુ અનન્યનેયં
ભીરું જિનં શાક્ય કથં વદેસિ ॥
[_મ્વુ_3.124_] રાજા આહ ॥
પૃથિવી ચ તે વિજિતા સર્વકલ્પા

પુત્રાણ તે પૂરસહસ્રમ્ અસ્ય ।
રત્નાનિ ચ સપ્ત પરિત્યજિત્વા
શ્રામણ્યમ્ એવાભિગતો સિ વીરા ॥
ભગવાન્ આહ ॥
પૃથિવી ચ મે વિજિતા સર્વકલ્પા
પુત્રાણ મે પૂરસહસ્રમ્ અસ્તિ ।
રત્નાનિ ચ અષ્ટ ઇમાનિ સન્તિ
એતાદૃશં રત્નમ્ અન્યં ન અસ્તિ ॥
તં વીતરાગં સુસમાહિતેન્દ્રિયં
સમ્યક્પ્રમુક્તં અખિલં અનશ્રવં ।
પુત્રં પિતા પ્રાંજલિકો ઉપાગમે
દેશેહિ મે માર્ગં મનુષ્યહિતાયે ॥
તમ્ એનં જ્ઞાનેન ફરિત્વ શાસ્તા
શુદ્ધોદનં પિતરં એતદ્ અબ્રવીત્* ॥
અભીક્ષ્ણં સો લોચય ભિક્ષુદર્શનં
મા પ્રમાદ્યિ ભેષ્યતિ તુહ્યં ધર્મો ॥
અથાપ્રમેયસ્ય પિતુ અભૂષિ
સંવર્ણિતં તાયિનો ભિક્ષુદર્શનં ।
સમનન્તરં સત્પુરુષો ભજન્તો
અથોત્તરીધર્મચક્ષું વિશોધયે ॥
એતાદૃશો આસિ તદા સમાગમો
[_મ્વુ_3.125_] પિતુશ્ ચ પુત્રસ્ય ચ હર્ષણીયો ।
તન્ તાદૃશં સુગતમ્ અનુસ્મરન્તો
નિરામિષાં કો ન લભેય પ્રીતિં ॥
_____પિતાપુત્રસમાગમો સમાપ્તો ॥
ભિક્ષૂ ભગવ્ન્તમ્ આહંસુઃ ॥ પશ્ય ભગવં કથં આયુષ્મતા ઉદાયિના અયં રાજા શુદ્ધોદનો અભિપ્રસાદિતો ॥ ભગવાન્ આહ ॥ ન હિ ભિક્ષવો એતરહિમ્ એવ એતેન ઉદાયિના એષો રાજા શુદ્ધોદનો અભિપ્રસાદિતો અન્યદાપિ એષ એતેન ઉદાયિના રાજા શુદ્ધોદનો અભિપ્રસાદિતો ॥ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવં ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવઃ ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો અતીતમ્ અધ્વાનં નગરે વારાણસીયે કશિજનપદે રાજા બ્રહ્મદત્તો નામ રાજ્યં કારયતિ કૃતપુણ્યો મહેશાખ્યો સુસંગૃહીતપરિજનો દાનસંવિભાગશીલો મહાબલો મહાકોશો મહાબલવાહનો । તસ્ય તં નગરં વારાણસી કાશિજનપદં ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણજનમનુષ્યં ચ બહુજનમનુષ્યં ચ સુખિતમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તડિમ્બડમરં સુનિગૃહીતતસ્કરં વ્યવહારસંપન્નં ॥ તત્ર સુપાત્રો નામ કાકરાજા પ્રતિવસતિ અશીતિસહસ્રપરિવારો ॥। તસ્ય દાનિ કાકરાજ્ઞો સુપાર્શ્વા નામ કાકભાર્યા । તસ્યા કાકીયે રાજભોજનેન દોહલકો । સા તસ્ય સુપાત્રસ્ય કાકરાજ્ઞો તં દોહલં આચિક્ષતિ ॥ સો આહ ॥ અહં આનાપયિષ્યં રાજભોજનં ભુંજાહીતિ ॥ સો દાનિ કાકરાજા અમાત્યમ્ આહ ॥ સુપાર્શ્વાયે રાજભોજનેન અભિપ્રાયો આણાપેહિ કાકાનાં યં રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય મહાનસાતો રાજભોજનમ્ આહરિષ્યન્તિ ॥ સો અમાત્યો આહ ॥ સ્વામિ આનયિષ્યામિ રાજભોજનં પિ ॥ સો દાનિ આમાત્યો તેષાં કાકાનામ્ આણાપેતિ । ગચ્છથ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય
[_મ્વુ_3.126_] મહાનસાતો રાજભોજનમ્ આનેથ સુપાત્રસ્ય કાકરાજ્ઞો ભાર્યા પરિભુંજિષ્યતિ ॥ તે કાકા આહન્સુઃ ॥ રાજકુલં ઇષ્વસ્ત્રશિક્ષિતૈઃ રક્ષીયતિ । પરિસમન્તેન રાજકુલસ્ય પક્ષી ન શક્નોતિ અતિક્રમિતું તતો ન શક્યામ વયં રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય મહાનસાતો રાજભોજનમ્ આનયિતું ॥ અપરે પિ આણાપ્યન્તિ ન ચ ઉત્સહન્તિ । અશીતિહિ કાકસહસ્રેહિ ન ચ કોચિદ્ ઉત્સહતિ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય મહાનસાતો રાજભોજનમ્ આનેતું મા તત્ર ગતા કાંડેન વા ગુડિકાયે વા હન્યેમ ॥ તસ્ય દાનિ કાકરાજ્ઞો અમાત્યસ્ય એતદ્ અભૂષિ ॥ અહં સુપાત્રસ્ય કાકરાજ્ઞો અશીતિનાં કાકસહસ્રાણાં અમાત્યો યદિ ચ અહં ન શક્નોમિ એતં સુપાત્રસ્ય કાકરાજ્ઞો આણત્તિકં કર્તું ન પુરુષકારકં ભવતિ અસ્માકં ગચ્છામિ સ્વકં રાજ્ઞો સુપાત્રસ્ય નિવેદિતું ॥ મહારાજ અત્ર સ્વકં મહાનસાતો રાજભોજનં આનેમિ યદિ હન્યામિ યષ્ટં ભવતુ એકશરીરેણ ન પુનઃ સુપાત્રસ્ય કાકરાજ્ઞો ભાર્યાયે ભોજનં નાનેમિ ॥ સો દાનિ તેષાં રાજપુરુષાણાં ઇષ્વસ્ત્રશિક્ષિતાનાં પ્ય્ આલુપ્તચિત્તાનાં નાજ્ઞાતો । તતઃ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય મહાનસાતો નાનાપ્રકારં રાજભોજનં પ્રત્યગ્રં વર્ણરસોપેતં તુણ્ડેનાદાયાપગચ્છતિ ॥ દિવસે દિવસે પુનર્પુનઃ હરતિ ॥
___તેહિ તેહિ સૂપેહિ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય નિવેદિતું ॥ અત્ર મહાનસે કાકો અપરાધ્યતિ રાજભોજનમ્ ઉચ્છિષ્ઠીકરોતિ વિટ્ટાલેતિ વિધ્વંસેતિ વયં કર્મે પ્રશૃતા તેહિ કર્મેહિ ઉત્ક્ષિપ્તા સ્મ નિવારયિતું ॥ રાજ્ઞા અમાત્યા આણત્તા ॥ એવં મહાનસં જાલેન પિધાપેથ યથ સો કાકો ન મહાનસે શક્યેય અપરાધ્યિતું ॥
મનસા દેવાનાં વચસા પાર્થિવાનાં
નચિરેણાઢ્યાનાં કર્મણા દરિદ્રાણામ્ ઇતિ ॥
[_મ્વુ_3.127_] રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય વચનમાત્રેણ સર્વન્તં મહાનસં જાલેન અપિહિતં ॥ સો કાકો તત્ર મહાનસે ન શક્નોતિ ઓપતિતું નાપિ શક્નોતિ અપરાધ્યિતું ॥ સો પિ તર્કેતિ કથં અહં અતો રાજભોજનં હરિષ્યન્તિ ॥ તસ્ય કાકસ્ય એતદ્ અભૂષિ ॥ યન્ નૂનાહં એતં પન્થં રક્ષેયં યેન પથેન મહાનસાતો રાજ્ઞો ભક્તં અલ્લીપીયતિ ॥ યતઃ પન્થાતો તં પશ્યતિ રાજ્ઞો અલ્લીપીયન્તં ઓદનં વા વ્યઞ્જનં વા માન્સપ્રકારાણિ વા ખજ્જકં વા તિલકૃતં વા અન્યં વા કંચિદ્ ભક્ષ્યં તતઃ તણ્ડેનાદાય ગચ્છતિ ॥ રાજ્ઞા આણત્તં સર્વેષામ્ એતેષાં પરિવેષકાનાં વર્ષવરાણાં ચ ભોજનભાજનાનાં પિધાનાનિ દેથ ॥ તે દાનિ પરિવેષકા તં ભોજનં પિધાનેહિ અપિહિત્વા મહાનસાતો રાજ્ઞો અલ્લીયન્તિ ॥ તતો સો કાકો ન ભૂયો શક્નોતિ હર્તું ॥ તસ્ય દાનિ કાકસ્ય એતદ્ અભૂષિ ॥ કથમ્ અહં શક્યેયં કાકરાજ્ઞો ભાર્યાયે ભૂયો રાજભોજનં હર્તું ॥ સો દાનિ યં રાજા બ્રહ્મદત્તો ચેટીનાં હસ્તે અર્પયન્તો દેવીનાં કબલાનિ પ્રેષતિ તતશ્ ચેટીનાં હસ્તાતો હરતિ ॥ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન શ્રુતં । અતઃ દેવીનાં કબલેહિ પ્રવેશીયન્તેહિ સો કાકો ચેટીનાં હસ્તાતો ભોજનં હરતિ ॥ રાજ્ઞા આણત્તં ॥ સર્વાસાં ચેટીનાં કબલાનિ પ્રવેશયન્તાનાં અપિધાનાનિ દેથ ॥ તત્ર ચ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય ગુરુકં અમર્ષં સંજાતં ॥ અહો યાદૃશો એષો કાકઃ ધૃષ્ટો મુખરો પ્રગલ્ભો ચ સાહસિકો ચ ધનુહસ્તેહિ ન શક્યતિ રક્ષિતું અન્તન્ દૃરષ્ટ્વા ઓપતતિ ॥ રાજ્ઞા આણત્તં ॥ યો મે એતં કાકં જીવન્તં ગૃહીત્વા અલ્લીપેય તસ્ય વિપુલં અભિચ્છાદનં દદેયં ॥ સર્વસ્ય પરિવારસ્ય આણત્તં એવં રાજા બ્રહ્મદત્તો જલ્પતિ ॥
[_મ્વુ_3.128_]___અપરા દાનિ ચેટી રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય અર્પયતો સ્વકાયે દેવીયે કબલં આદાય વસ્ત્રેહિ અપિહિત્વા ગચ્છતિ । સા દાનિ તેન કાકેન દૃષ્ટા । તસ્ય એતદ્ અભૂષિ । કથં અતો ચેટીય હસ્તાતો ભોજનં હરેયં । યન્ નૂનાહં અસ્યા ચેટીયે નાસાગ્રે લગ્નેયં તતઃ સા ચેટી ત્રસ્તા ઇમં ભોજનં ઉજ્ઝિષ્યતિ તતો અહં યં તં ભોજનં ગૃહ્ય ગમિષ્યામિ ॥ સો દાનિ યેનાભૂદ્ દાસી ઓપતિત્વા તાયે ચેટીયે નાસે લગ્નો । તત્ર નાસે વ્રણો ક્ષતો । ચેટીયે ભીતાયે ભોજનમ્ ઉજ્ઝિત્વા સો કાકો ઉભયેહિ હસ્તેહિ ગૃહીતો ॥ સા દાનિ ચેટી કાકમ્ આદાય નાસાય રુધિરેણ ઘરન્તેન રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય ઉપસંક્રાન્તા । અયં સો દૃષ્ટકાકઃ ગૃહીતો ॥ સો દાનિ રાજા બ્રહ્મદત્તો તસ્યા ચેટીયે પ્રીતો સંવૃત્તો । શોભનં તે કૃતં યં ત્વયા એષો કાકો ગૃહીતો ॥ તેન દાનિ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન તાયે ચેટીયે વિપુલો આચ્છાદો દિન્નો ॥ સો ચ કાકો પરિભાષિયતિ । ન શોભનં યં ત્વં રાજકુલં પિ ધર્ષયસિ ॥ સો દાનિ કાકો રાજાનં બ્રહ્મદત્તં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
વારાણસ્યાં મહારાજ કાકરાજા નિવાસિતો ।

અશીતિકાકસહસ્રેહિ સુપાત્રો પરિવારિતો ॥
તસ્ય દોહલિની ભાર્યા સુપાર્શ્વા માન્સમ્ ઇચ્છતિ ।
રાજ્ઞો મહાનસે પક્વં પ્રત્યગ્રં રાજભોજનં ॥
તસ્યાહં વચનં શ્રુત્વા કરન્તો અનુશાસનીં ।
ભર્તુર્ અપચિતિં કૃત્વા નાસાયે અકરિ વ્રનં ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવઃ રાજા બ્રહ્મદત્તો તસ્ય કાકરાજામાત્યસ્ય પ્રીતો સંવૃત્તો । ઇમસ્ય કાકરાજામાત્યસ્ય તસ્ય કાકરાજસ્ય સકાશાતો નૈવ ગ્રામો ન ભોગો નાપિ

[_મ્વુ_3.129_] ચ અન્યા કાચિદ્ વૃત્તિઃ । સ્વકેન તુણ્ડેન વૃત્તિં પર્યેષન્તો આત્મત્યાગં તસ્ય કાકરાજસ્ય કાર્યં કરોતિ ॥ અથ ભિક્ષવો રાજા બ્રહ્મદત્તો અમાત્યપાર્ષદ્યાં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
એતાદૃશો અરહતિ રાજભોગં હિ ભુંજિતું ।
યથાયં કાકરાજસ્ય પ્રહ્વ આમરણાદ્ દ્વિજો ॥
તસ્ય દાનિ કાકસ્ય રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન દૈવસિકં રાજભોજનં અનુજ્ઞાતં । રાજભોજનસ્ય પ્રત્યગ્રસ્ય નાનાપ્રકારસ્ય પૂરં ભોજનં કૃત્વા તસ્ય કાકસ્ય અર્થાયે એકાન્તે ક્ષિપ્યતિ અતઃ તં દૈવસિકં સ્વયં ચ ભુંજેસિ કાકરાજસ્ય ચ હરેસિ ॥ પરિવારસ્ય આણત્તં । ન કેનચિદ્ એતસ્ય કાકસ્ય રાજકુલં ગચ્છન્તસ્ય વા આગતસ્ય વા કિંચિદ્ વ્યાઘાતં ઉત્પાદયિતવ્યં ॥
___ભગવાન્ આહ ॥ સ્યાત્ ખલુ પુનર્ ભિક્ષવો યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન સુપાત્રો નામ કાકરાજા અભૂષિ । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અહં સ કાકરાજો અભૂષિ ॥ યા કાકરાજસ્ય ભાર્યા સુપાર્શ્વા નામ સા એષો યશોધરા અભૂષિ ॥ યશ્ ચ કાકરાજસ્ય અશીતીનાં કાકસહસ્રાણામ્ અમાત્યો અભૂષિ એષો સ કાલોદાયી સ્થવિરઃ ॥ યો ભૂદ્ રાજા બ્રહ્મદત્તઃ સ એષ રાજા શુદ્ધોદનો અભૂષિ ॥ તદાપિ એષો એતેન પ્રસાદિતો એતરહિં પિ એષ એતેન પ્રસાદિતઃ ॥
_____કાકજાતકં સમાપ્તઃ ॥
ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ પશ્ય ભગવન્ કથમ્ ઇયં મહાપ્રજાપતી ભગવતો શોકેન અન્ધા સંજાતા ભગવન્તં ચાગમ્ય અનન્ધા સંજાતા ॥ ભગવાન્ આહ ॥ ન ભિક્ષવો એતરહિમ્ એવ એષા મહાપ્રજાપતી મમ શોકેન કારુણ્યેન ચ અન્ધા સંજાતા મમ એવ
[_મ્વુ_3.130_] ચાગમ્ય અનન્ધા સંજાતા । અન્યદાપ્ય્ એષા મહાપ્રજાપતી મમ આગમ્ય અનન્ધા સંજાતા ॥ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવન્* ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવઃ ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ અતીતમધ્વાને હિમવન્તપાર્શ્વે ચણ્ડગિરિર્ નામ પર્વતો તસ્ય દાનિ પાર્શ્વે મહન્તો વનખણ્ડો વૃક્ષસહસ્રેહિ પુષ્પફલોપેતેહિ સંછન્નો પદ્મિનીહિ ચ આશ્રમેહિ ચ ઉપેતો ઋષિગણાનુચીર્ણો પ્રાન્તો પ્રવિવિક્તો ॥ તત્ર મહાન્તં હસ્તિયૂથં પ્રતિવસતિ ષડ્દન્તકુલં ॥ તહિં આજનિયો હસ્તિપોતો જાતો ષડ્દન્તો ઇન્દ્રગોપકશીર્ષો સપ્તાંગસુપ્રતિષ્ઠિતો કુમુદવર્ણો । સો યદા સંવર્ધિતો તદા માતાં ગુરુગૌરવેણ પ્રેમ્નેન ચ પરિચરતિ । તસ્યા પૂર્વં ભોજનં પાનીયં ચ દત્ત્વા પશ્ચાદ્ આત્મના પરિભુંજતિ કાલેન ચ તાં કાલેન ઉદ્ધતશરીરાયા વનલતાયા પરિમાર્જતિ સ્નાપયતિ ॥ એવં સો હસ્તિપોતો સાવહિતં પ્રસાદેન પ્રેમ્નેન ચ ગૌરવેણ ચ સર્વકાલં જનેત્રિં પરિચરતિ ॥ સો દાનિ કદાચિત્ તાં માતું સ્નાપયિત્વા પરિવિષિત્વા આસિતાં જ્ઞાત્વા ગજગણેન સાર્ધં ચરન્તો વાહ્યેન નિર્ગતો ॥ સો દાનિ મૃગલુબ્ધકેહિ મૃગવ્યં અણ્વન્તેહિ દૃષ્ટો તેહિ ગત્વા કાશિરાજ્ઞો નિવેદિતં । દેવ અમુત્ર વનખણ્ડે એદૃશો ગજપોતકો પ્રતિવસતિ પ્રાસાદિકો દર્શનીયો દેવસ્ય યોગ્યો ભવેય ॥
___અથ ખલુ ભિક્ષવઃ કાશિરાજા તેષાં લુબ્ધકાનાં શ્રુત્વા સબલવાહનો તં વનખણ્ડમ્ આગમે ॥ તેન સ હસ્તિપોતો વનખણ્ડાતો નિગૃહ્ય અપરાહિ કરેણુહિ પરિવારિતો વારાણસીં પ્રવેશિતો હસ્તિશાલાયાં ચ થાવિતો ॥ તસ્ય દાનિ રાજ્ઞો
[_મ્વુ_3.131_] ભવતિ । ભદ્રકો મે અયં યાનો ભવિષ્યતીતિ ॥ સો દાનિ સર્વસત્કારેહિ સત્ક્રિયતિ સ્વયં રાજા તસ્ય ભોજનં ચ પાનીયં ચ દદાતિ । તસ્ય તં સર્વસત્કારં ન પ્રીણયતિ શોકેન તાં માતરં અનુસ્મરન્તસ્ય ગમ્ભીરં ચ નિશ્વસતિ અશ્રૂણિ ચ પાતયતિ શુષ્યતિ ચ મિલાયતિ ચ ॥ સો દાનિ રાજા પ્રેમ્નાનુગતો અંજલિં પ્રગૃહ્ણેત્વા તં ગજપોતં પૃચ્છતિ ॥ સર્વસત્કારેહિ તે ગજોત્તમ સત્કરોમિ અથ ચ પુનસ્ ત્વં શુષ્યસિ ચ મિલાયસિ ચ પરિહાયસિ ચ વર્ણરૂપતો ન ચ તે પશ્યામિ ઉદગ્રમ્ આત્તમનં પ્રહૃષ્ટમુખવર્ણં । દેહિ મે વાચં આખ્યાહિ કેન તે ઉપકરણેન વૈકલ્યં ઉપસ્થાપયિષ્યામિ પ્રિયો ચ મે ત્વં ગજોત્તમ મનાપો ચ આખ્યાહિ મે કેન ત્વં પરિહાયસિ ભોજનં ચ પાનીયં ચ ન પ્રતીચ્છસિ ॥ સો દાનિ ગજપોતો રાજ્ઞા પૃચ્છીયમાનો માનુષિકાયે વાચાયે આહ ॥ દેવ ન મે કેનચિદ્ વૈકલ્યં ઉપકરણેન નૈવમ્ આહારેણ મમ કૃત્યં મમ માતા તહિં વનખણ્ડે પ્રતિવસતિ જીર્ણા વૃદ્ધા ગતવયા ચક્ષુર્વિહીના દુર્બલકાયા યદા વિજ્ઞાપ્રાપ્તો સ્મિ નાભિજાનામિ માતુર્ પૂર્વં અદત્ત્વા ભોજનં વા પાનં વા સ્વયં પરિભુંજિતું । એષ મે સમાદાનો મમ મરણં ઇહૈવ ભવિષ્યતિ । ન પુનર્ અહં અદત્ત્વા માતાયે સ્વયં પરિભુંજેયં ભોજનં વા પાનીયં વા ॥ સો દાનિ કાશીરાજા ધાર્મિકો ચ સકૃપો ચ પરાનુગ્રહપ્રવૃત્તો ચ । તસ્ય એતદ્ અભૂષિ । આશ્ચર્યમ્ ઇદં ઇમસ્ય હસ્તિપોતસ્ય યાવ માતૃજ્ઞો ચ ધાર્મિકો ચ આજાનેયો ચ યસ્ય અદ્ય એત્તકાનિ દિવસાનિ ભોજનં અપ્રતીચ્છન્તસ્ય પાનીયમ્ અપિબન્તસ્ય માતૃશોકેન । એકત્યેષુ મનુષ્યેષુ નૈતે ગુણા સુલભરૂપા યે ઇમસ્ય ગજપોતસ્ય । નૈતમ્ અસ્માકં સાધુ ન પ્રતિરૂપં યં વયં ઇમાન્ એવરૂપા કલ્યાણસત્વા વિહેઠામ ॥ સો દાનિ મહામાત્રાણામ્ આહ ॥ મુંચથ એતં હસ્તિપોતં ગચ્છતુ વનખણ્ડં યતો સ્માભિ આનીતો માતૃવર્તકો માતરે
[_મ્વુ_3.132_] સમાગચ્છતુ મા ઇહ અનાહારો મરિષ્યતિ તતો વયં નિરર્થકા અધર્મેણ સંયુજ્યેમ ॥ સો દાનિ રાજાણત્તીયે તસ્યૈવ વનખણ્ડસ્ય સમીપે નેત્વા મુક્તો ॥
___સો દાનિ તં વનખણ્ડં ગત્વા નૈવાહારં કરોતિ ન પાનીયં પિબતિ તાં માતરં માર્ગતિ ॥ તસ્ય દાનિ સા માતા શોકેન રુદમાના ચ તં પુત્રકં અપશ્યન્તી અન્ધીભૂતા ॥ સો દાનિ ગજપોતકો તાં માતરં અલભન્તો પર્વતશિખરમ્ અભિરુહિત્વા કુંજરરાવાં મુંચતિ । તસ્ય મહાન્તં કુંજરરાવં મુંચતો તાયે માતરે તં સ્વરં પ્રત્યભિજ્ઞાતં પુત્રસ્ય મે એષો સ્વરો તિ તાયે પિ મહાનિનાદં મુક્તં ॥ તતઃ તેન માતુસ્વરો પ્રત્યભિજ્ઞાતો ॥ સો દાનિ તસ્યા માતુ મૂલે ઉપસંક્રમે ॥ તસ્ય સા માતા ઉદકહ્રદસ્ય મૂલે આસતિ અન્ધા પરિભ્રમન્તી પુત્રશબ્દં શ્રુત્વા રેણુગુણ્ઠિતશરીરા ॥ સો દાનિ ગજપોતકો તતઃ તતો વનલતાં સુકુમારાં ભુંજિત્વા તાં માતરં પરિમાર્જતિ રેણું ચાસ્યા શરીરાતો અપનેતિ । તતશ્ ચ ઉદકહ્રદાતો શુણ્ડં ઉદકસ્ય પૂરેત્વા હૃષ્ટો આત્તમનો પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો તાં માતાં સ્નાપેતિ ॥ સા દાનિ સ્નાતા ચ તાનિ ચ અક્ષીણિ ધૌતાનિ સર્વમલં મ્રક્ષિતં અશુચ્યપગતં ચાસ્યા પરિશુદ્ધા દૃષ્ટી સંવૃત્તા ॥ સા દાનિ હસ્તિનિકા તં પુત્રકં પશ્યિત્વા પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા પૃચ્છતિ । પુત્ર કહિં સિ ગતો મમ મેલ્લિત્વા અનાથાયે દુર્બલચક્ષુયેતિ ॥ સો તસ્યા માતાયે તાં પ્રકૃતિં વિસ્તરેણ આચિક્ષતિ યથા ગૃહીતો યથા ચ ઓસૃષ્ટો ॥ સા તં પુત્રકં આહ ॥ એવં પુત્ર આનન્દતુ કાશિરાજા સપરિવારો યથા અદ્ય તવ દૃષ્ટ્વા અહં નન્દામિ ॥
___સ્યાત્ ખલુ ભિક્ષવઃ યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન કાશિરાજા અભૂષિ । ન ખલ્વ્ એતદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । એષો નન્દો મમ

[_મ્વુ_3.133_] પિત્રિયપુત્રો ભ્રાતા સો કાશિરાજા અભૂષિ ॥ યો ગજપોતકો અહમ્ એવ તદા અભૂષિ ॥ યા ગજપોતસ્ય માતા અભૂષિ એષા સા મહાપ્રજાપતી ગૌતમી તદાપિ મમ શોકેનાન્ધા સંજાતા મમ એવાગમ્ય અનન્ધા સંજાતા । એતરહિં પિ એષા મહાપ્રજાપતી ગૌતમી મમ શોકેનાન્ધા સંજાતા મમ યેવ ચાગમ્ય અનન્ધા સંજાતા ॥
_____સમાપ્તં હસ્તિનિકાજાતકસ્ય પરિકલ્પં ॥
નીવરણં વિજહિત્વા શૃણોથ એકાગ્રમાનસા સર્વે ।
યથ બોધિસત્વચર્યા સુદુષ્કરા હર્ષણીયા ચ ॥
તિર્યગ્યોનિગતસ્યાપિ ગજસ્ય સ્વમાતરે સૌહૃદમ્ આસિ ।
કિં પુનઃ મનુષ્યભૂતો ગુરું પુરિચરેય તં વિપ્રં ॥
કામં પિ બોધિસત્વા સર્વજગતિ વત્સલા પ્રકૃતિસ્નિગ્ધા ।
અતિવત્સલા તુ ગુરુષુ યથા શ્રુતં કીર્તયિષ્યામિ ॥
હિમવન્તપાદપાર્શ્વે ચણ્ડોગ્રે ચણ્ડપર્વતે રમ્યે ।
તાપસકુલ-આશ્રમેહિ ક્વચિત્ ક્વચિ કૃતાભ્યલંકારે ॥
કિન્નરકુંજરવાનરવરાહશાર્દૂલવ્યાઘ્રગણચીર્ણે ।
રુરુમહિષસરભચરિતે વૃષભચમરિશમ્બરાકીર્ણે ॥
મોરશુકજીવજીવકચકોરકરવિંકશકુનમિથુનેહિ ।
સમન્તં હિ તં વનવરં શોભતિ મધુરં રવન્તેહિ ॥
[_મ્વુ_3.134_] શોભન્તિ ચ ક્વચિક્વચિત્ પદ્મસરા રાજહંસપરિપૂર્ણા ।
કલહંસલીલગલિતા ગજયૂથવિલોલિતાશ્ ચ પુરે ॥
ક્વચિદ્ ભ્રમરમધુકરિભિશ્ ચૂર્ણિતકુસુમેહિ પાદપસમીપં ।
કૃતસંસ્તરા વિચિત્રા હરિણશકુનલીલિતા સ્થાન્તિ ॥
ક્વચિદ્ વૃદ્ધતાપસેહિ ધ્યાનરતિરતેહિ નિર્ઝરગતેહિ ।
સંશોભતે વનવરં સ્વાધ્યાયરતેહિ ચ પરેહિ ॥
ક્વચિ દૃષ્ટકુમારેહિ દીર્ઘજટા-અજિનવલ્કલધરેહિ ।
સંશોભતે વનવરં વિચિત્રફલમૂલહસ્તેહિ ॥
તસ્મિં પ્રવણે ભિરામે પરિહરતિ જનેત્રીં નેત્રપ્રહીણાં ।
જીર્ણાં દુર્બલગાત્રાં ગજોત્તમો સર્વભાવેન ॥
સો ગજગણેન સાર્ધં રમન્તો અપનિર્ગતો મહદ્દૂરં ।
રાજા ચ સહ બલેન ગજગ્રહણકારણં પ્રાપ્તો ॥

દૃષ્ટ્વાન તં ગજવરં રાજ્ઞઃ સૂતો પિ હર્ષિતો અવચિ ।
ગજવરો લક્ષણુપપેતો ગજોત્તમો પાર્થિવ યૂથે ॥
ગજગણગતં ગજેન્દ્રં તં દૃષ્ટ્વા વાહનં ઉદારં તં ।
સંગૃહ્ણિ કાશિરાજા વનાત્ પુરવરં નિબન્ધિત્વા ॥
સો નૈવ પિબતિ પાનં ન ચ ભુંજતિ શ્વસતિ ચ સો ભીક્ષ્ણં ।
તં અવચ મધુરગિરયા સ હસ્તિરત્નં પૃથિવીપાલો ॥
નાગવર મા કૃશો ભવ પ્રતીચ્છ ભક્તં પિબાહિ પાનીયં ।
અભિરામયિષ્યામિ ઇધ પુરોત્તમે ખુ શોચિષ્ઠાઃ ॥
[_મ્વુ_3.135_] ગજોત્તમો આહ ॥
ન ખુ શોચામિ નરપતે બન્ધનમ્ ઉપરોધનં ક્ષુધપિપાસાં ।
ઇતો ચ મે દુઃખતરં નરેશ્વર તેન શોચામિ ॥
રાજા આહ ॥
કિન્ તવ ઇતો ગજવર દુઃખતરં દુઃખતરં પુનર્ અન્યં ।
યેન તે ન પ્રતિભાતિ પાનીયમ્ અશનં ચ આખ્યાહિ ॥
ગજપોતકો આહ ॥
માતા મમ ગતવયા જીર્ણા અતિવત્સલા નયનહીના ।
સા મયા વિના મરિષ્યતિ નરેશ્વર તેન શોચામિ ॥
તસ્યાહં બિસમૃણાલં પૂર્વં ઉપાનયામિ અનયનાયે ।
ભુંજામિ પશ્ચાત્મના સાદ્ય અનસના તિ શોચામિ ॥
ગ્રીષ્મે પરિદગ્ધગાત્રા શીતલવનચ્છાદિતોદકં ચૈવં ।
ઉપનામેમિ સ્નપેમિ ચ સાદ્ય અનાથ તિ શોચામિ ॥
સંપ્રતિ વને અનયના પરિભ્રમતિ રેણુગુણ્ઠિતશરીરા ।
હા પુત્રેતિ ચ વદતિ તદ્ અદ્ય દુઃખતરમ્ આસાદ્ય ॥
શ્રુત્વા ગજેન્દ્રવચનં મનુજેન્દ્રો સુમધુરં સુકરુણં ચ ।
અશ્રુપરિપૂર્ણવદનો નરવરો વારણમ્ અધ્યભાષિત ॥
એકત્યેષુ મનુષ્યેષુ સુદુલ્લભા એદૃશા ગુણા સમ્યક્* ।
યેન તવ ઇમા ગજવર હૃદયસ્મિં જાયતે પીડા ॥
મુંચથ લઘુ ગજવરં ચરતુ વને ગુરુજનં પરિચરન્તો
[_મ્વુ_3.136_] ભવતુ જનની આશ્વસ્તા નંદતુ સહ પુત્રરતનેન ॥
સા ગજવરસ્ય માતા દુઃખાર્દિતશોકશલ્યસંશીર્ણા ।
ગગણમ્ ઇવ કાલમેહ્ગો નાદયતિ વનં પરિચરન્તી ॥
ભવતુ જનની સવત્સા નન્દન્તુ વનમૃગા ચ વનદેવતા ।
આખ્યાતે નન્દતુ મે અનયના માતા રતનકેન ॥
ઇષ્ટં લુબ્ધેહિ દન્તહેતોઃ વ્યાઘ્રેહિ રુધિરમાન્સાર્થં ।
નીતં વ રાજધાનિં ગજોત્તમં કાશિમ્ આવિક્ષે ॥
વનદેવતા ભણન્તિ ગજોત્તમો પ્રવરલક્ષણસમંગી ।
તં ગૃહ્ણે કાશિરાજા વનાત્ પુરવરં નિબન્ધિત્વા ॥
તં ખુ મરણં ભવિષ્યતિ મહ્યં અનાથાયે નષ્ટનયનાયે ।
સો પિ ચ ગજો મરિષ્યતિ સુવત્સલો મહ્યં શોકેન ॥
યો વિચરે ગિરિવરેષુ વનેષુ પ્રવરેષુ ફુલ્લશિખરેષુ ।

સ ખુ મરિષ્યતિ નાગો મમ ચોપવનં ચ શોચન્તો ॥
અથ તવ ન જાતુ ગજવર જનેત્રી ત્વયિ રોષિતા ન પરિભ્રષ્ટા ।
પ્રેમ્નેન અનુચરિત્થ તથ તુહ્ય વિભોક્ષણં ભવતુ ॥
અથ ત્વય ન જાતુ વીર અદત્ત્વ તવ જનનિયે પ્રથમભક્તં ।
ફલમૂલભોજનં વા તથ તુહ્ય વિભોક્ષણં ભવતુ ॥
અથ ગજવરો ત્વરિતો માતરમ્ ઉપગમ્ય આલપતિ સ્નિગ્ધં ।
સુકુમારલતાયે ચ પરિમાર્જતિ રેણુપરિશુદ્ધાં ॥
[_મ્વુ_3.137_] બદ્ધો સ્મિ કાશિરાજ્ઞા પુરોત્તમે દારુણેહિ પાશેહિ ।
તવ તુ કૃતેન અનયના મુક્તો પુન ધર્મરાજેન ॥
સા ગજવરસ્ય ઘોષં શ્રુત્વા સ્પર્શં ચ તસ્ય ઉપલભ્ય ।
પ્રીતમનસા ઉદગ્રા પુનઃ સનયના ગજં લબ્ધ્વા ॥
હસ્તિનિકા આહ ॥
એવં નન્દતુ નન્દન્તો કાશિરાજા સબાન્ધવો ।
યથાહં અદ્ય નન્દામિ પુત્રેણ નયનેહિ ચ ॥
એતં પુત્રં પૂર્વં શૈલવને મૃગાન્વિતે ।
સપુત્રા અદ્ય નેત્રેહિ પશ્યતિ વરકુંજરં ॥
પૂર્વજાતિમ્ અભિજ્ઞાય સંબુદ્ધો વદતાં વરો ।
જાતકમ્ ઇદમ્ આખ્યાસિ શાસ્તા ભિક્ષુણમ્ અન્તિકે ॥
અહં ગજવરો આસિ માતા સા આસિ હસ્તિની ।
તેનાદ્યાપ્ય્ અસ્યા પુત્રો હં ગાડસ્નેહા ચ ગૌતમી ॥
એયં દીર્ઘસ્મિં સંસારે સ્નેહદ્વેષેણ દુઃખિતા ।
સ્નેહદ્વેષપ્રહાણાર્થં ધર્મં ચરથ નિર્મમા ॥
_____હસ્તિનીજાતકં સમાપ્તં ॥
ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈર્ બુદ્ધા ભગવન્તો સત્વાં વિનયન્તિ । તદ્યથા ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ અનુશાસનીપ્રાતિહાર્યેણ ધર્મદેશનાપ્રાતિહાર્યેણ ॥ ભગવતા ઇમેહિ ત્રિહિ પ્રાતિહાર્યેહિ
[_મ્વુ_3.138_] ન્યગ્રોધારામે બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ આર્યે ધર્મે વિનીતા ॥ અથ ખલુ રાહુશ્ ચાસુરેન્દ્રો વેમચિત્રી ચ અસુરેન્દ્રો મુચિલિન્દો ચ અસુરેન્દ્રો ષષ્ઠીહિ અસુરનયુતેહિ સાર્ધં પ્રભૂતં ગન્ધમાલ્યમ્ આદાય બહૂનિ અસુરસહસ્રાણિ ચ બહૂનિ ચ અસુરકન્યાસહસ્રાણિ સર્વાલંકારભૂષિતાનિ આમુક્તમણિકુણ્ડલાનિ મહતા અસુરાનુભાવેન મહતા અસુર-ઋદ્ધીયે યેન કપિલવસ્તુન્યગ્રોધારામસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા ન્યગ્રોધારામસ્ય ઉપરિ વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે સ્થિત્વા ભગવતો પૂજાસત્કારમ્ અકરેન્સુઃ । સર્વગન્ધેહિ સર્વમાલ્યેહિ સર્વનૃત્યેહિ સર્વગીતેહિ સર્વવાદિતેહિ સર્વતૂર્યતાડાવચરેહિ ભગવન્તં સત્કૃત્વા ગુરુકૃત્વા માનયિત્વા પૂજયિત્વા અપચયિત્વા અનુત્તરાયે સમ્યક્સંબોધયે ચિત્તમ્ ઉત્પાદેન્સુઃ । અહો પુનર્ વયં પિ ભવેમ અનાગતે અધ્વાને તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા વિદ્યાચરણસંપન્નાઃ સુગતા લોકવિદનુત્તરા પુરુષદમ્યસારથઃ શાસ્તારો દેવમનુષ્યાણાં યથાયં ભગવાન્ એતર્હિ એવં દ્વાત્રિંશતીહિ મહાપુરુષલક્ષણેહિ સમન્વાગતા ભવેમ અશીતિહિ અનુવ્યંજનેહિ ઉપશોભિતશરીરા અષ્ટાદશહિ આવેણિકેહિ બુદ્ધધર્મેહિ સમન્વાગતા દશહિ તથાગતબલેહિ બલવાં ચતુર્હિ વૈશારદ્યેહિ વિશારદા યથા ભગવાં એતરહિં એવઞ્ ચ અનુત્તરં ધર્મચક્રં પ્રવર્તેમ યથાપિ ભગવતા એતરહિ । એવં ચ મો દેવમનુષ્યા શ્રોતવ્યં શ્રદ્ધાતવ્યં મન્યેન્સુઃ યથા વ ભગવતો એતરહિ એવં ચ સમગ્રં શ્રાવકસંઘં પરિહરેમ યથા ભગવાં એતરહિં । એવં તીર્ણા તારયેમ મુક્તા મોચેમ આશ્વસ્તા આશ્વાસેમ પરિનિર્વૃતા પરિનિર્વાપેમ । એવમ્ એતં ભવેય બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય મહતો જનકાયસ્ય અર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ ॥ અથ ખલુ ભગવાન્ તેષામ્ અસુરાણામ્ ઇદમ્ એવંરૂપં ચેતોપ્રણિધાનં
[_મ્વુ_3.139_] વિદિત્વા તસ્યાયે વેલાયે સ્મિતં પ્રાદુષ્કરે સમનન્તરં પ્રાદુષ્કૃતે ચ ભગવતો મુખદ્વારાતો નાનાવર્ણા અનેકવર્ણા અર્ચિષો નિશ્ચરિત્વા નીલપીતમાંજિષ્ઠા રક્તશ્વેતાવદાતા કનકવર્ણા સર્વં બુદ્ધક્ષેત્રં ઓભાસયિત્વા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવનિકાયા ભગવન્તં ત્રિખુત્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્વા ભગવતો પુરતો અંતરહિતાઃ ॥
___અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ અશ્વકી યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા તેનાંજલિં પ્રણામયિત્વા ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ નાહેતુકં નાપ્રત્યયં તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાદુષ્કરોન્તિ । કો ભગવં હેતોઃ કઃ પ્રત્યયો સ્મિતસ્ય પ્રાદુષ્કરણાય ॥ અથ ભગવાન્ આયુષ્મતા અશ્વકિના પૃષ્ટો તં [અસુરા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવનિકાયા ભગવન્તં ત્રિક્ષુત્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્વા ભગવતો પુરતઃ અંતરહિતા] અસુરાણાં ચેતોપ્રણિધાનં ગાથાભિ વ્યાકર્ષિ ॥
તત્રમ્ અકાસિ સ્મિતં દ્વિપદેન્દ્રો
દાનવચિત્ત વિદિત્વમ્ ઉદારં ।
પૃચ્છતિ અશ્વકિ પ્રાંજલિં કૃત્વા
દૃષ્ટ્વ સ્મિતં સુગતસ્ય મુખાતો ॥
નેહ અહેતુક લોકપ્રદીપો
પ્રાદુકરોતિ સ્મિતં પરમર્ષિ ।
બ્રૂહિ નરોત્તમ હેતુ સ્મિતસ્ય
યત્ તે કૃતં ઇહ લોકહિતેષી ॥
અદ્ય નિઃસંશયં બોધિર્ ઉદારા
કેનચિ સંજનિતા પરિષાયાં ।
યસ્ય તથાગત આશય જ્ઞાત્વા
પ્રાદુકરોતિ સ્મિતં રમણીયં ॥
[_મ્વુ_3.140_] સંશયિતો પિ અયં ઇહ અદ્ય

દૃષ્ટ્વ સ્મિતં સુગતસ્ય મુખાતો ।
બ્રૂહિ નરોત્તમ મા ચિરમ્ અસ્તુ
છિન્દહિ સંશયિતાન વિલેખં ॥
યં અકરિ સ્મિતં લોકપ્રદીપો
દાનવપૂજં વિદિત્વમ્ ઉદારાં ।
વ્યાકરણં ભણ આસુરકાયં
યં વ શ્રુણિત્વ ભવેય ઉદગ્રો ॥
ભગવાન્ આહ ॥
સાધુ તે અશ્વકિ પૃચ્છિતા પ્રશ્ના
યસ્ય કૃતે સ્મિતં લોકહિતસ્ય ।
તસ્ય તે વક્ષ્યં ફલં નિખિલેન
એકમનો ભણતો મે શ્રુણેહિ ॥
પૂજા ઇહ મે કૃતા અસુરેહિ
બોધિમ્ અનુત્તરં પ્રાર્થયમાના ।
તે વિજહિત્વ તમાસુરકાયં
સ્વર્ગગતા રમિષ્યન્તિ ચિરં પિ ॥
દેવપુરાયં ચિરં નિવસિત્વા
પંચહિ કામગુણેહિ સમંગી ।
માનુષલોકમ્ ઇમં પુનરેત્વા
પૂજયિષ્યન્તિ જિનાં દ્વિપદેન્દ્રાં ॥
કલ્પસહસ્રશતાનિ બહૂનિ
કૃત્વ પુનઃ પુન પૂજ જિનેષુ ।
[_મ્વુ_3.141_] કાંચનસંનિભલક્ષણધારી
સર્વે જિના ભવિષ્યન્તિ જિતારી ॥
શ્રુત્વ ચ વ્યાકરણં અસુરાણાં
તુષ્ટ ઉદગ્રો સદેવકલોકો ।
પ્રાણસહસ્રશતાનિ બહૂનિ
પ્રસ્થિત તત્ર અનુત્તરયાને ॥
અથ ખલુ સંબરો અસુરેન્દ્રો તાયે વેલાયે ઇમાં ગાથામ્ અધ્યભાષિ ॥
એદૃશેહિ મે મિત્રેહિ સદા ભોતુ સમાગમો ।
યં નિશામ્ય યમ્ આગમ્ય પૂજેમ દ્વિપદોત્તમં ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ તાનિ ષષ્ઠી અસુરનયુતાનિ અનુત્તરાયે સમ્યક્સંબોધીયે વ્યાકરિત્વા બહૂનિ ચ પ્રાણિસહસ્રાણિ આર્યધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિત્વા રાજાનં શુદ્ધોદનં ચ સપરિવારં ચ ઉદ્યોજયે ॥ અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો સપરિવારો ઉત્થાયાસનાતો ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા પ્રક્રમે । તથા સર્વો જનકાયો ॥
___અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો તસ્યૈવ રાત્રિયે અત્યયેન પ્રભૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં પ્રતિજાગરિત્વા કપિલવસ્તુનગરં સિક્તસંમૃષ્ટં કૃત્વા અપગતરજં અપગતપાષાણશર્કરકઠલ્લં મુક્તપુષ્પાવકીર્ણં ગન્ધઘટિકાધૂપિતધૂપનં ચિત્રપરિક્ષિપ્તં વિતતવિતાનં ઓસક્તપટ્ટદામકલાપં । યાવચ્ ચ કપિલવસ્તું યાવચ્ ચ ન્યગ્રોધારામં નટનર્તક-ઋલ્લમલ્લપાણિસ્વરિકાં કુમ્ભતૂણિકશોભિકાં દ્વિસ્ત્વલવેલમ્બકાં દેશેદેશેષુ સ્થાપયિત્વા મહતા રાજાનુભાવેન મહતા રાજ-ઋદ્ધીયેન ભગવતો નગરં પ્રવેશિતં કરોતિ ॥ અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં પુરસ્કૃત્વા રાજકુલં પ્રવેશેતિ ॥
[_મ્વુ_3.142_] અથ ખલુ ભગવાં શુદ્ધોદનસ્ય નિવેશનં પ્રવિશિત્વા પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષીદે યથાસનો ચ ભિક્ષુસંઘો ॥ અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો ભ્ગવન્તં સ્વહસ્તં પ્રણીતેન પ્રભૂતેન ખાદનીયભોજનીયેન સન્તર્પયતિ સંપ્રવારેતિ મિત્રામાત્યા ચ ભિક્ષુસંઘં ॥ અથ ખલુ ભગવાં ભુક્તાવી ધૌતહસ્તો અપનીતપાત્રો રાજાનં શુદ્ધોદનં ધર્મ્યા કથયા સંદર્શયિત્વા સમાદાપયિત્વા સમુત્તેજયિત્વા ઉત્થાયાસનાતો પ્રક્રમે ॥ અપરં દિવસં મહાપ્રજાપતી ગૌતમી ભગવતો સશ્રાવકસંઘસ્ય ભક્તં કરોતિ । અપરં દિવસં યશોધરા ભક્તં કરોતિ । અપરં દિવસં અન્તઃપુરિકા । અપરં દિવસં શાકિયમણ્ડલં ભગવતો સશ્રાવકસંઘસ્ય ભક્તં કરોતિ ॥
___યશોધરાયે દાનિ ભગવતો સશ્રાવકસંઘસ્ય મોદકં સજ્જીકૃતં સર્વં જ્ઞાતિવર્ગં નિમન્ત્રિતં ॥ ભગવાં કાલજ્ઞો વેલજ્ઞો સમયજ્ઞો પુદ્ગલપરાપરજ્ઞો કાલ્યસ્યૈવ નિવાસયિત્વા પાત્રચીવરમ્ આદાય ભિક્ષુસંઘપરિવૃતો ભિક્ષુસંઘપુરસ્કૃતો યશોધરાયે નિવેશનં પ્રવિશિત્વા નિષીદે પ્રજ્ઞપ્તે એવાસને યથાસનો ચ ભિક્ષુસંઘો ॥ અથ ખલુ યશોધરા રાહુલમાતા મહાપ્રજાપતીગૌતમીયે સાર્ધં જ્ઞાતિવર્ગેણ ચ ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં પ્રણીતેન ખાદનીયભોજનીયેન સન્તર્પયતિ સંપ્રવારયતિ ॥ તાયે દાનિ યશોધરાયે રાહુલસ્ય હસ્તે પ્રત્યગ્રો પ્રણીતો મોદકો વર્ણગન્ધરસોપેતો દિન્નઃ ગચ્છ ઇમં મોદકં પિતુર્ દેહીતિ ॥ તેન ગચ્છિત્વા ભગવતો પાત્રે પ્રક્ષિપિત્વા ભગવતો છાયાયાં નિષીદિત્વા માતરમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ સુખા ખલ્વ્ અમ્બ શ્રમણસ્ય ઇયં છાયા ॥ અથ ખલુ યશોધરા રાહુલં કુમારમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ યાચ પુત્ર પૈતૃકં ધનં ॥ અથ ખલુ રાહુલો કુમારો ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ દેહિ મે શ્રમણ પૈતૃકં ધનં ॥ ભગવાન્ આહ ॥ રાહુલ પ્રવ્રજાહિ તતો પૈતૃકં ધનં દાસ્યામિ ॥ અથ ખલુ રાજા સાન્તઃપુરો
[_મ્વુ_3.143_] શાક્યા ચ સપરિવારા હૃષ્ટા અભૂન્સુઃ તુષ્ટા ઉદગ્રા ભગવતો રાહુલો પુત્રો વિનયે યશોધરાયે કિં દોષો ત્તિ ॥ યશોધરા દાનિ સર્વાલંકારેહિ આત્માનમ્ અલંકૃત્વા ભગવન્તં પરિવિષતિ કથં પુનર્ આર્યપુત્રો અગારમ્ અધ્યાવસતિ ન ચ ભગવતો ચિત્તસ્યાન્યથાભાવો ॥ અથ ખલુ ભગવાં ભુક્તાવી ધૌતપાણિ અપનીતપાત્રો રાજાનં શુદ્ધોદનં સાન્તઃપુરં મહાપ્રજાપતીં ગૌતમીં ચ યશોધરાં ચ રાહુલમાતરં સપરિવારાં ધર્મ્યા કથયા સંદર્શયિત્વા સમાદાપયિત્વા સમુત્તેજયિત્વા સંપ્રહર્ષયિત્વા ઉત્થાયાસનાતો પ્રક્રમે ॥
___ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ પશ્ય ભગવં યશોધરા મોદકેહિ લોભેતિ ॥ ભગવાન્ આહ ॥ ન ભિક્ષવો એતરહિ એવ એષા યશોધરા મમ મોદકેહિ લોભેતિ ॥ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભ્ગવં ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવો ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો અતીતમ્ અધ્વાનં નગરે વારાણસી કાશિજનપદે તસ્ય ઉત્તરેણ અનુહિમવન્તે સાહંજની નામ આશ્રમપદં શાન્તં વિવિક્તં વિગતજનપદં મનુષ્યરહેયં પ્રતિસંલયનસારોપ્યં મૂલોપેતં પત્રોપેતં પુષ્પોપેતં પાનીયોપેતં ॥ તહિં કાશ્યપો નામ ઋષિઃ પ્રતિવસતિ પંચાભિજ્ઞો ચતુર્ધ્યાનલાભી મહર્દ્ધિકો મહાનુભોગો ॥ તેન ગ્રીષ્માણાં પશ્ચિમે માસે ક્ષુદ્રપાકાનિ ફલાનિ ભુક્તાનિ તૃષિતેન ચ બહુતરં પાનીયં પીતં । તસ્ય અભિષ્યણ્ણા વાતાતપા સંવૃત્તા । તેન ઉપલકુણ્ડકે સશુક્રં પ્રસ્રાવં કૃતં ॥ અપરાયે મૃગીયે તૃષિતાયે તં પ્રસ્રાવં પાનીયસંજ્ઞાય પીતં ॥ ઋતુમતીયે તાયે મૃગીયે અશુચિમ્રક્ષિતેન મુખતુણ્ડેન સશુક્રં યોનિમુખં જિહ્વાય પ્રલીઢં । તાયે સંમૂર્છયિત્વા કુક્ષિં પ્રતિલબ્ધં ॥ સો ચ ઋષિ મૈત્રીવિહારી તસ્ય મૃગપક્ષી પિ ન
[_મ્વુ_3.144_] સન્ત્રસન્તિ મૃગપક્ષિશતાનિ આશ્રમસ્ય પરિસમન્તે ચરન્તિ પ્રતિવસન્તિ ચ સાપિ મૃગી તસ્યૈવ આશ્રમસ્ય પરિસમન્તેન ચરતિ તત્રૈવ પરિક્રમતિ ॥ સા દાનિ કાલેન સમયેન દારકં પ્રજાયતિ ॥ તેન ઋષિણા દૃષ્ટા તસ્યૈતદ્ અભૂષિ । કુતો ઇમસ્યા તિરિચ્છાનગતાયે મૃગીયે માનુષો અપત્યો તિ ॥ સમન્વાહરિત્વા ઋષીણાં જ્ઞાનં પ્રવર્તતિ । સો દાનિ ઋષિ સમન્વાહરતિ । અમુકં કાલં મયે અધિમાત્રં ક્ષુદ્રપાકાનિ ફલાનિ પરિમુક્તાનિ બહુતરકં ચ મે પાનીયં પીતં તતો મે અભિષ્યણ્ણેહિ ધાતૂહિ અપલકુણ્ડકે સશુક્રં પ્રસ્રાવં કૃતં । એતાયે મૃગીયે તૃષિતાયે પાનીયસંજ્ઞાયે પીતં ઋતુમતીયે તતો ચ તાયે કુક્ષિં પ્રતિલબ્ધં । મમૈવૈષો અંગનિસ્રાવો તિ । તેન દાનિ ગર્ભરૂપં અજિનકેન ગૃહ્ણીય તં આશ્રમપદં પ્રવેશિતો ॥

___સા દાનિ મૃગી પૃષ્ઠતો અન્વેતિ । તેન તસ્ય ગર્ભરૂપસ્ય ફલકેન નાભિ ચ્છિન્ના તૈલેન ચ અભ્યંગિતો સુખોદકેન તં ગર્ભમલં પરિધૌતં ॥ સો ઋષિ તં ગર્ભરૂપં તસ્યા મૃગીયે સ્તને અલ્લીપેતિ સાપિ મૃગી પાયેતિ । ઋષિણાપિ તસ્યા મૃગીયે સ્તનં તસ્ય દારકસ્ય મુખે પ્રક્ષિપ્યતિ ॥ યં કાલં સો દારકો આસિતો ભવતિ તતઃ સા મૃગી તસ્ય આશ્રમસ્ય પરિસમન્તેન ચરિત્વા પાનીયં ચ પિબિત્વા પુનઃ ગર્ભરૂપં સ્તનં પાયેતિ જિહ્વાગ્રેણ નં પરિલેહતિ ॥ યં કાલં સો ગર્ભરૂપો પાદેહિ પિ અણ્વિતઃ તતો સ્વયન્ તસ્યા મૃગીયે સ્તનં ગૃહ્ણિત્વા પિબતિ ॥ એકચરં શૃંગકં જાતન્તિ તેન ઋષિણા એકશૃંગો તિ નામં કૃતં ॥ સો દાનિ યથા સે માતા મૃગેહિ સાર્ધમ્ અણ્વતિ તથા સો પિ એકશૃંગકો ઋષિકુમારો અણ્વતિ મૃગેહિ ચ મૃગપોતકેહિ ચ સાર્ધં ક્રીડમાનો । યતો યતઃ સા માતા મૃગગણેહિ સાર્ધં અણ્વતિ તતઃ તતો પિ એકશૃંગો ઋષિકુમારો

[_મ્વુ_3.145_] અણ્વતિ । મૃગપોતકેહિ સાર્ધં ક્રીડન્તો અણ્વિય અણ્વિય મૃગેહિ મૃગપોતકેહિ ચ સાર્ધં પુનસ્ તં ઋષિસ્ય આશ્રમપદં આગચ્છતિ । તતો નં ઋષિ ક્ષુદ્રક્ષુદ્રાણિ ફલાનિ વર્ણગન્ધરસોપેતાનિ દેતિ ॥ યદા સો ઋષિકુમારો આશ્રમપદે શયિતો ભવતિ તતો બહૂ મૃગા ચ મૃગપોતકા ચ તમ્ ઋષિકુમારમ્ અનુપરિવારેત્વા શયન્તિ ॥ યં વેલં તે મૃગા ચ મૃગપોતકા ચ ચરિતુકામા ભવન્તિ તતઃ તમ્ ઋષિકુમારં શયમાનં મુખતુણ્ડકેન પ્રતિબોધયન્તિ ॥ એવન્ તે મૃગા ચ મૃગપોતકા ચ નાનાપ્રકારા ચ પક્ષી તેન ઋષિકુમારેણ સાર્ધં તત્ર આશ્રમપદે અભિરમન્તિ ॥ યં કાલં સો એકશૃંગકો ઋષિકુમારો વિજ્ઞપ્રાપ્તઃ સંજાતો તસ્ય ઋષિસ્ય તં આશ્રમં સિંચતિ સંમાર્જતિ મૂલાનિ નાનાપ્રકારાણિ આનેતિ પત્રાણિ આનેતિ ઉદકં આનેતિ કાષ્ઠાનિ આનેતિ તમ્ ઋષિં પરિમર્દતિ સ્નાપેતિ અગ્નિહોત્રં પ્રતિજાગરેતિ । તમ્ ઋષિં પરિવિસતિ નાનાપ્રકારાહિ મૂલવિકૃતીહિ પત્રવિકૃતીહિ પુષ્પવિકૃતીહિ ફલવિકૃતીહિ પાનીયં ઉપનામેતિ । પ્રથમં તં ઋષિં પરિવિસિત્વા તાં ચ મૃગીં માતરં પશ્ચાત્ સ્વયમ્ આહારં કરોતિ ॥ તેન ઋષિણા તસ્ય ઋષિકુમારસ્ય ધ્યાનાનાં ચ અભિજ્ઞાનાં ચ માર્ગમ્ ઉપદિષ્ટં ॥ તેન દાનિ ઋષિકુમારેણ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તેન વિહરન્તેન ઘટન્તેન વ્યાયમન્તેન ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ ઉત્પાદિતાનિ પંચ ચાભિજ્ઞા સાક્ષીકૃતા ॥ સો દાનિ ઋષિકુમારો ચતુર્ધ્યાનલાભી પંચાભિજ્ઞો કૌમારબ્રહ્મચારી મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવો સંજાતો અભિજ્ઞાતો દેવમનુષ્યાણાં ॥
___એકશૃંગકો ઋષિકુમારો અનુહિમવન્તે ગંગાયે નદીયે કૂલે સાહંજની-આશ્રમપદે પ્રતિવસતિ । વારાણસીયં ચ નગરે કાશિરાજ્ઞો પુત્રો ન ભવતિ ॥ તેન દાનિ બહૂ ઇષ્ટિપ્રક્રિયાસ્થાનાનિ કૃતાનિ પુત્રાર્થાય યથા મે પુત્રો ભવેય ન ચાસ્ય પુત્રો સંભવતિ
[_મ્વુ_3.146_] વિસ્તીર્ણે અન્તઃપુરે ધીતરો વ અસ્તિ ॥ તેન દાનિ કાશિરાજ્ઞા શ્રુતં । ગંગાય કૂલે સાહંજની નામ આશ્રમપદં તત્ર કાશ્યપો નામ ઋષિ પ્રતિવસતિ તસ્ય રાજ-ઋષિસ્ય તત્ર આશ્રમપદે પ્રતિવસન્તસ્ય મૃગીયે સકાશાતો એકશૃંગકો નામ ઋષિકુમારો ઉત્પન્નો તિ । યન્ નૂનાહં નલિનીધીતરાં રાજકુલકુમારીં એકશૃંગસ્ય ઋષિકુમારસ્ય દદેયં સો મે પુત્રો ભવિષ્યતિ જામાતિકો ચ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો સ કાશિરાજા બ્રહ્મણપુરોહિતમ્ આહ ॥ તત્ર કાશ્યપિ નામ ઋષિઃ પ્રતિવસતિ ।તસ્ય રાજર્ષિસ્ય તત્ર આશ્રમપદે પ્રતિવસન્તસ્ય મૃગીયે સકાશાતો એકશૃંગકો નામ ઋષિકુમારો ઉત્પન્નો તિ । યં નૂનાહં નલિનીધીતાં રાજકુમારીં એકશૃંગસ્ય ઋષિકુમારસ્ય દદેયં સો મે પુત્રો ભવિષ્યતિ જામાતિકો ચ ॥
___અથ ખલુ ભિક્ષવઃ સ કાશિરાજા બ્રાહ્મણં પુરોહિતં રાજાચાર્યં આમન્ત્રયતિ । ગચ્છથ પુરોહિત ઇમાં નલિનીં રાજકન્યાં એકશૃંગસ્ય ઋષિકુમારસ્ય દેથ । સો મે પુત્રો ભવિષ્યતિ જામાતિકો ચ ॥
___અથ ખલુ ભિક્ષવો બ્રાહ્મણપુરોહિતો રાજાચાર્યઃ નલિનીં રાજકુમારીં સપરિવારાં અશ્વરથે આરૂઢયિત્વા પ્રભૂતં ચાન્નપાનં મોદકાનિ ચ નાનાપ્રકારાણિ ખાદનીયભોજનીયાનિ આદાય સાહંજનીં આશ્રમપદં આગમે ॥ તે ચ દાનિ સાહંજનીમ્ આશ્રમપદં ગત્વા આશ્રમસ્ય નાતિદૂરેણાપિ સમીપે ગતા ॥ તત્ર નલિની રાજકુમારી સખીહિ સાર્ધં ક્રીડતિ હસતિ તાનિ ચ ક્રીડમાનાનિ દૃષ્ટ્વા તાનિ મૃગપક્ષિગણાનિ સન્ત્રસન્તિ દિશોદિશં પરિધાવન્તિ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવઃ એકશૃંગસ્ય ઋષિકુમારસ્ય એતદ્ અભૂષિ ॥ કિં નુ ખલ્વ્ ઇમે દ્ય મૃગપક્ષિણાઃ સન્ત્રસન્તિ દિશોદિશં ચ પરિધાવન્તિ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવઃ એકશૃંગો ઋષિકુમારઃ યેન નલિની રાજકન્યા તેનાગમિ ॥ અદ્રાક્ષીદ્ ભિક્ષવ એકશૃંગકો ઋષિકુમારો નલિનીં રાકકુમારીં સખીહિ સાર્ધં ક્રીડન્તીં
[_મ્વુ_3.147_] સ્વલંકૃતાં સુભૂષિતાં મહારહેહિ વસ્ત્રેહિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ તસ્યૈતદ્ અભૂષિ ॥ શોભના ખલ્વ્ ઇમે ઋષિકુમારા ઉદારાણિ તાસાં અજિનાનિ જટાનિ ચ અજિનમેખલાનિ ચ ॥ નિધ્યાયતિ રાજકન્યાનાં । સો દાનિ રાજકન્યાનાં અજિનમેખલાનિ અતિરિવ કાયે વિભાસન્તાનિ પશ્યતિ ॥ સો દાનિ એકશૃંગકો નલિનીં પૃચ્છતિ ॥ શોભનાનિ યુષ્માકં અજિનાનિ જટાનિ મેખલાનિ ચ કણ્ઠાસૂત્રાણિ ચ ॥ સા દાનિ નિલની રાજકુમારી એકશૃંગં ઋષિકુમારં હસ્તે ગૃહ્ય આહ ॥ એતાનિ એદૃશાનિ અસ્માકં અજિનાનિ ચ મેખલાનિ ચ કણ્ઠસૂત્રાણિ ચ હસ્તસૂત્રાણિ ચ ॥ સા દાનિ તસ્ય ઋષિકુમારસ્ય મોદકાનિ પાનં ચ અનુપ્રદાસિ ઇદમ્ અસ્માકં હસ્તે મોદકં પરિભુંજાહીતિ ॥ તેન દાનિ તાનિ મોદકાનિ પરિભુક્તાનિ પાનકં પિ ચ પીતં ॥ તસ્ય તહિં આશ્રમપદે કટુકષાયેહિ ફલફલેહિ જિહ્વેન્દ્રિયપ્રત્યાહતસ્ય તેહિ મોદકેહિ પરિભુંજમાનસ્ય અતિરિવ રસેષુ આસ્વાદો નુગૃહીતો ॥ તાનિ ચ પાનકપિબનાનિ પીત્વા સો દાનિ આહ ॥ શોભનાનિ યુષ્માકમ્ ઇમાનિ ફલાફલાનિ પાનીયં ચ અજિનમેખલાનિ ચ કણ્ઠસૂત્રાણિ ચ હસ્તસૂત્રાણિ ચ ઉદારાણિ ન ભોજનાનિ અસ્માકં આશ્રમે એદૃશાનિ ॥
___અથ ખલુ ભિક્ષવો નલિની રાજકુમારી એકશૃંગં ઋષિકુમારં એતદ્ ઉવાચ ॥ આગચ્છ ઋષિકુમાર ઇદમ્ અસ્માકં ઉટજાનિ સંચારિમાનિ યેન ઇચ્છામ તેન એતાનિ ઉટજાનિ આદાય ગચ્છામ આગચ્છ અસ્માકં ઉટજં પ્રવિશ આશ્રમં તે ચ ઉપદર્શયિષ્યામિ ॥ સા દાનિ નલિની તત્ર યાનં અભિરુહિત્વા એકશૃંગસ્ય હસ્તં પ્રણામિ આગચ્છ પ્રવિશાહિ ઇદમ્ અસ્માકં ઉટજં આશ્રમં પ્રવેક્ષ્યામ ત્તિ ॥ સો દાનિ તત્ર યાને અશ્વાનિ આયુક્તાનિ દૃષ્ટ્વા આહ ॥ મમ મૃગી માતા ઇમં ચ ઉટજં મૃગા
[_મ્વુ_3.148_] વહન્તિ નાહં અત્ર પ્રવિશામિ ॥ સા દાનિ નલિની એકશૃંગસ્ય ઋષિકુમારસ્ય હસ્તે લગ્નતિ કણ્ઠે લગ્નતિ આલિંગતિ ચુમ્બતિ પ્રલોભેતિ ચ ઋષિકુમારો ચ તાયે નલિનીયે મૂર્ધાતો ઉપાદાય યાવત્ પાદેષુ નિમિત્તં પશ્યતિ । અન્યાદૃશા સ્વકાનિ જટાનિ અન્યાદૃશાનિ નલિનીયે અન્યાદૃશં રૂપં પશ્યતિ અન્યાદૃશં નલિનીયે અન્યાદૃશં સ્વકં મુંજમેખલં અન્યાદૃશં નલિનીયે અન્યાદૃશાનિ સ્વકાનિ હસ્તપુત્રાણિ પશ્યતિ અન્યદૃશાનિ નલિનીયે ॥ સા દાનિ ઋષિકુમારેણ સાર્ધં આલાપસમાલાપં કૃત્વા વિશ્વાસં ચ સંભાવયિત્વા પ્રેમ્નં ચ સંજનયિત્વા યથોક્તં ભગવતા ॥
પૂર્વેવાસનિવાસેન પ્રત્યુત્પન્નહિતેન વા ।
એવન્ તં સંજાયતે પ્રેમ્નં ઉત્પલં વા યથોદકે ॥
યત્ર મનં નિવસતિ ચિત્તં વાપિ પ્રસીદતિ ।
નિષ્ઠાં પણ્ડિતો ગચ્છેયા સંતુષ્ટા મે પુરે સહ ॥

તેષાં સંસારે સન્સરન્તાનાં દીર્ઘરાત્રં જન્મસહસ્રકોટીભિઃ પરસ્પરેષાં સમાગમો આસિ ભાર્યાપતિષાં તસ્માત્ તેષાં સહ દર્શનેન પરસ્પરં પ્રેમ્નં નિપતતિ ॥ સા દાનિ નલિની એકશૃંગસ્ય ઋષિકુમારસ્ય પ્રલોભનાભિપ્રાયા રાજાર્હાણિ મોદકાનિ ખાદનીયભોજનીયાનિ ચ પરિભુંજાપેત્વા પ્રણીતાનિ ચ પાનકાનિ પાયેત્વા આલમ્બિત્વા ચ ચુંબયિત્વા ચ કણ્ઠસમાલગ્નતો ચ કૃત્વા અશ્વયાનં અભિરુહિત્વા વારાણસીં પ્રત્યાગતા ॥ એતાં પ્રકૃતિં વિસ્તરેણારોચયતિ ॥ એકશૃંગકો ઋષિકુમારો પિ આશ્રમં ગત્વા તાં નલિનીં રાજધીતાં મૂર્ધ્નાતો સમુપાદાય યાવત્ પાદેષુ રંજનીયાનિ નિમિત્તાનિ મનસિકરોન્તો આસતિ નૈવ મૂલફલાનિ આનેતિ ન ઉદકં ન કાષ્ઠાનિ ન આશ્રમપદં સંમાર્જતિ અગ્નિહોત્રં પટિજાગરેતિ ॥
[_મ્વુ_3.149_]___સો દાનિ ઋષિઃ તં કુમારં ચિન્તાપરં દૃષ્ટ્વા પૃચ્છતિ ॥ ન તે કાષ્ઠાનિ ભિન્નાનિ ન તે ઉદકં આહૃતં અગ્નિહોત્રં ન જુહિતં કિન્ તુવં ધ્યાનં ધ્યાયસિ ॥ ઋષિકુમારો આહ ॥ ઇહ અન્યાતો આશ્રમાતો ઋષિકુમારો સંબહુલેહિ ઋષિકુમારેહિ સાર્ધં આગતો પ્રાસાદિકો દર્શનીયો શોભનેહિ જટેહિ અજિનેહિ શોભનેહિ કણ્ઠસૂત્રેહિ હસ્તસૂત્રેહિ શોભનેહિ મુંજમેખલેહિ મૃષ્ટાનિ ચ સાનં ફલફલાનિ પાનીયં ચ ન એદૃશં યથાસ્માકં મૃગયુક્તે પિ ઉટજે અણ્વન્તિ તે મયા આશ્રમસ્ય અમુકસ્મિં પ્રદેશે દૃષ્ટા તેન ચ મે ઋષિકુમારેણ સાર્ધં પ્રીતિ સંજાતા કણ્ઠે ચ સો ગૃહ્ય મમ પ્રકાશં વક્ત્રેણ વક્ત્રં પ્રણિધાય શબ્દં કરોતિ તં મે જનયે પ્રહર્ષં તમ્ અહં સ્મરન્તો પરિદીનવક્ત્રો તેન વિના ન રમામિ આશ્રમે ॥ ઋષિણો દાનિ ઋષિકુમારસ્ય શ્રુત્વા તદ્ અભૂષિ ॥ યાદૃશં અયં ઋષિકુમારો તેષાં વર્ણસંસ્થાનં આચિક્ષતિ ન તે ઋષિકુમારા સ્ત્રીહિ તાહિ ભવિતવ્યં ॥ સો દાનિ ઋષિ તં એકશૃંગકં ઋષિકુમારં આહ ॥ પુત્ર ન તે ઋષિકુમારા સ્ત્રિયાસ્ તાયો ઋષીન્ આલોભેન્તિ તપાતો વારયન્તિ । ઋષિભિસ્ તાયો દૂરાતો પરિવર્જયિતવ્યા અન્તરાયકરાયો બ્રહ્મચારિણાં । મા તેહિ સાર્ધં સમં કરોહિ આશિવિષસમા તાયો વિષપત્રસમા તાયો અંગારકર્ષૂપમા તાયો ॥
___સો દાનિ કાશિરાજા તં પુરોહિતં આહ ॥ નાવાસુ અશોકવનિકાનિ રોપેત્વા પુષ્પફલોપેતેહિ વૃક્ષેહિ ગંગાયે પ્રતિશ્રોતેન તં આશ્રમપદં ગચ્છાહિ નલિનીયે સપરિવારાયે સાર્ધં તતો તમ્ ઋષિકુમારં નાવાયમ્ આરૂપિત્વા આનેહિ ॥ સો દાનિ પુરોહિતો કાશિરાજ્ઞઃ પ્રતિશ્રુત્વા નલિનીં રાજકન્યાં પુરિમાંતાંગિકચેતિષ્ઠાહિ નાવાહિ વિતતવિતાનાહિ ચિત્રદુષ્યપરિક્ષિપ્તાહિ ઓસક્તપટ્ટદામકલાપાહિ ધૂપનધૂપિતાહિ
[_મ્વુ_3.150_] મુક્તપુષ્પાવકીર્ણાહિ સપરિવારાં આરૂપિત્વા ગંગાયે પ્રતિશ્રોતેન તં સાહંજનિં આશ્રમપદં ગતો ॥ તેન દાનિ તસ્ય આશ્રમપદસ્ય સમીપે નાવાનિ સ્થાપેત્વા સા નલિની રાજકન્યા એકશૃંગસ્ય ઋષિકુમારસ્ય સકાશં વિસર્જિતા ગચ્છ ત્વં ઋષિકુમારમ્ આનેહિ ॥ સા દાનિ નલિની રાજકુમારી નાવાતો ઓરુહિત્વા સપરિવારા તત્રાશ્રમપદે નાનાપ્રકારાણિ વનકુસુમાનિ ચ વનકિસલયાનિ ચ પ્રલાવેન્તી આસતિ । તાં પિ ચ દૃષ્ટ્વા તતો આશ્રમાતો મૃગપક્ષિગણા સ્વકસ્વકાનિ રુતાનિ મુંચન્તાનિ દિશોદિશં પ્રધાવન્તિ ॥ ઋષિકુમારો પિ તાનિ મૃગપક્ષિગણાનિ સન્ત્રસન્તાનિ દૃષ્ટ્વા તં પ્રદેશં ગતઃ । તતો તાં પશ્યતિ નલિનીં રાજકુમારીં સપરિવારાં વનકુસુમાનિ ચ વઅનકિસલાનિ ચ પ્રલાવેન્તીં ॥ દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ યેન નલિની રાજકુમારી તેનોપસંક્રાન્તો ॥ નલિનીયે ઋષિકુમારો ભૂયો અભિનન્દિતો કણ્ઠે ચ લગ્ના ભૂયો ચ આલિંગિતો ચુંબિતો ચ મોદકાનિ ચ ખજ્જકપ્રકારાણિ ચ પરિભુંજિત્વા રાજાર્હાણિ ચ પાનકાનિ પિબિત્વા નલિનીયે સાર્ધં તાન્ નાવાં આરૂઢો ॥ નલિની આહ ॥ ઇમે અસ્માકં આશ્રમે ઉદકે સંચરન્તિ ॥ સો તાયે પ્રલોભેત્વા નાવાયાનેન વારાણસીમ્ આનીતો । પુરોહિતેન ઋષિકુમારસ્ય નલિની પાણિગ્રહં કૃત્વા દિન્ના ॥ સો તાયે નલિનીયે સાર્ધં આસતિ ક્રીડતિ ન પન સંયોગં ગચ્છતિ । જાનાતિ વયસ્યો મે ઋષિકુમારો તિ ॥
___સો દાનિ તાયે નલિનીયે સાર્ધં તસ્યાં નાવાયાં સાહંજનિમ્ આશ્રમપદં ગતઃ તાયે ચ માતરે મૃગીયે એકશૃંગકો ઋષિકુમારો નલિનીયે રાજકુમારીયે સાર્ધં આગચ્છન્તો દૃષ્ટઃ ॥ સા દાનિ પુત્રં પૃચ્છતિ । પુત્ર કહિં સિ ગતો તિ ॥ સો દાનિ આહ ॥ ઇમસ્ય મે વયસ્યસ્ય આશ્રમં ગતો તિ ॥ એષો મે વયસ્ય અગ્નિં પ્રદક્ષિણીકૃત્વા ઉદકેન પાણિના ગૃહીતો તિ ॥ તસ્યા દાનિ મૃગીયે એતદ્ અભૂષિ ॥ ન ખલુ
[_મ્વુ_3.151_] પુનર્ અયમ્ ઋષિકુમારો વયસ્યં જાનાતિ ભાર્યાં વા ઇયં ચ કન્યા અયં ચ ઋષિકુમારો પુરુષોત્તમો એતેન તુ એષા ભાર્યા અગ્નિં પ્રદક્ષિણીકૃત્વા ઉદકેન પાણિગૃહીતા ભાર્યા લબ્ધા તિ ॥ તત્ર કો સે ઋષિકુમારસ્ય એતમ્ અર્થં સંબોધયે યથા ન એષ ઋષિકુમારો કાશિરાજ્ઞો એષા ધીતા નલિની નામ તવ ભાર્યા દિન્ના તિ ॥ તત્ર ચ સાહંજનિસ્ય આશ્રમપદસ્ય હેષ્ટા ગંગાકૂલે પ્રતિવ્રતાનાં તાપસીનાં આશ્રમપદં પ્રવિશન્તો ઋષિકુમારો તાપસીહિ વારિયતિ ॥ મા તુવં અત્ર આશ્રમપદે પ્રવિશાહિ ત્વં પુરુષો એષો ચ સ્ત્રીણાં પ્રતિવ્રતાનાં બ્રહ્મચારિણીણાં આશ્રમો તિ ન લભ્યં અત્ર પુરુષેણ પ્રવિશિતું ॥ સો દાનિ ઋષિકુમારો તાં તાપસીં પૃચ્છતિ ॥ કો વા સ્ત્રી પુરુષો વા તિ ॥ તસ્ય તાયે તાપસીયે સ્ત્રીધર્મા ચ આચિક્ષિતા ન એષ તવ વયસ્યો ન એષ ઋષિકુમારો એષા સ્ત્રી નલિની નામ રાજકુમારી કાશિરાજ્ઞો ધીતા ત્વં પુરુષો મૃગીતો ઉત્પન્નો તતો ત્વં ન જાનાસિ એષા તવ ઉદકેન ભાર્યા દિન્ના ત્વં ચ એતસ્યા પતિ નો લભ્યા યુષ્માભિઃ અન્યમન્યં ત્યજિતું ॥
___સો દાનિ ઋષિકુમારો તાસાન્ તાપસીનાં શ્રુત્વા નલિનીયે સાર્ધં સાહંજનિં આશ્રમપદં પિતુઃ કાશ્યપસ્ય ઋષિસ્ય સકાશં ગતો પિતુઃ પાદાં વન્દિત્વા સાર્ધં નલિનીયે એતાં પ્રકૃતિં સર્વાં આરોચયતિ ॥ ઋષિસ્ય એતદ્ અભૂષિ ॥ ન શક્યતિ ઋષિકુમારો નલિનીયે વિના ઇહ આશ્રમપદે પ્રતિવસિતું પરસ્પરસ્ય એતે બદ્ધસંજાતા સ્નેહસંજાતા ॥ સો દાનિ તં પુત્રં એકશૃંગં ઋષિકુમારં આહ ॥ પુત્ર એષા તવ નલિની રાજકુમારી અગ્નિદેવં સાક્ષીકૃત્વા ઉદકેન પાણિગૃહીતા દિન્ના । એષા તે ભાર્યા ત્વં ચ એતસ્યા પતિઃ । ન લભ્યા યુષ્માભિઃ પરસ્પરસ્ય ત્યજિતું । ગચ્છ એતાય સાર્ધં વારાણસીં નગરં ॥ તે દાનિ ઋષિસ્ય પાદાં વન્દિત્વા પ્રદક્ષિનીં ચ કૃત્વા
[_મ્વુ_3.152_] માતરં ચ અભિવાદેત્વા વારાણસીં ગતા ગત્વા કાશિરાજ્ઞો ઉપસંક્રાન્તા ॥ રાજ્ઞા ઋષિકુમારસ્ય અનુરૂપં ગૃહં દિન્નં પરિવારં ચ ઉપસ્તરણપ્રત્યાસ્તરણં ચ સર્વાણિ ચ ઉપભોગપરિભોગાનિ ચ યુવરાજ્યેનાભિષિક્તો ॥
સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તા સમુચ્છ્રયાઃ ।
સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં પિ જીવિતં ॥
સો દાનિ કાશિરાજા કાલધર્મેણ સંયુક્તો કાલગતો એકશૃંગેણ વારાણસ્યાં રાજ્યં પ્રતિલબ્ધં ॥

___તેન દાનિ નલિનીયે મૂલાતો યમજાતા દ્વાત્રિંશત્પુત્રા જાતા । અપરાણાં પિ દેવીનાં મૂલાતો સાતિરેકં પુત્રશતં જાતં ॥ ધર્મેણ રાજ્યમ્ અનુશાસયિત્વા ચિરં દીર્ઘરાત્રં જ્યેષ્ઠપુત્રં રાજ્યે ભિષિંચિત્વા પુનઃ ઋષિપ્રવ્રજ્યાં પ્રવ્રજિતો ॥ તેન દાનિ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગસમનુયુક્તેન યુજ્યન્તેન ઘટન્તેન વ્યાયમન્તેન બાહિતકેન માર્ગેણ ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ ઉત્પાદિતાનિ પંચાભિજ્ઞા સાક્ષાત્કૃતા ॥ સો દાનિ કામધાતું સમતિક્રમિત્વા કાયસ્ય ભેદાત્* બ્રહ્મદેવનિકાયે ઉત્પન્નો ॥
___ભગવાન્ આહ ॥ યસ્ તેન કાલેન કાશ્યપો ઋષિર્ એષુ સ શુદ્ધોદનો અભૂષિ । યા સા મૃગી એષા સા ભિક્ષવો મહાપ્રજાપતી અભૂષિ । યશ્ ચ કાશિરાજો ભૂદ્ એષૈવ મહાનામો શાક્યો ભૂત્* । યશ્ ચૈકશૃંગકો ઋષિકુમારસ્ તદાહં એવ બભૂવ । યા ચ નલિની નામ રાજકન્યા એષૈવ યશોધરા અભૂષિ ॥ તદાપિ એષા આત્માનં અલંકૃત્વા મમ પ્રલોભેતિ । એતરહિં પિ એષાત્માનં અલંકૃત્વા મમ પ્રલોભેતિ ॥
_____નલિનીયે રાજકુમારીયે જાતકં સમાપ્તં ॥
[_મ્વુ_3.153_] ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ પશ્ય ભગવન્ કથમ્ ઇયં યશોધરા રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન અનનુયુજ્યિત્વા અપર્યવગાહિત્વા અનપરાધી વધ્યા તિ ઓસૃષ્ટા । ભગવાન્ આહ ॥ ન ભિક્ષવઃ એતરહિમ્ એવ એષા યશોધરા રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન અનનુયુજ્યિત્વા અનપરાધી વધ્યા ઓસૃષ્ટા । અન્યદાપિ એષા યશોધરા ઇમિના રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન અનનુયુજ્યિત્વા અપર્યવગાહિત્વા અનપરાધી વધ્યા ઓસૃષ્ટા ॥ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવં ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવો ॥
___અતીતમધ્વાને અનુહિમવન્તે મહાવનખણ્ડં તત્ર માણ્ડવ્યસ્ય ઋષિસ્ય આશ્રમપદં ચતુર્ધ્યાનલાભિનઃ પંચાભિજ્ઞસ્ય મહાભાગસ્ય મૂલોપેતં ફલોપેતં પુષ્પોપેતં પત્રોપેતં પાનીયોપેતં મૃગપક્ષિશતસહસ્રેહિ નિષેવિતં ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો માણ્ડવ્યેન ઋષિણા ગ્રીષ્માણાં પશ્ચિમે માસે ક્ષુદ્રપાકેહિ ફલેહિ પરિભુક્તેહિ બહુતરેણ ચ પાનીયેન પીતેન અભિષ્યણ્ણેહિ ધાતૂહિ ઉપલકુણ્ડકે સશુક્રં પ્રસ્રાવં કૃતં ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો અન્યતરા મૃગી ઋતુમતી તૃષાયાં ભ્રાન્તા પાનીયસંજ્ઞાય તતો ઉપલકુણ્ડકાતો તમ્ ઋષિસ્ય સશુક્રં પ્રસ્રાવં પીતં । અશુચિમ્રક્ષિતેન ચ મુખતુણ્ડકેન સ્વકં યોનિમુખં પરિલેહસિ । અચિન્ત્યો સત્વાનાં કર્મવિપાકઃ । તાયે મૃગીયે તં શુક્રં રુધિરં ચ સંમૂર્છિત્વા કુક્ષિં પ્રતિલબ્ધં ॥ સા દાનિ તસ્યૈવ આશ્રમપદસ્ય પરિસામન્તેન ચરતિ પરિભ્રમતિ ચ ॥ સા દાનિ કાલેન ચ સમયેન ચ દારિકાં દર્શનીયાં અક્ષુદ્રાવકાશાં પરમયા શુભવર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતાં ગૌરીં નવનીતપિણ્ડસંનિભાં પ્રસૂતા ॥ સા દાનિ મૃગી તાં દારિકાં પ્રસૂતા ચ તેન ચ ઋષિણા તં દ્રવ્યં દૃષ્ટં ॥ તસ્યૈતદ્ અભૂષિ ॥ કુતો ઇમસ્યાન્તિરચ્છાનગતાયે મૃગીયે માનુષં અપત્યન્તિ ॥ સમન્વાહરિત્વા ઋષિણાં પંચાભિજ્ઞાનાં જ્ઞાનં પ્રવર્તતિ ॥ સો દાનિ ઋષિ માણ્ડવ્યો
[_મ્વુ_3.154_] પંચાભિજ્ઞો મહાભાગો સમન્વાહરતિ ॥ ઇહ મમ અત્ર આશ્રમપદે અન્યસ્ય પુરુષસ્ય પ્રચારો નાસ્તિ । એષા ચ મૃગી ઇમહિં એવ મમ આશ્રમપદે જાતા સંવૃત્તા તથાન્યાન્યપિ મૃગપક્ષિશતાનિ ઇહ વનખણ્ડે સંવૃત્તાનિ નૈવ મમ ક્વચિત્* મૃગો વા પક્ષી વા અન્યવનખણ્ડં ગચ્છતિ ન ચાન્યાતો વનખણ્ડાતો કોચિત્* મૃગપક્ષી ઇહાગચ્છતિ । ઇહ એતે વનખણ્ડે મૃગપક્ષિગણા જાતા ચ સંવૃત્તા ચ સંવૃદ્ધા ચ અભિરતા ચ અમનુષ્યચરિતં ચ વનખણ્ડં । અમુકકાલે મયા ગ્રીષ્માણાં પશ્ચિમે માસે પક્વસુપક્વાનિ ચ ફલફલાનિ પરિભુક્તાનિ સુશીતલં ચ બહુતરં પાનીયં પીતં । તતઃ મે ભિષ્યણ્ણેહિ ધાતૂહિ ઉપલકુણ્ડકે સશુક્રં પ્રસ્રાવં કૃતં એતાયે મૃગીયે તૃષિતાયે તં સશુક્રં પ્રસ્રાવં પાનીયસંજ્ઞાયે પીતં । તતો એતાયે મૃગીયે કુક્ષિં પ્રતિલબ્ધં । મમ એષ અંગનિસ્રાવો ॥ તસ્ય ઋષિસ્ય માણ્ડવ્યસ્ય તત્ર દારિકાયે અતિપ્રેમ્નં સંજાતં ॥ તેન સા દારિકા અજિનકેન ગૃહ્ય આશ્રમમ્ આનીતા । સાપ્ય્ અસ્ય મૃગી પૃષ્ઠતો ન્વેતિ ॥ તેન દાનિ ઋષિણા તાયે દારિકાયે તં નાભિ ફલશસ્ત્રકેન ચ્છિન્નં માનુષિકાયે ચ નં કેલાયનાય કેલાયન્તી તાયે વનમૃગીયે સ્તનાચૂષણં આસતિ । સો પિ નં ઋષિ ક્ષુદ્રપાકાનિ ફલાનિ મુખે પીડેતિ કાલેન કાલં તૈલેનાભ્યંગેતિ સુખોદકેન સ્નપેતિ ॥ સંવર્ધયમાના ચ સા દારિકા તાયે મૃગીયે તેન ચ ઋષિણા અતીવ તં વનં શોભેતિ સા ચ નાં માતા જિહ્વાયે પરિલિહતિ ॥ યત્ર કાલે સા દારિકા વિવર્ધમાના પાદેહિ પિ અણ્વતિ તતો યત્ર પાદા નિક્ષિપતિ તત્ર તત્ર તાયે દારિકાયે પૂર્વોપચિતેન શુભસ્ય કર્મસ્ય વિપાકેન પદ્માનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ ॥
[_મ્વુ_3.155_] સમન્તેન ચ આશ્રમપદે તસ્ય ઋષિસ્ય તાયે દારિકાયે પર્યાહિણ્ડન્તિયે પદ્મપઙ્ક્તી ઉત્થાપિતા પદ્મવનમ્ ઇવ શોભતિ તેહિ ચ પદ્મેહિ સા દારિકા ક્રીડતિ હસ્તેનાપિ ગૃહ્ય અણ્વતિ ॥ તસ્ય દાનિ ઋષિસ્ય તસ્યા દારિકાયે તંશુભકર્મવિપાકતો ક્રમેષુ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ દૃષ્ટા વિસ્મયં સંજાતં અહો દારિકાયે ઋદ્ધીતિ યત્ર યત્ર ક્રમા નિક્ષિપતિ તત્ર તત્ર પ્રાસાદિકાનિ દર્શનીયાનિ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ કૃતપુણ્યાયે ઇમાયે દારિકાયે ભવિતવ્યં પૂર્વં દક્ષિણીયેષુ ઓરુપ્તકુશલેષુ કુશલમૂલાયે યસ્યા ઇમં એદૃશં અનુભાવં ॥ તેન દાનિ ઋષિણા તાયે દારિકાયે પદુમાવતીતિ નામં કૃતં ॥
___સા દાનિ સંવર્ધમાના તાયે માતરે સાર્ધં તસ્યાશ્રમસ્ય પરિસમન્તેન અણ્વતિ । યતો યતો સા મૃગી ચરમાણા અણ્વતિ તતો તતો સાપિ દારિકા તાયે માતરે સાર્ધં અણ્વતિ મૃગેહિ ચ મૃગપોતકેહિ ચ સપરિવારા ક્રીડન્તી અણ્વતિ ॥ યદા ચ બુભુક્ષિતા ભવતિ તતો તાયે માતરે સાર્ધં તમ્ આશ્રમં આગચ્છતિ અપરેહિ મૃગેહિ મૃગીહિ ચ મૃગપોતકેહિ ચ સપરિવારિતા । તતો સો ઋષિ આશ્રમગતાયે મૃગીયે મૃષ્ટમૃષ્ટાનિ ફલાનિ દેતિ મૃષ્ટમૃષ્ટાનિ ચ પાનકાનિ દેતિ ॥ સા દાનિ ફલફલાનિ સ્વયં પિ ખાદતિ અપરેષાં મૃગપોતકાનાં દેતિ ॥ યદા સા દારિકા તત્રાશ્રમે શયિતા ભવતિ તતો તે મૃગપોતકા ચ મૃગપોતિકા ચ ચારિકાં અનુપરિચરિત્વા શયન્તિ યદા ચ ચરિતુકામા ભવન્તિ તતો તાં દારિકાં મુખતુણ્ડકેન પ્રતિબોધયન્તિ ॥ યતો યતો મૃગા ચરન્તો અણ્વન્તિ તતો તતો સા દારિકા તેહિ મૃગેહિ મૃગપોતકેહિ મૃગપોતિકાહિ ચ સાર્ધં ક્રીડન્તી અણ્વતિ । યતો યતો સા અણ્વતિ

[_મ્વુ_3.156_] તતો તતો સમન્તેષુ ક્રમકેષુ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ । સાપિ દારિકા તત એવન્ તાનિ પદ્માનિ ગૃહ્ય સ્વયં ચ આબન્ધતિ તેષાં ચ મૃગપોતકાનાં પદ્માનિ આબન્ધતિ ॥ એવં સા તેહિ સાર્ધં ક્રીડન્તી તહિં આશ્રમપદે સંવર્ધતે પરસ્પરં વિનાપિ ન રમન્તિ ॥ યત્ર કાલે સા દારિકા વિજ્ઞપ્રાપ્તા તતો તમ્ ઋષિસ્ય આશ્રમં સિંચતિ શોધેતિ નાનાપ્રકારાણિ મૂલવિકૃતીનિ આનેતિ પત્રવિકૃતીનિ નાનાપ્રકારાણિ આનેતિ પુષ્પવિકૃતીનિ નાનાપ્રકારાણિ આનેતિ ફલવિકૃતીનિ નાનાપ્રકારાણિ આનેતિ ઉદકમ્ આનેહિ કાષ્ઠં વા સમિધાનિ વા આનેતિ । તં ચ ઋષિં તૈલેનાભ્યંગેતિ સ્નાપેતિ । અગ્નિહોત્રં સે પટિજાગરેતિ તં ચ ઋષિં નાનાપ્રકારેહિ મૂલેહિ ચ પત્રેહિ ચ પુષ્પેહિ ચ ફલેહિ ચ પરિવિસતિ । નાનાપ્રકારાણિ ચ ફલપાનાનિ આનયતિ । યતો યતો ચ તત્રાશ્રમપદે અણ્વતિ યતો યતો ગચ્છતિ મૂલહારિકા વા પત્રહારિકા વા પુષ્પહારિકા વા ફલહારિકા વા તતો તેહિ મૃગપક્ષીહિ પરિવારિતા આગચ્છતિ ॥
___કદાચિત્ સા પદુમાવતી તેહિ મૃગપક્ષીહિ પરિવારિતા ઉદકહારિકં ગતા કામ્પિલ્લકો ચ રાજા બ્રહ્મદત્તો બલાગ્રેણ સાર્ધં મૃગવ્યં અણ્વન્તઃ તં પ્રદેશં ઉજ્ઝિતો વાતજવસમેન તુરંગેન મૃગમ્ અનુજવન્તો । તેન મૃગેન સો રાજા બ્રહ્મદત્તો વનખણ્ડમ્ ઉપનીતઃ ॥ યથોક્તં ભગવતા ધર્મપદેષુ ॥
ગતિર્ મૃગાણાં પ્લવનં આકાશં પક્ષિણાં ગતિઃ ।
ધર્મો ગતિર્ દ્વિજાતીનાં નિર્વાણં મહતી ગતીતિ ॥
સો મૃગો તત્ર વનખણ્ડે નષ્ટો ॥ તેન રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન વનખણ્ડે તં મૃગં માર્ગન્તેન
[_મ્વુ_3.157_] તહિં ઉદકકૂલે પદુમાવતી દૃષ્ટા કૃષ્ણાજિનેન નિવસ્તા ઉત્તરાસંગિકા ચ ઉદકકુમ્ભેન ગૃહીતેન પદ્મેન ચ શોભનેન હસ્તગતેન પ્રાસાદિકા દર્શનીયા પરમયા વર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતા । યત્ર યત્ર ચ ક્રમાણિ નિક્ષિપતિ તત્ર તત્ર પદ્માનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ મનોરમાણિ સુદર્શનીયાનિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ ભિક્ષવો રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય પદુમાવતીં ઋષિકુમારીં એતદ્ અભૂષિ ॥ અહો કન્યાયાઃ રૂપવન્તં ઋદ્ધ્યનુભાવં યત્ર યત્ર ક્રમાણિ નિક્ષિપતિ તત્ર તત્ર પદુમાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ અતીવ ચક્ષુરમણીયાનિ પ્રાસાદિકાનિ દર્શનીયાનિ કા નુ ખલ્વ્ ઇયં ભવિષ્યતિ દેવકન્યા વા નાગકન્યા વા કિન્નરકન્યા વા માનુષી વા ઇયં ભવિષ્યતિ અમાનુષી વા । યં નૂનાહં ઉપસંક્રમ્ય પરિપૃચ્છેયં ॥
___અથ ખલુ ભિક્ષવો રાજા બ્રહ્મદત્તો યેન પદુમાવતી ઋષિકુમારી તેનોપસંક્રમિત્વા પદુમાવતીં ઋષિકુમારીમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ ભદ્રે કા ત્વં કસ્ય વાસિ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભિક્ષવઃ પદ્માવતી ઋષિકુમારી રાજાનં બ્રહ્મદત્તમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ અહં ખલુ ઋષિ પદ્માવતી નામ ઋષિકુમારી માણ્ડવ્ય-ઋષિસ્ય ધીતા મૂલફલભોગિકસ્ય વનવાસિસ્ય બ્રહ્મચારિસ્ય ॥ એવમ્ ઉક્તે ભિક્ષવઃ રાજા બ્રહ્મદત્તો પદ્માવતીં ઋષિકુમારીમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ કેવરૂપા તે ભદ્રે ન્જોજનવિધાનાનિ ઉપવને નિવસન્તીયે યેનાપિ એવં ઉપચિતશરીરા કીદૃશાનિ તે વસ્ત્રવિધાનાનિ યેન તે ચૈવં સુકુમારવર્ણનિભા ॥ એવમ્ ઉક્તે ભિક્ષવો પદુમાવતી ઋષિકુમારી રાજાનં બ્રહ્મદત્તમ્ એતદ્ અવોચત્* રાજ્ઞો વસ્ત્રાણિ પરામૃશન્તી ॥ મૂલફલાનિ અસ્માકમ્ આહારં અજિનાનિ પ્રાવરણાનિ એવં સૂક્ષ્માણિ યાદૃશાનિ ઇમાનિ ન ચ અજિનાનિ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભિક્ષવઃ
[_મ્વુ_3.158_] રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય એતદ્ અભૂષિ ॥ અવિધિજ્ઞા ઇયં ઋષિકુમારી રાજ્ઞો રાજાર્હાણાં વા વસ્ત્રાણાં નૈવ ઋષિસ્ય વિશેષં અભિજાનાતિ ન રાજાનસ્ય નૈવ અજિનાનાં વિશેષં જાનાતિ નાપિ રાજાર્હાણાં વસ્ત્રાણાં વિશેષં જાનાતિ નાપિ મમ તુરંગસ્ય । એષા ચ ઋષિકુમારી રાજકન્યા મમૈષા ભાર્યા અનુરૂપા ભવેયા ન શક્યા મયા માણ્ડવ્યેન ઋષિણા અનભ્યનુજ્ઞાતા પાણિનાપિ પ્રષ્ટું કુતો પુનર્ ઇતો આશ્રમાતો કમ્પિલ્લં નગરં નયિતું । માણ્ડવ્યો ઋષિ મહાભાગો શાપેન મે સપરિવારં ભસ્મીકરેય । યં નૂનાહં પદુમાવતીમ્ ઋષિકુમારીમ્ ઉપાયેન પ્રલોભયેયં ॥ પૌરાણાનાં ચ ભિક્ષવો રાજ્ઞાં મૃગવ્યેન ગચ્છન્તાનાં મધુસર્પિસંયુક્તાનિ સક્તૂનિ રાજાર્હાણિ ચ મોદકાનિ ચ ઉક્કારિકાનિ ચ યમલકં પૂરેત્વા અશ્વપૃષ્ઠે પલ્લાણસ્ય પૃષ્ઠતો બન્ધ્યન્તિ મા રાજા અશ્વેન એકો અદ્વિતીયો વનેષુ હૃતો સમાનો બુભુક્ષાય મરેય ॥ તેન ખલુ પુનર્ ભિક્ષવો સમયેન રાજ્ઞો બ્રમદત્તસ્ય મધુસર્પિસંયુક્તાનિ સક્તૂનિ મોદકાનિ ચ ઉક્કારિકાનિ ચ યમલકં પૂરેત્વા અશ્વપૃષ્ઠે પૃષ્ઠતો પલ્લાણવધ્રેણ બદ્ધમ્ અભૂષિ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવઃ રાજા બ્રહ્મદત્તો યમલકાતો મોદકં ઉક્કડ્ઢેત્વા પદુમાવતીયે અદાસિ ॥ હન્ત ભદ્રે ઇમાનિ અસ્માકં ફલાનિ ॥ સા દાનિ આહ ॥ જાને કતમાનિ શોભનતરાણિ ફલાનિ યુષ્માકં વા અસ્માકં વા ॥ સા દાનિ તં મોદકં પરિભુંજિત્વા આહ ॥ ભગવં શોભનાનિ ઇમાનિ યુષ્માકં ફલાનિ મૃષ્ટાનિ રસવન્તાનિ અસ્માકં પુનઃ ફલાનિ કટુકષાયાણિ ॥ રાજા આહ ॥ એદૃશાનિ અસ્માકં આશ્રમે વૃક્ષેષુ ફલાનિ યદીચ્છસિ ઈદૃશાનિ પરિભુંજિતું તતો તં મમ આશ્રમપદં ગચ્છાહિ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભિક્ષવઃ પદુમાવતી ઋષિકુમારી રાજાનં બ્રહ્મદત્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥
[_મ્વુ_3.159_] ઇચ્છામિ અહં એદૃશાનિ ફલાનિ પરિભોક્તું આગમે મુહૂર્તં ઇદમ્ અસ્માકં આશ્રમં ન દૂરં યાવદ્ ઇમં ઉદકં હરામિ તાતસ્ય આમન્ત્રેમિ તતઃ તવ આશ્રમં ગમિષ્યામિ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો રાજા બ્રહ્મદત્તો પદુમાવતીયે અપરાણિ મોદકાનિ અદાસિ ॥ ઇમાનિ પિતુર્ ઉપનામેહિ એવં વદેહિ । યસ્ય ઋષિસ્ય આશ્રમે એદૃશાનિ ફલાનિ તસ્યાહં ભાર્યા ભવિષ્યામીતિ । લહુ ત્વં ચ આગચ્છેહિ એષ અહં ઇહ નદીતીરે આસામિ ॥

___અથ ખલુ ભિક્ષવઃ પદુમાવતી ઋષિકુમારી યેન માણ્ડવ્યસ્ય આશ્રમપદં તેનોપસંક્રમિત્વા પાનીયભાણ્ડં નિક્ષિપિત્વા તાનિ મોદકાનિ પિતુર્ માણ્ડવ્યસ્ય અનુપ્રદાસિ । ઇમાનિ તાત ફલાનિ ખાદાહિ યસ્ય ઋષિસ્ય આશ્રમે એદૃશાનિ ફલાનિ તસ્યાહં ભાર્યા ભવિષ્યામિ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો માણ્ડવ્યસ્ય ઋષિસ્ય એતદ્ અભૂષિ ॥ નૂનં પંચાલરાજા બ્રહ્મદત્તો મૃગવ્યેન અણ્વન્તઃ ઇમસ્યાશ્રમસ્ય સમીપં અનુપ્રાપ્તો તેન ઇમાનિ મોદકાનિ દિન્નાનિ પરિભુક્તાનિ પદુમાવતીયે રાજાર્હાણિ મોદકાનિ ન એષા શક્યતિ ભૂયો ઇહાશ્રમે કટુકશાયેહિ ફલાફલેહિ યાપયિતું પદુમાવતી ચ રાજકન્યા । યન્ નૂનાહં અસ્ય રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય ભાર્યા પ્રયચ્છેયં ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો માણ્ડવ્યો ર્ષિઃ પદુમાવતીં ઋષિકુમારીમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ ન ખલુ પદુમાવતિ એવંરૂપાણિ ફલાનિ ભવન્તિ કો તે જ્વલનસમેહિ કામેહિ પ્રલોભેતિ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો પદુમાવતીયે એતદ્ અભૂષિ ॥ ભવિતવ્યં કામા નામ તે વૃક્ષા યેષાં ઇમાનિ એદૃશાનિ ફલાનિ ॥ અથ પદુમાવતી એવં પિતરમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ યદિ તાત કામફલાનામ્ એદૃશો આસ્વાદો તાન્ય્ અહં પરિભુંજિષ્યામિ ન મે ઇમાનિ મહત્ફલાનિ રોચન્તિ ॥ અથ માણ્ડવ્યો ઋષિઃ પદુમાવતીમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ કો તે પદુમાવતિ ઇમાનિ ફલાનિ અદાસિ કેવરૂપો વા સો ઋષિકુમારો કતરસ્મિં વા પ્રદેશે તિષ્ઠતિ ॥
[_મ્વુ_3.160_] એવમ્ ઉક્તે પદુમાવતી માણ્ડવ્યં ઋષિમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ સૂક્ષ્માજિનો તાત ઋષિકુમારો દકતીરે સ્થાતિ મૃગમ્ અભિરુહ્ય તેન મે ઇમાનિ ફલાનિ દિન્નાનિ તસ્ય ચ તાત આશ્રમે એદૃશાનિ ફલાનિ ॥ અથ માણ્ડવ્યો ઋષિઃ પદુમાવતીયે સાર્ધં યેન રાજા બ્રમદત્તસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા રાજાનં બ્રહ્મદત્તં પ્રતિસંમોદેત્વા પદુમાવતીં રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય ઉદકેન અદાસિ ॥ એષા તે મહારાજ ભાર્યા ભવતુ મહારાજસ્ય ચ એષા અનુરૂપા મા ચ પરસ્ય વચનેન અનનુયુજિત્વા વિપ્રિયં કુર્યાસિ ॥
___અથ રાજા બ્રહ્મદત્તો પદુમાવતીં અશ્વપૃષ્ઠમ્ આરૂપેત્વા માણ્ડવ્યસ્ય ઋષિસ્યાભિવાદનં કૃત્વા તત્રૈવ અશ્વપૃષ્ઠે અભિરુહિત્વા યેન કંપિલ્લં નગરં તેન પ્રક્રમે ॥ અદ્રાક્ષીદ્ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય બલાગ્રં દૂરત એવાગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ યેન રાજા બ્રહ્મદત્તો તેનોપસંક્રમે ॥ અથ રાજા બ્રહ્મદત્તો તતો અશ્વપૃષ્ઠતો ઓતરિત્વા પદુમાવતીયે ઋષિકુમારીયે સાર્ધં હસ્તિપૃષ્ઠમ્ અભિરુહિત્વા યેન કંપિલ્લે નગરે સ્વકમ્ ઉદ્યાનં તેન પ્રયાસિ ॥ અશ્રોષીત્ પદ્માવતી કંપિલ્લે નગરે મહતો જનકાયસ્ય નિર્ઘોષં નગરં ચ કંપિલ્લમ્ અદ્રાક્ષીત્* ઉદ્વિદ્ધપ્રાકારં અટ્ટાલગોલકતોરણં રમણીયં ચ ॥ દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ રાજાનં બ્રહ્મદત્તમ્ આમન્ત્રયસિ । કસ્ય એતં વત વનવિવરે નિર્ઘોષો શ્રુયતિ ઋષિણાં એતં વનમૃગાણાં ચ ઉટજાનિ એતાનિ ઉદ્વિદ્ધાનિ દૃશ્યન્તીતિ ॥ અથ રાજા બ્રહ્મદત્તો પદ્માવતીમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ એતમ્ ઋષિણાં વનમૃગાણાં ચ નિર્ઘોષો એતાનિ ચાસ્માકં ઉટજાનિ ઉદ્વિદ્ધાનિ દૃશ્યન્તીતિ ॥ અથ રાજા બ્રહ્મદત્તો યેન સ્વકમ્ ઉદ્યાનં તેનોપસંક્રમિત્વા હસ્તિપૃષ્ઠાતો પ્રત્યોરુહિત્વા પદુમાવતીયે ઉદ્યાનં પ્રવેશે ॥ અથ ખલુ રાજા બ્રહ્મદત્તો અમાત્યપારિષદ્યાન્ આમન્ત્રયસિ ॥ હો ભણે ગ્રામણિકા ક્ષિપ્રં પુરોહિતમ્ આનેથ
[_મ્વુ_3.161_] પદુમાવતીયે વસ્ત્રાણિ ચાભરણાનિ ચ યાવ ચ રાજકુલં યાવ ચ ઉદ્યાનં તમ્ અત્રાન્તરં સર્વં અલંકારાપેથ વિતતવિતાનં ચિત્રપુષ્પપરિક્ષિપ્તં ઓસક્તપટ્ટદામકલાપં ધૂપનધૂપિતં સિક્તસંમૃષ્ટં મુક્તપુષ્પાવકીર્ણં દેશેદેશેહિ નટનર્તક-ઋલ્લમલ્લકપાણિસ્વર્યશોભિકદ્વિસ્ત્વલકવેલમ્બકનટ્ટધરાણિ ઉપસ્થપેથ ॥
મનસા દેવાનાં વચસા પાર્થિવાનાં
નચિરેણાઢ્યાનાં કર્મણા દરિદ્રાણામ્ ઇતિ
વચનમાત્રેણ રાજ્ઞો અમાત્યેહિ યથાણત્તં સર્વં પટિજાગૃતં ॥ અથ પદુમાવતી રાજાનં બ્રહ્મદત્તમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ કહિં તે ભગવં શરણં સમિધા વા ઉણ્હોદકં કમણ્ડલુ વા સમયો વા મે અગ્નિહોત્રં જુહનાય ॥ અથ રાજા બ્રહ્મદત્તો પદુમાવતીમ્ આહ ॥ આગમેહિ મુહૂર્તં સાર્ધં તે સૂક્ષ્માણિ અજિનાનિ આનીયન્તિ તતઃ ગંગાયાં સ્નાત્વા સહિતા અગ્નિં જુહિષ્યામઃ ॥ અથ રાજ્ઞો અમાત્યપારિષદ્યા તત્ક્ષણં તત્મુહૂર્તં અન્તઃપુરં તમ્ ઉદ્યાનં આનયેન્સુઃ પદુમાવતીયે વસ્ત્રાણિ ચાભરણાનિ ચાનયેન્સુ બ્રાહ્મણં ચ પુરોહિતં રાજાચાર્યં આનયેન્સુ શ્રેષ્ઠિપ્રમુખો ચ નિગમો પિ નિર્યાસિ સાર્થવાહપ્રમુખો વણિજગ્રામો નિર્યાસિ સર્વાણિ ચાષ્ટાદશ શ્રેણી નિર્યાન્સુઃ ॥
___અદ્રાક્ષીદ્ રાજ્ઞો અમાત્યા પારિષદ્યા નૈગમમહત્તરકા ચ બ્રાહ્મણા ચ પુરોહિતો ચ રાજાચાર્યો બ્રહ્મદત્તસ્ય દેવીં પદુમાવતીં સર્વાલંકારવિભૂષિતાં પ્રાસાદિકાં દર્શનીયાં પરમવર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતાં । રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન સાર્ધં અગ્નિપ્રદક્ષિણીં કરોતિ । યત્ર યત્ર ચ ક્રમાણિ નિક્ષિપતિ તત્ર તત્ર પદ્માનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ પ્રાસાદિકાનિ દર્શનીયાનિ । દૃષ્ટ્વા ચ હૃષ્ટા તુષ્ટા હર્ષસંજાતા રાજાનં બ્રહ્મદત્તમ્ આમન્ત્રયેન્સુઃ ॥ નાસ્માભિઃ મહારાજ કદાચિત્ કસ્યચિદ્ એદૃશી ઋદ્ધી દૃષ્ટા વા શ્રુતા વા
[_મ્વુ_3.162_] યથા ઇમસ્યા પદુમાવતીયે દેવીયે । સાધુ મહારાજ પદુમાવતી દેવી પાદેહિ રાજકુલં પ્રવેશિયતુ તતો મહાજનકાયો દેવીયે ઇમાં એવરૂપાં ઋદ્ધિં દૃષ્ટ્વા પ્રીતા ભવેન્સુઃ ॥ અથ રાજા બ્રહ્મદત્તો સાન્તઃપુરઃ પદુમાવતીયે દેવીયે સાર્ધં અમાત્યપારિષદ્યપુરસ્કૃતો મહતા જનકાયેન સાર્ધં મહતા રાજ-ઋદ્ધીયે મહતા રાજાનુભાવેન ઉદ્યાનાતો રાજકુલં પ્રવેશિ ॥ અદ્રાક્ષીત્ સો જનકાયો યાવચ્ ચ ઉદ્યાનં યાવચ્ ચ રાજકુલં પદુમાવતીયે પદવીતિહારાણાં ઉભયતો પદુમાનિ પ્રાસાદિકાનિ દર્શનીયાનિ ॥ દૃષ્ટ્વા પુનઃ મહાજનકાયો ઉદાનં ઉદાનેસિ ॥ કૃતપુણ્યો મહારાજા બ્રહ્મદત્તો યસ્ય ઇમમ્ એવંરૂપં સ્ત્રીરત્નં પ્રાદુર્ભૂતં ॥ અથ રાજા પદુમાવતીયે સાર્ધં ઉપરિપ્રાસાદવરગતો પંચહિ કામગુણેહિ સમર્પિતો સમઙ્ગીભૂતઃ ક્રીડતિ રમતિ પ્રવિચારયતિ પદુમાવતીં ચ દેવીં મદેહિ અક્ષેહિ ચ ગીતવાદ્યેહિ ચ શેખેતિ તાવદ્ અન્યા દેવીયો ન સમન્વાહરતિ પદુમાવતીયે પ્રમત્તો । પદુમાવતી ચ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન સાર્ધં સંવસન્તી આપન્નસત્વા સંજાતા ॥
___યત્ર કાલે દેવીપ્રજનનવેલા તતઃ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન યા અન્તઃપુરિકાયો કુશલાયો સ્ત્રીધર્માણં તા આણત્તા પદુમાવતીમ્ ઉન્નેથ । રાજા ચ હિરણ્યસુવર્ણં અગ્રતો કૃત્વા નાનાપ્રકારાણિ ચ વસ્ત્રાણિ નિષણ્ણો યે મે નિવેદયિષ્યન્તિ ક્ષેમેણ પદુમાવતી પ્રજાતા તિ તેષાં આછાદં દાસ્યામિ ॥ તાસાં પિ દેવીનામ્ એતદ્ અભૂષિ ॥ યદ્ ઉપાદાય પદુમાવતી આનીતા તદ્ ઉપાદાય અસ્માકં રાજા ન સમન્વાહરતિ । અત્ર એષા પ્રજાયમાની અસ્માભિ અનયવ્યસનમ્ આપાદયિતવ્યં ॥ તા દાનિ તાં પદુમાવતીં

[_મ્વુ_3.163_] પૃચ્છન્તિ ॥ જાનસિ કથં સ્ત્રિયો પ્રજાયન્તીતિ ॥ સા દાનિ આહ ॥ ન જાનામીતિ ॥ તા દાનિ અન્તઃઓઉરિકા આહંસુઃ ॥ સ્ત્રીયે પ્રજાયમાનીયે અક્ષીણિ પટ્ટકેન બધ્યન્તિ ॥ સા દાનિ આહ ॥ મહ્યં પિ પ્રજાયમાનીયે અક્ષીણિ પટ્ટકેન બન્ધેથ ॥ તસ્યા દાનિ યં વેલં પ્રજાયિષ્યતીતિ તતો અસ્યા અક્ષીણિ પટ્ટકેન બદ્ધાનિ ॥ સા દાનિ સ્વૌ દારકૌ પ્રજાતા પ્રાસાદિકા દર્શનીયા ॥ તાસાં દાનિ એતદ્ અભૂષિ ॥ અપુત્રા તાવેયં દેવી રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય ઇષ્ટા ચ બહુમતા ચ આસિ કિં પુનઃ સપુત્રા અપુત્રસ્મિં રાજકુલસ્મિં । ઇમાયે દ્વૌ દારકા જાતા તતો અધિમાત્રં રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય પ્રિયા ભવિષ્યતીતિ વયં ચ ન સમન્વાહરિષ્યતિ ॥ તાહિ દાનિ અન્તઃપુરિકાહિ તે દારકા તપનસ્મિં ચૈલકં ઉપસ્તરિત્વા તત્ર પ્રક્ષિપ્તાઃ ॥ તં તપનં સ્વપિહિતં સુબદ્ધં કૃત્વા રાજક્યેન તાપનીયેન તાપયિત્વા નદીયે ગંગાયે પ્રક્ષિપ્તા । પદુમાવતીયે ચ સ્વકેન ગર્ભમલેન મુખં મ્રક્ષિતં ॥ સા દાનિ પદુમાવતી અન્તઃપુરિકાં પૃચ્છતિ કિં મે જાતન્ તિ ॥ તાહિ પિ અન્તઃપુરિકાહિ દુવે ઉલ્બકાનિ કર્ભમલેન પ્રમ્રક્ષયિત્વા પદુમાવતીયે અલ્લીપિતાનિ ॥ ઇમાનિ પ્રજાતાસિ ॥ સા દાનિ આહ ॥ મુંચથ એતાનિ કિં એતેષાં કરિષ્યામીતિ ॥ રાજા દાનિ બ્રહ્મદત્તો પૃચ્છતિ ॥ કિં દેવી પ્રજાતા તિ ॥ તા આહંસુઃ ॥ મહારાજ દુવે દારકા પ્રજાતા પ્રાસાદિકા દર્શનીયા તે ચ નં જાતમાત્રા તાયે ખાદિતા । કુતો મહારાજ બ્રહ્મચારિસ્ય ઋષિસ્ય અપત્યન્તિ પિશાચી એષા ત્વયા આનીતા ત્વં દિષ્ટ્યા જીવન્તો મુક્તો ॥ તાયે પિશાચિનીયે મૂલાતો આગચ્છ પશ્યાહિ તાં યદિ અસ્માકં ન શ્રદ્દધાસિ ॥ સો દાનિ તાં દેવીં પશ્યનાય પ્રવિષ્ટો પશ્યતિ ચ પદુમાવતીં
[_મ્વુ_3.164_] રુધિરમ્રક્ષિતેન યાદૃશી રાક્ષસી ॥ સો દાનિ તાન્ દૃષ્ટ્વા ભીતો સંજાતો ॥ અમાત્યાનામ્ આહ ॥ ગચ્છથ તાં ઘાતાયેથ માનુષિકા તિ કૃત્વા એષા મયાનીતા યદિ એષા પિશાચિની વા રાક્ષસી વા ન મે તાયે કાર્યં ॥ સા દાનિ તતો રાજકુલાતો નિષ્કાસિતા ॥
___સા દાનિ તેષામ્ અમાત્યાનાં પૃચ્છતિ ॥ કહિં મે નયિષ્યથ ॥ તે આહન્સુઃ ॥ રાજ્ઞાસિ બ્રહ્મદત્તેન વધ્યા ઓસૃષ્ટા ॥ સા દાનિ તેષાં અમાત્યાનાં પૃચ્છતિ ॥ કિં મયે રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય અપરાદ્ધં યેનાહં વધ્યા ઓસૃષ્ટા ॥ તે અમાત્યા આહન્સુઃ ॥ ત્વયા દુવે દારકા જનિત્વા ખાદિતા તતો રાજ્ઞા પિશાચિનીતિ કૃત્વા વધ્યા ઓસૃષ્ટા ॥ સા આહ ॥ ન મે દારકા જાતા પૃચ્છામિ અન્તઃપુરિકાં તા આહન્સુઃ દુવે તે ઉલ્બકા જાતા તે પિ તત્રૈવ મેલ્લિતા નૈવ દારકાનિ પશ્યામિ નૈવ ખાદામિ ॥ તે દાનિ અમાત્યાઃ પણ્ડિતા સ્ત્રીમાયાનાં શાઠ્યાનાં ચાભિજ્ઞાઃ ॥ તેષામ્ એતદ્ અભૂષિ ॥ ઇયં પદુમાવતી બ્રહ્મદત્તસ્ય ઇષ્ટા ચ બહુમતા ચ સ્થાનં વિદ્યતિ યં એતાહિ અન્તઃપુરિકાહિ એષા પદુમાવતી અજાનમાની ખલીકૃતા ભવેય વિપ્રલબ્ધા વા ॥ તે દાનિ અમાત્યા તાં પદુમાવતીં પૃચ્છન્તિ ॥ કથં સિ પ્રજાતા તિ ॥ સા દાનિ તેષાં અમાત્યાનાં તાં પ્રકૃતિં વિસ્તરેણ આચિક્ષતિ ॥ તાહિ મે અન્તઃપુરિકાહિ પ્રજાયમાનીયે અક્ષીણિ પટ્ટકેન બદ્ધાનિ નૈવ દારકાન્ પશ્યામિ નૈવ ખાદામિ । યં કાલં ચ પ્રજાતા તતો પૃચ્છામિ તાનિ અન્તઃપુરિકાનિ કિં મે જાતં તિ તાહિ દાનિ મમ દુવે ઉલ્બકા અલ્લીપિતા તે જાતા તિ ॥ તેષાં દાનિ અમાત્યાનામ્ એતદ્ અભૂષિ ॥ ઇયં દેવી અન્તઃપુરિકાહિ ઈર્ષ્યાપ્રકૃતેન વિપ્રલબ્ધા ઇયં ચ દેવી બ્રહ્મદત્તસ્ય ઇષ્ટા ચ બહુમતા ચ મા પશ્ચાદ્ રાજા બ્રહ્મદત્તો
[_મ્વુ_3.165_] દવીયે પદ્માવતીયે વિપ્રતિસારી ભવેય શોકેન ચ ગૈલાન્યં પતેય ॥ તેહિ દાનિ અમાત્યેહિ સા દેવી પદુમાવતી સ્વકે ગૃહે ગોપિતા રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય નિવેદિતં ઘાતિતા દેવીતિ ॥ તા દાનિ દેવીયો ઘાતિતા પદુમાવતીતિ શ્રુત્વા તસ્ય રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય ચટુલાયન્તિ ઘૃતં ચ પરિક્ષિપન્તિ સર્ષપાણિ ચ અગ્નૌ પ્રક્ષિપન્તિ ચતુર્દિશં ચ બલિં નિષ્કાસયન્તિ શાન્તિં ચ કરોન્તિ દિષ્ટ્યાસિ મહારાજ જીવન્તો મુક્તો રાક્ષસીહસ્તાતો ॥ તં મુહૂર્તં રાજા સ્નાતો વિલિપ્તો નિષ્પુરુષેણ નાટકેન પ્રક્રીડિતો । તાવદ્ અન્તઃપુરિકાયો કાચિદ્ વીણાં પ્રવાદિતા કાચિત્ સુઘોષકં કાચિત્ મૃદંગં કાચિદ્ વેણું કાચિત્ પ્રણૃત્યન્તિ કાચિદ્ ગાયન્તિ ॥
___અથ ખલુ ભિક્ષવો અન્યતરા દેવતા માણ્ડવ્યસ્ય ઋષિસ્ય અભિપ્રસન્ના વૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે સ્થિહિત્વા રાજાનં બ્રહ્મદત્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ દુઃશ્રુતન્ તે મહારાજ અપરિજ્ઞાતં તે મહારાજ અવિજ્ઞાતન્ તે મહારાજ યો ત્વમ્ અનનુયુંજિત્વા અપર્યવગાહેત્વા અનપરાધીં પદુમાવતીં વધ્યામ્ અવસિરસિ તાદૃશસ્ય મહાભાગસ્ય ઋષિસ્ય વચનં ન સમનુસ્મરસિ ॥ અથ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્યાન્તઃપુરિકા દેવતાયે અન્તરીક્ષગતાયે તં ઘોષં શ્રુત્વા સુષ્ઠુતરં ગાયન્તિ વાદેન્તિ ચ યથા રાજા બ્રહ્મદત્તો એતાયે દેવતાયે જલ્પન્તીયે ન શ્રુણેયાતિ ॥ અથ રાજા બ્રહ્મદત્તો અન્તઃપુરિકાં નિસ્થપેતિ આગમેથ તાવદ્ યાવજ્ જાનામ કિમ્ એષા દેવતા અન્તરીક્ષગતા જલ્પતીતિ ॥ તા દાનિ અન્તઃપુરિકા રાજ્ઞો વચનેન તૂષ્ણીભૂતા સંજાતા દેવતા રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્યાહ ॥ દુઃશ્રુતન્ તે મહારાજ યો ત્વમ્ અનનુયુંજિત્વા અપર્યવગાહિત્વા અનપરાધીં પદુમાવતીં વધ્યાં ઓસિરેસિ તાડૃશસ્ય મહાભાગસ્ય ઋષિસ્ય સંદેશં ન સમનુસ્મરસિ ॥ રાજા દાનિ
[_મ્વુ_3.166_] બ્રહ્મદત્તો તાયે દેવતાયે શ્રુત્વા અન્તઃપુરિકાયો પૃચ્છતિ ॥ સત્યં જલ્પથ કિન્ તે દાનિ દારકા યે પદુમાવતીયે જાતાઃ ॥ તા દાનિ અન્તઃપુરિકાયો રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તેન પૃચ્છિયમાનીયો વા પશ્યન્તિ ॥ પદુમાવતી રાજાણત્તીયે ઘાતિતા પ્રભવતિ રાજા અસ્માકં પિ પરિત્યજિતું આચિક્ષામ નં સત્યં યથાભૂતં તિ ॥ તા દાનિ અન્તઃપુરિકા આહન્સુઃ ॥ મહારાજ પદુમાવતીયે દુવે દારકા જાતા તે ચાસ્માભિઃ તપનાયે પ્રક્ષિપિત્વા રાજક્યાયે મુદ્રાયે મુદ્રેત્વા સતપના નદીયે ગંગાયે પ્રવાહિતા નાપિ તયાપિ દૃષ્ટા નાપિ ખાયિતા પિ ॥ તસ્ય દાનિ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય દૌર્મનસ્યં ઉત્પન્નં ॥ અનપરાધી તાદૃશી સ્ત્રીરત્નં મયા ઘાતાપિતં તાદૃશસ્ય ચ મહાભાગસ્ય ઋષિસ્ય મયા સંદેશં ન કૃતં પુત્રા લભ્યન્તા ચ પરિભ્રષ્ટા તિ ॥
___સાપિ દાનિ મંજૂષા નદીયે ગંગાયે વુહ્યન્તી કૈવર્તકેહિ મત્સ્યાન્ બન્ધન્તેહિ ઉત્ક્ષિપ્તા ॥ તે દાનિ કેવટ્ટા તાં મંજૂષાં પશ્યન્તિ રાજક્યાયે મુદ્રાયે મુદ્રિતાં ॥ તેષાં કેવટ્ટાનામ્ એતદ્ અભૂષિ ॥ મા હૈવ ચોરેહિ રાજકુલે અપરાદ્ધં તતો ઇમા મંજૂષા પ્રષ્ટા ભવિષ્યતિ સર્વઞ્ ચ ગુહ્યં પ્રકાશીભવતિ ગચ્છામ ઇમાં મંજૂષાં રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય ઉપનામેમ મા વયં ચૌરા તિ કૃત્વા જ્યેષ્ઠેન દણ્ડેન શાસીયેમ ॥ તે દાનિ તાં મંજૂષામ્ આદાય રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય ઉપસંક્રાન્તા મહારાજ અસ્માભિર્ નદ્યાં ગંગાયાં મત્સ્યાન્ બન્ધન્તેહિ ઇયં મંજુષા ઉદકેન વુહ્યન્તી ઉત્ક્ષિપ્તા રાજમુદ્રાયે મુદ્રિતા તાં દેવો પ્રત્યવેક્ષતુ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો રાજા બ્રહ્મદત્તો અમાત્યપારિષદ્યાન્ આમન્ત્રયતિ ॥ હો ભણે

[_મ્વુ_3.167_] જાનથ કિમ્ અત્ર મંજૂષાયં તિ ॥ સા દાનિ મંજૂષા અમાત્યેહિ મુક્તા પશ્યન્તિ ચ તાનિ પદુમાવતીયે દુવે દારકા પ્રાસાદિકા દર્શનીયા ॥ તે આહંસુઃ ॥ મહારાજ ઇમહિં મંજૂષાયાં દુવે દારકા પ્રાસાદિકા દર્શનીયા પદુમાવતીયે પુત્રાણિ મહારાજસ્ય સદૃશાનિ । અનપરાધી મહારાજ પદુમાવતી દેવી દેવેન અનનુયુંજિત્વા અપર્યવગાહિત્વા વધ્યા ઓસૃષ્ટા ॥ અથ રાજા બ્રહ્મદત્તો તાનિ દારકાનિ દૃષ્ટ્વા પદુમાવતીયે ચ બહૂનિ ગુણગણાનિ સમનુસ્મરન્તો મૂર્છિત્વા ભૂમ્યાં પતિતો હં સ્ત્રીરત્નાતો ભ્રષ્ટો ॥ અથ તેષામ્ અમાત્યાનામ્ એતદ્ અભૂષિ ॥ મા હૈવ રાજ્ઞો દેવીયે ઉત્કણ્ઠન્તસ્ય કિંચિદ્ એવ શરીરસ્યાબાધં ભવેય ॥ તે દાનિ આહન્સુઃ ॥ મહારાજ મા પદુમાવતીયે કારણેન ઉત્કણ્ઠેહિ અસ્માભિર્ એવં દેવાર્થં ઉપલભિત્વા સાહસં ન કૃતં દેવી સ્થાપિતા ન ઘાતિતા અનાગતં અર્થપદં જ્ઞાત્વા ॥ સો દાનિ રાજા બ્રહ્મદત્તો એતમ્ અમાત્યાનાં વચનં શ્રુત્વા પ્રહ્લાદિતો સંજાતઃ ॥ અમાત્યાન્ આહ ॥ કહિં પદુમાવતીતિ ॥ અમાત્યા આહંસુઃ ॥ અમુત્ર ગેહે તિ ॥ રાજા દાનિ તત્ર દેવીયે પદુમાવતીયે સકાશં ગતો ॥ ગત્વા રાજા પદુમાવતીં દેવીં બહુપ્રકારં સંજ્ઞાપેતિ દિષ્ટ્યાસિ દેવિ તાદૃશાતો વ્યસનાતો દ્ય મુક્તા દિષ્ટ્યાસિ મયા ચ પુત્રેહિ ચ સમંગીભૂતા । સપત્નીહિ સિ ચ નં ઘાતાપિતા કિન્ તે અભિપ્રાયં કિન્ તેષાં તવ અમિત્રાણાં દાપયામિ કીદૃશં વા વ્યસનં નિગચ્છન્તુ શ્રેયં ભવે યદિ રાજાણત્ત્યા સર્વાવન્તા નિગડબદ્ધા શાણશાટકનિવસ્તા અટનં પરિચરન્તુ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો પદુમાવતી દેવી રુદમાની રાજાનં બ્રહ્મદત્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ મા મહારાજ તાસાં દેવીનાં કિંચિદ્ વિપ્રિયં કરોહિ ॥ એતા જ્યેષ્ઠાયો અહં કનીયસા યા ચ એતષાં
[_મ્વુ_3.168_] કલ્પિતા વૃત્તી તાં સાનં અભિવર્ધેહિ મા પરિહાપેહિ સર્વાણિ ચ અનુવર્તાહિ ॥ યથાકૃતાનામ્ કર્મણાં સત્વા વિપાકમ્ અનુભવન્તિ કાલં કાલમ્ આસાદ્ય યથા દ્રુમાણાં પુષ્પફલા ॥ મયા એવં મહારાજ તાનિ કર્માણિ કૃતાનિ યદ્ અહં ત્વયા સત્કૃતા ચ માનિતા ચ મયા એવન્ તાનિ કર્માણિ કૃતાનિ યદ્ અહં ત્વયા વધ્યા ઓસૃષ્ટા ॥ અથ રાજા બ્રહ્મદત્તો પદુમાવતીં દેવીમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ મા દેવિ અશ્રૂણિ પ્રપાતેહિ સર્વન્ તે રાષ્ટ્રં નિઃસૃજામિ પુત્રેહિ સમંગીભૂતા અભિરમાહિ ક્ષમાહિ ચ મે એતં અપરાધં ॥ અથ પદ્માવતી દેવી રાજાણં બ્રહ્મદત્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ કિં મે મહારાજ વિજાનન્તીયે રાજ્યેન પુત્રેણ વા ધનેન વા ગંસામિ અહં પ્રવ્રજિત્વા પુનઃ તાતસ્ય સકાશં ॥ ઉક્તાહં તાતન કો તે પદુમાવતિ જ્વલનસમેહિ કામેહિ પ્રલોભેતિ તે મે તાતસ્ય વચના ઇદાનીં પરિદહન્તિ યથાહં તાતેન આશ્રમપદે ઉક્તા યં તવ મહારાજ મૃગીવ આશ્રમાતો પિતુઃ સકાશાતો અનપરાધી વધ્યા ॥
___અથ પદુમાવતી દેવી પુનસ્ તાપસી પ્રવ્રજિત્વા ધાતુરક્તાનિ વસ્ત્રાણિ પ્રાવરિત્વા માણ્ડવ્યસ્ય ઋષિસ્ય આશ્રમં આગમે ॥ માણ્ડવ્યો ચ ઋષી કાલગતો અભૂષિ । તૃણકુટીપર્ણકુટીનિ વિશીર્ણાનિ અભૂંસુઃ ॥ અથ પદુમાવતીયે દેવીયે એતદ્ અભૂષિ ॥ તાદૃશેન મે નિર્બન્ધેન વિનાશાવેતૌ રાજા બ્રહ્મદત્તો પ્રત્યાખ્યાતઃ પિતાતો મે કાલગતાતો અયં પરિભ્રષ્ટા ॥ યં નૂનાહં ભિક્ષાચારં ચરામિ જનપદાનિ ચ રાજધાનીયો ચ અણ્વન્તી ॥ અથ પદુમાવતી દેવી ગ્રામનિગમરાજધાનીષુ અણ્વન્તી વારાણસીં રાજ્ઞો કૃકિસ્ય નગરં ગતા ॥ અદ્રાક્ષીદ્ વારાણસીયકો કાશિરાજા
[_મ્વુ_3.169_] પદુમાવતીં દેવીં પુરાન્તરે દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ કાશિરાજા પદુમાવતીં દેવીં બહુપ્રકારં પ્રલોભેતિ કિં તવ ભદ્રે પ્રવ્રજ્યાયં તરુણાયે જાતરૂપાયે અભિરૂપાયે ઇમાનિ પાદપાનિ પુષ્પિતાનિ ફુલ્લાનિ પ્રાસાદિકાનિ પ્રસાદનીયાનિ મનોરમકરાણિ એહિ અમુકકાનન્ આન્તરે અભિરમિષ્યામ ॥ એવમ્ ઉક્તે પદુમાવતી તાપસી કાશિરાજાનમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ અગ્નિં મહારાજ ઇચ્છસિ પ્રવેષ્ટું યં પ્રવ્રજિતાયે સાર્ધં ઇચ્છસિ રમિતું ધર્મસ્થિતાય નાહં મહારાજ કામેષુ અર્થિકા તિ ॥ કાશિરાજા આહ ॥ યદિ ભદ્રે ન ઇચ્છસિ તતો બલસા તે ગ્રહિષ્યામિ ॥ પદુમાવતી આહ ॥ યદિ બલસા મે ગૃહ્ણસિ તતો તે તપસા અગ્નીવ શુષ્કતૃણં દહિષ્યામિ ॥ સો દાનિ રાજા તં શ્રુત્વા ભીતો પ્રત્યાગતો ચ સા ચ ઇહ રાષ્ટ્રે યથાસુખં યથાફાસુ ॥ અહં તે નિમન્ત્રેમિ સર્વહિતોપસ્થાનેન ॥
___અથ બ્રહ્મદત્તો રાજા બ્રાહ્મણવેષેણ કાશિરાજ્ઞો ગૃહં પ્રવિશિત્વા અહં પિ મહારાજ અક્ષેહિ કુશલો તિ । સો પિ રાજ્ઞો દેવીહિ સાર્ધં ક્રીડન્તસ્ય ક્રીડતે પદુમાવતીં ચ સમ્ભાષતિ । કેન ક્રોધેન ઇહાગતા ॥ પદુમાવતી આહ ॥ તવ એવ મહારાજ અપરાધેન ઇહાગતા ॥ તતો કાશિરાજા સંશયિતો રાજાનં બ્રહ્મદત્તં પૃચ્છતિ ॥ ન મે કદાચિદ્ અષ્ટાપદસ્ય એતાદૃશી નીતિ શ્રુતપૂર્વા કસ્ ત્વં કા તે એષા તિ ॥ રાજા બ્રહ્મદત્તો આહ ॥ અહં બ્રહ્મદત્તો પંચાલરાજા એષા મે પદુમાવતી ભાર્યા ઇહાગતા ॥ એવમ્ ઉક્તે કાશિરાજા બ્રહ્મદત્તં રાજાનમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ સ્વાગતન્ તે મહારાજ અનુરાગતન્ તે મહારાજ નેહિ દેવીં અહં બલાગ્રેણ સંવિભજ્ય નેમિ ॥ અથ રાજા બ્રહ્મદત્તો પંચાલરાજા પદુમાવતીં દેવીં વારાણસીતો ચતુરંગેન બલકાયેન સાર્ધં હસ્તિપૃષ્ઠે આરૂપયિત્વા મહતા રાજાનુભાવેન મહતા રાજ-ઋદ્ધિયે પુનઃ કંપિલ્લં નગરં આનેસિ ॥ પદુમાવતીયે ચ દેવીયે રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન ઓસૃષ્ટવધ્યાયે વ
[_મ્વુ_3.170_] ક્રમેષુ તાનિ પદુમાનિ અન્તર્હિતાનિ અભૂન્સુઃ । પુનશ્ ચ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન વારાણસીતો કંપિલ્લં આનીતાયે ભૂયો ક્રમેષુ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ ॥
___ભગવાન્ આહ ॥ ન ખલુ ભિક્ષવો ન્યો સ માણ્ડવ્યો ઋષિર્ અહમ્ એવ તદા માણ્ડવ્યો ઋષિર્ અભૂવં ॥ ન ખલુ ભિક્ષવો ન્યા પદુમાવતી દેવી । એષૈવ યશોધરા તદા પદુમાવતી દેવી અભૂષિ ॥ ન ખલુ ભિક્ષવો ન્યઃ સ રાજા બ્રહ્મદત્તો ભૂ । એષ રાજા શુદ્ધોદનસ્ તદા રાજા બ્રહ્મદત્તો અભૂત્* ॥ તદાપિ એતેન રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન એષા યશોધરા અનનુયુંજિત્વા અપર્યવગાહિત્વા વધ્યા ઓસૃષ્ટા । એતરહિં પિ એષા એતેન રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન અનનુયુંજિત્વા અપર્યવગાહિત્વા અનપરાધી વધ્યા ઓસૃષ્ટા ॥
_____પદુમાવતીયે પરિકલ્પો સમાપ્તો ॥
ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ કસ્ય ભગવં કર્મસ્ય વિપાકેન પદુમાવતીયે ક્રમેષુ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ યદા ચ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન વધ્યા નિસૃષ્ટા તતો સ્યા તાનિ પદુમાનિ અન્તરહિતાનિ ભૂયો ચ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન વારાણસીતો કંપિલ્લં આનીતાયે સન્તીયે પુનર્ અસ્યા ક્રમેષુ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ ॥ ભગવાન્ આહ ॥ એતસ્યા એવેદં ભિક્ષવો પદુમાવતીયે કર્મણો વિપાકં અભૂષિ યેનાસ્યા ક્રમેષુ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ અભૂન્સુઃ રાજ્ઞા ચ બ્રહ્મદત્તેન વધ્યાયે નિસૃષ્ટાયે અન્તરહિતાનિ ભૂયો ચ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન વારાણસીતો કંપિલ્લં આનીતાયે સન્તીયે પ્રાદુર્ભૂતાનિ ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો અતીતમધ્વાને નગરે વારાણસીયં અપરસ્ય ગૃહપતિસ્ય પ્રેષણકરી પદ્મિનીતો ઉદકઘટમ્ આદાય પદ્મેન ચ હસ્તગતેન વહિર્નગરાતો અન્તોનગરં પ્રવિશતિ ॥

[_મ્વુ_3.171_] અપરો ચ પ્રત્યેકબુદ્ધો વારાણસીયે નગરે પિણ્ડાય ચરિત્વા વહિર્નગરં નિર્ધાવતિ પ્રાસાદિકેન ઈર્યાયથેન અભિક્રાન્તેન પ્રતિક્રાન્તેન પ્રાસાદિકો અભિપ્રસન્ના ચ દેવમનુષ્યા ॥ તસ્યા દારિકાયે પ્રત્યેકબુદ્ધં દૃષ્ટ્વા ચિત્તપ્રસાદમ્ ઉપ્તન્નં । પ્રસન્નચિત્તાય તં પદ્મં તસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય દિન્નં । પ્રત્યેકબુદ્ધેનાપિ અનુગ્રહાર્થં પ્રતિગૃહીતં ॥ સા દાનિ દારિકા તં પદ્મં તસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય હસ્તે અતીવ શોભમાનં પશ્યતિ સ્વકં ચ હસ્તં ક્ષીણિતં પશ્યતિ ॥ તાયે દાનિ ભૂયો તસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય સકાશાતો તં પદુમં યાચિતં ભગવં દેહિ મે તં ભૂયો પદુમં તિ ॥ પ્રત્યેકબુદ્ધેન તં પદુમં ભૂયો તસ્યા દારિકાયે દિન્નં હન્ત ભદ્રે તિ ॥ તાયે પદુમં ભૂયો પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય હસ્તાતો ગૃહીતં ॥ સા દાનિ સ્વકં ચ હસ્તં પદ્મેન શોભમાનં પશ્યતિ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય હસ્તં ક્ષીણિતં પશ્યતિ । તાયે વિપ્રતિસારં સંજાતં । ન શોભનં મયા કૃતં યં મે પ્રસન્નચિત્તાયે એતસ્ય ઋષિસ્ય ઇમં પદુમં દત્ત્વા પુનઃ આચ્છિન્નં ॥ તાયે દાનિ તં પદુમં ભૂયો તસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય દિન્નં ॥ પ્રતિગૃહ્ણાહિ મે ભગવન્ ભૂયઃ ઇમં પદુમં અનુકંપામ્ ઉપાદાય ॥ સો દાનિ પદુમો તસ્યા દારિકાયે તેન પ્રત્યેકબુદ્ધેન પુનર્ ગૃહીતં ॥
___ભગવાન્ આહ ॥ સ્યાત્ ખલુ પુનર્ ભિક્ષવો યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યા સા તેન કાલેન તેન સમયેન વારાણસીયં દારિકા અભૂષિ । ન ખલ્વ્ એતદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । એષા સા ભિક્ષવો પદુમાવતી વારાણ્સીયં દારિકા અભૂષિ ॥ યં સે તં પ્રસન્નચિત્તાયે પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય પદ્મં દિન્નં તસ્ય કર્મસ્ય વિપાકેન પદુમાવતીયે ક્રમેષુ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભવન્સુઃ । યં સે તસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય હસ્તાતો તત્ પદુમં ભૂયો આચ્છિન્નં તસ્ય કર્મસ્ય વિપાકેન રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન વધ્યાયે આણત્તાયે તાનિ પદુમાનિ ક્રમેષુ અન્તર્હિતાનિ ।
[_મ્વુ_3.172_] યં સે તં પદુમં ભૂયો તસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય દિન્નં તસ્ય કર્મસ્ય વિપાકેન ભૂયો રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન વારાણસીતો કંપિલ્લમ્ આનીતાયે પુનઃ ક્રમેષુ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ ॥
_____સમાપ્તં પદુમાવતીયે પૂર્વયોગં ॥
ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ કસ્ય ભગવન્ કર્મસ્ય વિપાકેન રાહુલસ્ય કુમારસ્ય ષડ્વર્ષાણિ ગર્ભાવાસો અભૂષિ ॥ ભગવાન્ આહ ॥ એતસ્ય વૈષો ભિક્સવો રાહુલસ્ય કુમારસ્ય પૌરાણં કર્મવિપાકં ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો તીતમ્ અધ્વાનં વૈદેહજનપદે મિથિલાયાં રાજધાન્યાં બ્રાહ્મણો રાજા અભૂષિ ॥ તસ્ય દ્વે પુત્રા અભૂન્સુઃ ભદ્રો ચ નામ કુમારો સૂર્યો ચ નામ કુમારો જ્યેષ્ઠો સૂર્યો કનીયસો ચન્દ્રો ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવો સો વૈદેહકો બ્રાહ્મણરાજા આયુક્ષયાચ્ ચ કર્મક્ષયાચ્ ચ કાલમ્ અકાર્ષી ॥ ચન્દ્રો સૂર્યમ્ આહ ॥ ત્વં જ્યેષ્ઠો તુવં રાજ્યં પ્રાપુણેહિ । અહં ઋષિપ્રવ્રજ્યાં પ્રવ્રજિષ્યામિ ॥ અથ સૂર્યો કુમારો ચન્દ્રં કુમારમ્ એતદ્ ઉવાચ । કિં રાજ્ઞાં કર્તવ્યન્તિ ॥ ચન્દ્રો કુમારો આહ ॥ રાજ્ઞા જનસ્ય આણત્તી દાતવ્યા ॥ અથ ખલુ સૂર્યો ચન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ અહં કુમાર રાજા તવ આણપેમિ ત્વં રાજા ભવાહિ અહં ચ ઋષિપ્રવ્રજ્યાં પ્રવ્રજિષ્યામિ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવઃ સૂર્યો કુમારો ચન્દ્રં કુમારં મિથિલાયાં રાજ્યેનાભિષિંચિત્વા ઋષિપ્રવ્રજ્યાં પ્રવ્રજેસિ ॥ તેન દાનિ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તેન વિહરન્તેન ચત્વારિ ધ્યાનાનિ નિષ્પાદિતાનિ પંચ ચાભિજ્ઞા સાક્ષીકૃતા મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવો ઋષિ સંજાતો ॥
[_મ્વુ_3.173_] યે પિ સૂર્યસ્ય કુમારસ્યાભ્યન્તરે પરિવારા અભૂષિ તે પિ સૂર્યેણ સાર્ધં ઋષિપ્રવ્રજ્યાં પ્રવ્રજિતા સર્વે ચ ચતુર્ધ્યાનલાભી પંચાભિજ્ઞા મહર્દ્ધિકા મહાનુભાવા સંજાતા ॥ અથ સૂર્યસ્ય ઋષિસ્ય એતદ્ અભૂષિ ॥ અહં ખલુ ચતુર્ધ્યાનલાભી પંચાભિજ્ઞો અયં ચ મે પરિવારો સર્વો ચતુર્ધ્યાનલાભી પંચાભિજ્ઞો યં નૂનાહં ઉત્તરિવિશેષં આરભેયં ॥ તેન દાનિ સમાદાનં કૃતં ન મયા અદિન્નં ઉદકં દન્તકાષ્ઠં પિ પરિભોક્તવ્યં ॥
___અથ ખલુ ભિક્ષવો સૂર્યો ઋષિર્ અપરકાલેન સ્મૃતિસંમોહેન અપરસ્ય ઋષિસ્ય ઉદકભાજનાતો અદિન્નં ઉદકં પિબે ॥ તેન પીતેન અસ્ય સ્મૃતિર્ ઉત્પદ્યે મમ વ્રતસમાદાનં ન મયા અદિન્નં ઉદકં દન્તકાષ્ઠં પિ પરિભોક્તવ્યં ઇતિ । ઇમં ચ મયા ઇમસ્ય ઋષિસ્ય ઉદકભાજનાતો સ્મૃતિસમ્મોહેન ઉદકમ્ અદિન્નં પીતં । ચૌરો અહન્તિ તસ્ય કૌકૃત્યમ્ ઉત્પન્નં ચૌર્યં મયા કૃતં તિ યં મે પરસ્ય ઉદકભાજનાતો અદિન્નં ઉદકં પીતન્તિ ॥ સો દાનિ દુઃખદૌર્મનસ્યજાતો આસનાતો ઉત્થાય પૃથિવ્યાં નિષણ્ણો ॥ અથ ખલુ તે માણવકા યેન સૂર્યો ઋષિસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા સૂર્યં ઋષિમ્ અભિવાદેન્સુઃ ॥ અથ ખલુ ભિક્સવો સૂર્યો ઋષી તાં માણવકાન્ એતદ્ અવોચત્* ॥ મા યૂયં માણવકા મમ અભિવાદેથ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવસ્ તે માણવકા સૂર્યમ્ ઋષિમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ ભો ઉપાધ્યાય કિસ્ય વયં ઉપાધ્યાયં નાભિવાદેષ્યામઃ ॥ સૂર્યો ઋષિ આહ ॥ અહં ખલુ માણવકા ચૌરો તિ ॥ માણવકા આહન્સુઃ ॥ કિં વા કથં વા ઉપાધ્યાય ॥ સૂર્યો ઋષિ આહ ॥ અમુકસ્ય માણવકસ્ય ઉદકભાજનાતો અદિન્નમ્ ઉદકં પીતં ॥ તે દાનિ માણવકા એતમ્ આહન્સુઃ ॥ મા ભવન્ ઉપાધ્યાય એવં વદેહિ ॥ ન ભવાં ચૌરો યમ્ અસ્માકં ઉદકં ઉપાધ્યાયસ્ય સ્વકં તે ઉદકં પીતં મા કૌકૃત્યં જનેહીતિ ॥ સૂર્યો ઋષિ આહ ॥ જાનન્તિ માણવકા મમ વ્રતસમાદાનં ન મયા કદાચિદ્ અદિન્નં ઉદકં દન્તકાષ્ઠં પિ ભુક્તં પૂર્વં મયા અદિન્નપૂર્વં ઉદકં પિ પીતં ।
[_મ્વુ_3.174_] સો હં ચૌરો સંવૃત્તો દણ્ડકર્મં કરોથ યથા ચૌરસ્ય ક્રિયતિ તસ્ય મે ॥ માણવકા આહન્સુઃ ॥ ભો ઉપાધ્યાય ન વયં ઉત્સહામ ઉપાધ્યાયસ્ય દણ્ડકર્મં કર્તું । એષો ચ તે ચન્દ્રો રાજા ભ્રાતા તસ્ય સકાશં ગચ્છાહિ ॥ સો તે દણ્ડકર્મં દાસ્યતિ ॥
___અથ ખલુ સૂર્યો ઋષિર્ યેન મિથિલા રાજધાની તેન પ્રયાસિ રાજ્ઞો ચન્દ્રસ્ય સકાશં ॥ અશ્રોષીદ્ રાજા ચન્દ્રો ભ્રાતા મે સૂર્યો ઋષિ મિથિલાયાં આગચ્છતીતિ ॥ અથ ચન્દ્રો રાજા ચતુરંગેન બલકાયેન સાર્ધં સૂર્યસ્ય ઋષિસ્ય પ્રત્યુદ્ગમનાય નિર્યાતિ ॥ અથ ખલુ ચન્દ્રો રાજા યેન સૂર્યો ઋષિસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા યાનાતો ઓરુહ્ય સૂર્યં ઋષિમ્ અભિવાદયતિ ॥ અથ ખલુ સૂર્યો ઋષિ ચન્દ્રં રાજાનમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ મા ખલુ પુનસ્ ત્વં મહારાજ મમ અભિવાદેહિ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભિક્ષવશ્ ચન્દ્રો રાજા સૂર્યં ઋષિમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ કિસ્યાહં ભગવં જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરં સૂર્યં ઋષિં દૃષ્ટ્વા નાભિવાદયિષ્યામિ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભિક્ષવઃ સૂર્યો ઋષિશ્ ચન્દ્રં રાજાનમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥
અહં ચૌરો મહારાજ અદિન્નં ઉદકં પિબે ।
તસ્ય કરોહિ મે દણ્ડં યથા ચૌરસ્ય ક્રિયતિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવઃ ચન્દ્રો રાજા સૂર્યમ્ ઋષિમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ અનુજાનામ્ય્ અહં ભગવં યં ત્વયા ઉદકં પીતં સ્વવિજિતાતો તમ્ ઉદકં પીતં યં મમ રાજ્યં તવ પિ તં રાજ્યં ગચ્છ યેન ઇચ્છસિ મા ભગવં કૌકૃત્યં કરોહિ ॥ અથ સૂર્યો ઋષિશ્ ચન્દ્રં રાજાનં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥

નાહં શક્તો મહારાજ કૌકૃત્યં પ્રતિવિનોદિતું ।
સાધુ મે ક્રિયતુ દણ્ડો યથા ચૌરસ્ય ક્રિયતિ ॥
[_મ્વુ_3.175_]___અથ ખલુ ચન્દ્રસ્ય વૈદેહસ્ય રાજ્ઞો પુત્રો ચ ભાગિનેયો ચ ચન્દ્રં વૈદેહરાજમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ ક્રિયતુ દેવ ઋષિસ્ય દણ્ડકર્મં કૌકૃત્યસ્ય પ્રતિવિનોદનાર્થં મા ઋષિ કૌકૃત્યેન કિલમ્યતુ ॥ અથ ચન્દ્રસ્ય રાજ્ઞો એતદ્ અભૂષિ ॥ કીદૃશમ્ અહં સૂર્યસ્ય ઋષિસ્ય દણ્ડકર્મ કુર્યેયં યેન ઋષિ નિઃકૌકૃત્યો ભવેય ॥ અથ ખલુ ચન્દ્રો રાજા અશોકવનિકાં સિક્તસંમૃષ્ટાં કારાપેત્વા પ્રણીતં ચ આસનં પ્રજ્ઞપ્તં ખાદ્યભોજ્યં ચ પ્રવેશયિત્વા રાજાર્હાણિ મોદકાનિ વૃક્ષશાખેષુ બન્ધાપેત્વા સૂર્યં ઋષિમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ ગચ્છ ભગવં અત્ર અશોકવનિકાયાં આસાહિ યં ચાત્ર ખાદ્યભોજ્યં શય્યાવિધાનં ચ તતો યથાસુખં પરિભોગં અનુજાનામિ ॥ અથ ખલુ ચન્દ્રો રાજા સૂર્યં ઋષિમ્ અશોકવનિકાયાં ષડ્રાત્રં વારેસિ ॥ અથ ચન્દ્રસ્ય રાજ્ઞો ષડ્રાત્રાત્યયેન એતદ્ અભૂષિ ॥ કથમ્ અહં સૂર્યમ્ ઋષિં નિઃકૌકૃત્યં કૃત્વા વિસર્જેયં તિ ॥ તસ્યૈતદ્ અભૂષિ ॥ યં નૂનાહં સર્વબન્ધનપ્રમોક્ષં કારાપેયં ॥ કારાપેસિ ખલુ ભિક્ષવઃ ચન્દ્રો રાજા સપ્તમે દિવસે સર્વબન્ધપ્રમોક્ષં । સૂર્યો ચ ઋષિ અમાત્યેહિ ઉક્તો ॥ ગચ્છથ ભગવાં ઉદ્ધૃતદણ્ડો તિ । રાજ્ઞા ચન્દ્રેણ સર્વબન્ધનમોક્ષં કારાપિતં ॥ સો દાનિ નિષ્કૌકૃત્યો પુનઃ આશ્રમપદં ગતઃ ॥
___ભગવાન્ આહ ॥ સ્યાત્ ખલુ ભિક્સવઃ યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન ચન્દ્રો રાજા । એષ તદા રાહુલભદ્રકુમારો અભૂષિ ॥ યઃ સૂર્યો ઋષિસ્ તદા અહમ્ એવાભૂવં ॥ યત્ સૂર્યો ઋષિ અશોકવનિકાયાં ષડ્રાત્રં ઉપરુદ્ધઃ તસ્ય કર્મસ્ય વિપાકેન રાહુલો કુમારો ષડ્વર્ષાણિ ગર્ભાવાસસ્થિતો અભૂષિ ॥
_____રાહુલભદ્રસ્ય પૂર્વયોગં ॥
[_મ્વુ_3.176_]___રાજા દાનિ શુદ્ધોદનઃ શાક્યાં સંનિપાતયિત્વા આહ ॥ ભવન્તો યદિ ન કુમારો સર્વાર્થસિદ્ધો અગારાતો અનગારિયં પ્રવ્રજિતો તં રાજા ચક્રવર્તી ભવેય બહૂનાં રાજાનસહસ્રાણાં ઈશ્વરો ભવન્તો પિ સર્વે અનુયાતા ભવેથ સચે ચક્રવર્તિરાજ્યમ્ અપહાય ક્ષત્રિયકુલાતો અગારાતો અનગારં પ્રવ્રજિતો અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો સો ચ ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણપરિવારો વ તં નો અનુરૂપં ભવેત્* ॥ તે દાનિ શાક્યા આહન્સુઃ ॥ આણપેતુ દેવઃ કિં ક્રિયતૂતિ ॥ રાજા શુદ્ધોદનો આહ ॥ કુલાતો કુલાતો એકઃ ક્ષત્રિયકુમારો પ્રવ્રજતુ । યત્ર એકઃ સો એકપુત્રકો મા પ્રવ્રજતુ । યત્ર દુવે ભ્રાતરો તતો એકો પ્રવ્રજતુ । યત્રાપિ સંબહુલા ભ્રાતરો તતો પિ એકો પ્રવ્રજતુ ॥ શલાકાનિ ચારેથ કથં યોભૂયેન શાક્યગણસ્ય ઉત્પદ્યતુ પ્રવ્રજિતું શાક્યકુમારા ॥ કુલપુરુષકેણ તત્ર શલાકાનિ ચારીયન્તિ યોભૂયેન શાક્યગણસ્ય ઉત્પદ્યતિ ॥ યદા રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન આણત્તં પ્રવ્રજન્તુ શાક્યકુમારા કુલપુરુષકેણ યો ચ એકપુત્રકો સો મુચ્યતુ તત્ર દાનિ તેન કુલપુરુષકેણ પંચ કુમારશતા અભિનિષ્ક્રમન્તિ પ્રવ્રજ્યાય ॥ રાજ્ઞો શુદ્ધોદનસ્ય ભગવાં ચ પુત્રો સુંદરનન્દો ચ । ભગવતા પ્રવ્રજિતેન સુન્દરનંદો મુચ્ચતિ ॥ શુક્લોદનસ્ય પુત્રા આનંદો ચ ઉપધાનો ચ દેવદત્તો ચ । તેષાં દેવદત્તો અભિનિષ્ક્રમતિ ॥ આનન્દો પિ ઇચ્છતિ પ્રવ્રજિતું માતાયે મૃગીયે શાક્યકન્યાયે નાનુજાનીયતિ ॥ સો વૈદેહં જનપદં ગત્વાન મૌનવ્રતેન
[_મ્વુ_3.177_] આસતિ ॥ શુક્રોદનસ્ય પુત્રા નન્દનો ચ નન્દિકો ચ એતે અભિનિષ્ક્રમન્તિ । અપરે ચ દુવે પુત્રા ગૃહે સ્થિતા ॥ અમૃતોદનસ્ય પુત્રા અનુરુદ્ધો ચ મહાનામો ચ ભટ્ટિકો ચ ॥ અનુરુદ્ધો ચ મહાનામેન પૃચ્છીયતિ । કિં ત્વં પ્રવ્રજિષ્યસિ ગૃહકાર્યં વા ચિન્તયિષ્યસીતિ ॥ સો અનુરુદ્ધો પુણ્યવન્તો ન પૃચ્છતિ કિં ગૃહમ્ અધ્યાવસન્તેન કરણીયં કિં વા પ્રવ્રજિતેન કરણીયં પુણ્યવન્તો નિષ્પુરુષેણ નાટકેન ક્રીડન્તો આસતિ પંચહિ કામગુણેહિ સમર્પિતો સમંગીભૂતો । તસ્ય અસ્તમિતે આદિત્યે સહસ્રં દીપવૃક્ષાણિ નિશિ પ્રદીપ્યન્તિ । મોહનસ્ય જિજ્ઞાસનાર્થં એકૂનં દીપવૃક્ષસહસ્રં પ્રદીપાપિતં । તસ્ય દાનિ તાવ વિશુદ્ધં માન્સચક્ષું યં તં એકૂનં દીપવૃક્ષસહસ્રં તસ્ય ચિત્તે નાસ્તિ સંપૂર્ણં દીપવૃક્ષસહસ્રન્ તિ । તસ્ય દાસપરિવારો સર્વો વિસ્મિતો । અહો પરિશુદ્ધં કુમારસ્ય ચક્ષું તિ । યત્ર નામ દીપવૃક્ષસહસ્રાતો એકેન દીપેન ઊનં અવિશુદ્ધાનિ દીપાનિ સંજાનાતિ ॥
___સો દાનિ તં જ્યેષ્ઠભ્રાતરં મહાનામં પૃચ્છતિ ॥ કિં ગૃહમ્ અધ્યાવસન્તેન કરણીયં કિં વા પ્રવ્રજિત્વા કરણીયન્ તિ ॥ સો નં આહ ॥ ગૃહમ્ અધ્યાવસન્તેન કલ્યતો એવોત્થિતેન રાજ્ઞો સુખરાત્રી દાતવ્યા શાક્યમહત્તરકાનામ્ અપિ સુખરાત્રી દાતવ્યા યે પિ કાન્તા તે પિ અવલોકેતવ્યા કાલગતાનાં પિ મૃતકરણીયેહિ સ્થાતવ્યં ગૃહજના વેષ્ટેતવ્યા દાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયા વેષ્ટેતવ્યા ભોજનાચ્છાદનેન સર્વેહિ ચ ઉત્સવેહિ સમન્વાહરિતવ્યા વ્યયકર્મેન ઉત્સવિકેન પારિવ્યયિકેન ચ હસ્ત્યશ્વ-અજગવેડકાનિ
[_મ્વુ_3.178_] વેષ્ટાપયિતવ્યાનિ રથયુગ્યયાનાનિ વેષ્ટાપયિતવ્યાનિ ગ્રામાણિ ચ ભોગાનિ ચ પરિપાલયિતવ્યાનિ કર્માન્તાનિ કાલાનુકાલં પ્રત્યવેક્ષિતવ્યાનિ ફલાનિ વાહયિતવ્યાનિ નાનાપ્રકારાણિ ધાન્યજાતીનિ રોપયિતવ્યાનિ નિવેષ્ટિતવ્યાનિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યાનિ ચ । કાલાનુકાલં ચ યથાપક્વાનિ ચ ધાન્યજાતાનિ લવાપયિતવ્યાનિ ખલધાનેષુ સંહારાપયિતવ્યાનિ ઓપુનાપયિતવ્યાનિ । યત્ કિંચિદ્ ગૃહકાર્યં અભ્યન્તરવાહિરં સર્વં કર્તવ્યં ॥ અનુરુદ્ધો આહ ॥ પ્રવ્રજિતેન પુનઃ કિં કર્તવ્યં ॥ મહાનામો આહ ॥ પ્રવ્રજિતેન પૂર્વાહ્ને ભિક્ષા અણ્વિતવ્યા લૂખં વા પ્રણીતં વા આહારેણ આહારં કાર્યં કૃત્વા એકં આત્માનં દમેતવ્યં શમેતવ્યં પરિનિર્વાપયિતવ્યં ॥ અનુરુદ્ધો આહ ॥ અલં મે ગૃહકાર્યેણ યૂયં કરેથ અહં પ્રવ્રજિષ્યામિ ॥
___તે દાનિ પંચમાત્રા શાકિયકુમારશતા મહતા રાજાનુભાવેન મહતા રાજ-ઋદ્ધીયે સ્વકસ્વકેહિ વિભવેહિ અભિનિષ્ક્રમેન્સુઃ । કેચિદ્* હસ્તિપૃષ્ઠેહિ સુવર્ણચ્છત્ત્રેહિ સખુરપ્રવારેહિ કેચિત્ સુવર્ણશિવિકાહિ નાનારત્નસંછન્નાહિ કેચિત્ સૌવર્ણેહિ રથેહિ ચતુર્ઘોટેહિ નાનારત્નજાલસંછન્નેહિ સવૈજયન્તિકેહિ સનન્દિઘોષેહિ ઉચ્છ્રિતચ્છત્ત્રધ્વજપતાકેહિ । કેચિદ્ અશ્વપૃષ્ઠેહિ સર્વાલંકારવિભૂષિતેહિ હેમજાલસંછન્નેહિ । દેવદત્તો ચ હસ્તિનપૃષ્ઠે સ્વલંકૃતેન હેમજાલસંછન્નેન ઉચ્ચસિંહાસને નિષણ્ણો નિર્ધાવિતો । તસ્ય નિર્ધાવન્તસ્ય તોરણાગ્રે કર્કટકસ્મિં મકુટં લગ્નં । તેન કર્કટકેન તં મકુટં દેવદત્તસ્ય શીર્ષાતો ઉત્ક્ષિપ્તં મહાજનકાયેન અટ્ટપ્રહાસં ક્ષિપ્તં નૈમિત્તિકેન ચ હોરપાઠકેન ચ વ્યાકૃતો યેન કાર્યેણ દેવદત્તો કુમારો અભિનિષ્ક્રમતિ તં કાર્યં ન પ્રાપયિષ્યતીતિ । ઉત્તમાર્થે પરિહાપયિષ્યતીતિ યમ્ એતં ઉત્તમાંગતો મકુટં તોરણાગ્રાતો કર્કટકેન ઉત્ક્ષિપ્તં ॥

[_મ્વુ_3.179_]___અથ ખલુ તે પંચ શાક્યકુમારશતાનિ મહતા રાજાનુભાવેન મહતા રાજ-ઋદ્ધીયે સર્વનૃત્તેહિ સર્વગીતેહિ સર્વતૂર્યતાડાવચરેહિ કપિલવસ્તુતો નગરાતો નિર્યાત્વા યેન ન્યગ્રોધારામં તેન પ્રયાસિ ॥ અથ ખલુ તે પંચ શાક્યકુમારશતા યાવદ્ એવ યાનાનાં ભૂમિસ્ તાવદ્ એવ યાનેહિ યાત્વા યાનેષુ પ્રત્યોરુહ્ય યેન ભગવાન્સ્ તેનોપસંક્રમિત્વા અનેકજનસહસ્રપરિવારિતા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે અસ્થાન્સુઃ ॥
___તેષાં દાનિ શાક્યકુમારાણાં ઉપાલિર્ નામ નાપિતદારકો ઉપસ્થાનકરો કૃતકુશલમૂલો પુરિમકેહિ સમ્યક્સંબુદ્ધેહિ વાસિતવાસનો છિન્નબન્ધનો નવુત્પત્તિકો આર્યધર્માણાં ચરમભવિકો લાભી ધ્યાનાનાં ચાભિજ્ઞાનાં ચ ॥ સો દાનિ માતરે ભગવતો ઉપનામિતો અયં ભગવતો કેશાનિ ઓતારેષ્યતિ । ભગવતાપિ ઽધિવાસિતં ॥ સો દાનિ ઉપાલિ ભગવતો કેશાનિ ઓતારેતિ ॥ સા દાનિ ઉપાલિસ્ય માતા ભગવન્તં પૃચ્છતિ ॥ સુખં ભગવં ઉપાલિ કેશાનિ ઓતારેતિ ॥ ભગવાન્ આહ ॥ સુખં કેશાનિ ઓતારેતિ અપિ ચ તથાગતં અભ્યાસાદેતિ ॥ સા દાનિ આહ ॥ મા દારક ભગવન્તં અભ્યાસાદેહિ ॥ સો દાનિ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપન્નો ॥ સા તાવ નં પુનર્ ભગવન્તં પૃચ્છતિ ॥ સુખં ભગવં ઉપાલિદારકો કેશાનિ ઓતારેતિ ॥ ભગવાન્ આહ ॥ સુખં દારકો કેશાનિ અવતારયતિ અપિ તુ ખુરં પિલિપલિપાયેતિ ॥ સા દાનિ આહ ॥ મા દારક ક્ષુરં પિલિપલિપાયેહિ ॥ સો દાનિ દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપન્નો ॥ સા પુનઃ ઉપાલિસ્ય માતા ભગવન્તં પૃચ્છતિ ॥ સુખં ભગવન્* ઉપાલિદારકો કેશાન્ય્ અવતારયતીતિ ॥ ભગવાન્ આહ ॥ સુખં ઉપાલિદારકો કેશાન્ય્ અવતારયતિ અપિ તુ આશ્વાસપ્રશ્વાસેહિ તથાગતં ઉપહનતિ ॥ સા દાનિ આહ ॥ મા દારક આશ્વાસપ્રશ્વાસેહિ ભગવન્તં ઉપહન ॥ સો તાન્ય્ અતિક્રમિત્વા
[_મ્વુ_3.180_] તૃતીયં ધ્યાનં ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપન્નો ॥ ભગવાન્ ભિક્ષૂણામ્ આહ ॥ ગૃહ્ણથ એતં ભિક્ષવ ઉપાલિહસ્તાતો ક્ષુરં મા ભૂમિં પ્રપતિષ્યતિ ॥ સો દાનિ ક્ષુરો ઉપાલિસ્ય હસ્તાતો ભિક્ષુભિર્ ગૃહીતો ॥
___તે દાનિ શાક્યકુમારાઃ સ્વકસ્વકાનિ વસ્ત્રાભરણાનિ ઉજ્ઝિત્વા ઉપાલિસ્ય પુરતો નિક્ષિપેન્સુઃ । ઇમન્ તે ઉપાલિ ધનં ભવતુ । અસ્માકં પ્રવ્રજિતાનાં નૈતેન કાર્યં તિ । ભગવતો સન્તિકે વયં પ્રવ્રજિષ્યામઃ ॥
___ઉપાલિસ્યાપિ એતદ્ અભૂષિ ॥ ઇમે શાક્યા કુમારા રાજ્યમ્ અવજહિય ઇમાનિ ચ વસ્ત્રાભરણાનિ મમ દત્ત્વા અગારાતો અનગારિયં પ્રવ્રજન્તિ કિં પુનર્ અસ્માભિઃ ક્ષુરવૃત્તીહિ ન પ્રવ્રજિતવ્યં ભવેય । અહમ્ અપિ પ્રવ્રજિષ્યામિ । ન એતેષાં વાન્તાનાણ્ {સેનર્ત્: વાન્તન્તં} પરિભુંજિષ્યામિ ॥ અથ ખલૂપાલિઃ કલ્પકો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વંદિત્વા ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ પ્રવ્રાજેતુ મે ભગવાં ઉપસંપાદેતુ મે સુગતો ॥ અથ ખલુ ભગવાં ઉપાલિકલ્પકં એહિભિક્ષુકાએ આભાષે । એહિ ભિક્ષુ ઉપાલિ ચર તથાગતે બ્રહ્મચર્યં ॥ તસ્ય દાનિ ભગવતો એહિભિક્ષુકાયે સહોક્તેન યત્ કિંચિદ્ ગૃહિલિંગં ગૃહિગુપ્તિ ગૃહિધ્વજં ગૃહિકલ્પં સર્વમ્ અન્તર્હિતં ત્રિચીવરં ચાસ્ય પ્રાદુર્ભવે સુંભકં ચ પાત્રં પ્રકૃતિસ્વભાવસંસ્થિતા ચ કેશા ઈર્યાપથો ચાસ્ય સંસ્થિહે સય્યથાપિ નામ વર્ષશતોપસંપન્નસ્ય ભિક્ષુસ્ય આયુષ્મતો ઉપાલિસ્ય પ્રવ્રજ્યા ઉપસંપદા ભિક્ષુભાવો ॥ યેનાન્તરેણ પંચ શાક્યકુમારશતા માતાપિતૄણાં મિત્રજ્ઞાતિસાલોહિતાનાં ચ પ્રતિસંમોદેન્તિ તેનાન્તરેણ ઉપાલિ પ્રથમતરં પ્રવ્રજિતો ॥
[_મ્વુ_3.181_]___અથ ખલુ પંચ શાક્યકુમારશતા યેન ભગવાન્સ્ તેનોપસંક્રમિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ પ્રવ્રજેતુ મે ભગવાં ઉપસંપાદેતુ મે સુગતો ॥ અથ ખલુ ભગવાં તાનિ પંચ કુમારશતાનિ સ્થાપયિત્વા દેવદત્તં એહિભિક્ષુકાયે આભાષે ॥ એથ ભિક્ષવઃ શાક્યકુમારા ચરથ તથાગતે બ્રહ્મચર્યં ॥ તેષાં દાનિ ભગવતા એહિભિક્ષુકાયે આભાષ્ટાનાં યત્ કિંચિ ગૃહિલિંગં ગૃહિગુપ્તિ ગૃહિધ્વજં ગૃહિકલ્પકં તત્ સર્વમ્ અન્તરહાયે ત્રિચીવરાણિ ચ સાનં પ્રાદુર્ભવેન્સુઃ સુંભકાનિ ચ પાત્રાણિ પ્રકૃતિસ્વભાવસંસ્થિતા કેશા ઈર્યાપથો ચ સાનં સંસ્થિહે સય્યથાપિ નામ વર્ષશતોપસંપન્નાનાં ભિક્ષૂણાં એષ આયુષ્મન્તાનાં શાક્યકુમારશતાનાં પ્રવ્રજ્યા ઉપસંપદા ભિક્ષુભાવો ॥
___તે દાનિ ભગવતા વુચ્ચન્તિ ॥ ઉપાલિ ભિક્ષુ યુષ્માકં વૃદ્ધતરકો એતસ્ય પાદાં વન્દિત્વા સર્વે પટિપાટિકાયે તિષ્ઠત । યો ચ પ્રથમતરં તથાગતસ્ય ઉપાલિસ્ય ચ પાદાં વન્દિત્વા પટિપાટિકાયે સ્થાસ્યતિ સો વૃદ્ધતરકો ભવિષ્યતિ ॥ તે દાનિ ભગવતો ઉપાલિસ્ય ચ પાદાં વન્દિત્વા સર્વે ભિક્ષુશતા પટિપાટિકાયે સ્થિતા ॥ અપિ હિ જિતં મહાજનકાયો એવમ્ આહ ॥ જિતમાનક્રોધા શાક્યા નિહતમાનદર્પા શાક્યા તિ ॥ રાજ્ઞાપિ શુદ્ધોદનેન સપરિવારેણ શાક્યેહિ ચ ઉપાલિસ્ય ભિક્ષુસ્ય પાદા વન્દિત્વા । આયુષ્માંશ્ ચ ઉપાલિ એવમ્ આહ ॥ સ્વાગતં રાજ્ઞો શુદ્ધોદનસ્ય અનુરાગતં રાજ્ઞો શુદ્ધોદનસ્ય ॥ અથ ખલુ રાજ્ઞો શુદ્ધોદનસ્ય અમાત્યપારિષદ્યા આયુષ્મન્તં ઉપાલિં તં રાજાનં શુદ્ધોદનં આત્મના આભાષન્તં દૃષ્ટ્વા તં વિભાવયેન્સુઃ ॥ કથં નામ ઉપાલિકલ્પકો હીનજાત્યો રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન ભાષતિ ॥
[_મ્વુ_3.182_] રાજાપિ શુદ્ધોદનો તેષાં પારિષદ્યામાત્યાનામ્ આહ ॥ મા ભવન્તો આર્યસ્ય ઉપાલિસ્ય હીનજાત્યેન સમુદાચરથ । અન્યાસ્ય પુરિમા જાતિ અન્યા એતરહિં શ્રમણસ્ય રાજ-ઋદ્ધિ ન એષ ભૂયો હીનજાત્યો તિ વક્તવ્યઃ ॥
___ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ પશ્યથ ભગવં કથમ્ આયુષ્મતો ઉપાલિસ્ય હીનજાત્યસ્ય ભગવન્તમ્ આગમ્ય સરાજિકાય પરિષાય પાદા વન્દિતા ॥ ભગવાન્ આહ ॥ ન ભિક્ષવ એતરહિમ્ એવ એતસ્ય ઉપાલિસ્ય હીનજાત્યસ્ય મમાગમ્ય સરાજિકાય પરિષાય પાદા વન્દિતા અન્યદાપિ એતસ્ય ઉપાલિસ્ય હીનજાત્યસ્ય મમાગમ્ય સરાજિકાય પરિષાય પાદા વન્દિતા ॥ ભિક્ષ ભગવન્તમ્ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવન્* ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવો ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો અતીતે ધ્વનિ નગરે વારાણસ્યાં કાશિજનપદે દ્વે દરિદ્રા દારકા કુલ્માષપુટકાનિ ભક્તં ગૃહ્ય કાષ્ઠહારકા ગચ્છન્તિ પ્રત્યેકબુદ્ધો ચ વારાણસીં પિણ્ડાય પ્રવિશતિ પ્રાસાદિકેન ઈર્યાપથેન અભિક્રાન્તપ્રતિક્રાન્તેન આલોકિતવિલોકિતેન સંમિંજિતપ્રસારિતસંઘાટી પાત્રચીવરધારણેન નાગો પિ વિય કારિતકારણો અન્તર્ગતેહિ ઇન્દ્રિયેહિ અન્તર્ગતેન માનસેન સ્થિતેન ધર્મતાપ્રાપ્તેન સ્મૃતઃ સંપ્રજાનો સમાહિતો એકાગ્રચિત્તો સંવૃતેન્દ્રિયો અવિક્ષિપ્તદૃષ્ટી ॥ તે ખુ તં દૃષ્ટ્વા પ્રસાદમ્ ઉપસંક્રમન્તિ ॥ તે દાનિ પ્રસન્નચિત્તા અન્યોન્યં એવમ્ આહન્સુઃ ॥ યે કેચિદ્ દારકા રુચ્છવૃત્તિકા અશનવસનવિપ્રહીના મનુષ્યદુર્ગતા મનુષ્યકૃપણા મનુષ્યવરાકા યથા વયં ચાન્યે ચ સર્વે એદૃશેષુ દ્વિપાદકેષુ પુણ્યક્ષેત્રેષુ કુશલમૂલાનિ ન કૃત્વા યે કેચિત્ પુનર્

[_મ્વુ_3.183_] આઢ્યા મહાધના મહાભોગા ક્ષત્રિયમહાશાલા વા બ્રાહ્મણમહાશાલા વા અન્યે વા કેચિત્ સુખિતા સર્વે તે એવરૂપેષુ દ્વિપાદેષુ પુણ્યક્ષેત્રેષુ કુશલાનિ કૃત્વા । યં નૂનં વયં ઇમાં કુલ્માષાં ઇમસ્ય ઋષિસ્ય પાત્રેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેમ ॥ તેહિ દાનિ તે કુલ્માષા તસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય પાત્રેષુ પ્રતિષ્ઠાપિતા ॥ પ્રત્યેકબુદ્ધો પિ તેષાં દારકાનાં તાં ભિક્ષાં પ્રતિગૃહ્ય હંસરાજા વિય વૈહાયસેન પ્રક્રમિતો ॥ તે દારકા તં પ્રત્યેકબુદ્ધં વૈહાયસેન ગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા પ્રીતિસંજાતા મહાભાગો અસ્માભિઃ ઋષિઃ પિણ્ડપાત્રેણ પ્રતિમાનિતો ॥ તે દાનિ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ પ્રણિધાનં ઉત્પાદેન્તિ ॥ એકો આહ ॥ અહં અનેન કુશલમૂલેન રાજા ભવેયં ક્ષત્રિયો મૂર્ધ્નાભિષિક્તો ॥ દ્વિતીયો આહ ॥ અનેન કુશલમૂલેન બ્રાહ્મણમહાશાલકુલે ઉપપદ્યેયં આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો ॥
ન હિ ચિત્તપ્રસન્નેન સ્વલ્પિકા ભવતિ દક્ષિણા ।
તથાગતે ચ સંબુદ્ધે યે ચ બુદ્ધાન શ્રાવકા ॥
સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ ।
સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં હિ જીવિતં ॥
તે દાનિ દારકા આયુક્ષયાચ્ ચ કર્મક્ષયાચ્ ચ કાલગતા સમાગતા તત્રૈવ વારાણસીયં નગરે । એકો પિ રાજકુલે રાજ્ઞો અગ્રમહિષીયે ઉપપન્નો દ્વિતીયો પિ પુરોહિતકુલે પુરોહિતસ્ય ભાર્યાયે કુક્ષિસ્મિં ઉપપન્નો ॥ કાલેન સમયેન રાજભાર્યા પુરોહિતભાર્યા ચ પ્રજાતા । ઉભયે દારકા જાતા ॥ ઉભયેષાં સપ્તાહં રમણીયાનિ જાતકર્માણિ કૃતાનિ સપ્તાહસ્યાત્યયેન રાજપુત્રસ્યાપિ બ્રહ્મદત્તો તિ
[_મ્વુ_3.184_] નામ કૃતં પુરોહિતપુત્રસ્યાપિ ઉપકો તિ નામ કૃતં ॥ અનુરૂપા ધાત્રી ઉપસ્થાપિતા રાજપુત્રો ચ પુરોહિતપુત્રો ચ યથા ઉત્પલં વા પદુમં વા કુમુદં વા પુણ્ડરીકં વા તથા સંવર્ધન્તિ ॥ યથોક્તં ભગવતા ॥
કૃતપુણ્યા હિ વર્ધન્તિ ન્યગ્રોધા વિય સુભૂમિયં જાતા ।
અનુપન્થકે વિય દ્રુમા અલ્પપુણ્યા વિહીના ત્તિ ॥
તે દાનિ યત્ર કાલે વિવૃદ્ધા વિજ્ઞપ્રાપ્તા સંજાતા તતો લિપીયં પિ સેખિયન્તિ લેખાશિલ્પગણનાં ધારણમુદ્રાં ॥ રાજપુત્રો પિ બ્રહ્મદત્તો હસ્તિસ્મિં અશ્વસ્મિં ધનુસ્મિં ત્સરુસ્મિં ધાવિતસ્મિં લંઘિતે જવિતે ઇષ્વસ્ત્રજ્ઞાનેષુ સર્વત્ર ગતિંગતો સંજાતો ॥ પિતરે ચ કાલગતેન બ્રહ્મદત્તો કુમારો અમાત્યેહિ વારાણસ્યાં રાજ્યેનાભિષિક્તો ॥ ઉપકો ચ માણવકો અન્યતરાયે માણવિકાયે સાર્ધં પ્રતિબદ્ધચિત્તો અભૂષિ ॥ સો દાનિ તાયે માણવિકાયે કસ્મિંચિદ્ એવ સ્થાને કિંચિત્ કાલં અવસાદિતો અભૂષિ ન તં ઓલોકેતિ । વારાણસીયં ચ કૌમુદી ચાતુર્માસી ઉપસ્થાપિતા સાપિ માણવિકા ઉપકસ્ય માણવકસ્ય ભાવાનુરક્તા પ્રત્યાગતા ॥ માણવ કૌમુદી ચાતુર્માસી ઉપસ્થિતા ગન્ધમાલ્યં મે ઉપસ્થાપેહિ યથા કૌમુદી ચાતુર્માસી રમણીયં કરેયામ ॥ સો દાનિ માણવકો તસ્યા માણવિકાયે શ્રુત્વા તુષ્ટો આત્તમનો અભૂષિ । દિષ્ટ્યા મે માણવિકા પ્રત્યાગતા તિ ॥ તસ્ય દાનિ ઉપકસ્ય માણવકસ્ય ગંગાકૂલે માષ અપરસ્ય પુરુષસ્ય સકાશાતો યાચનકં લબ્ધં । સો ચ નં માષો તત્રૈવ ગંગાકૂલે ગોપિતકો અભૂષિ ॥ સો દાનિ તસ્ય માષસ્ય અર્થાયે વિઘને
[_મ્વુ_3.185_] મધ્યાહ્ને વર્તમાને હર્ષેણ મધુરાણિ કિન્નરીય ગીતાનિ ગાયન્તો ગંગાકૂલે [તસ્ય માષસ્ય અર્થાયે] ગચ્છતિ ॥
___અદ્રાક્ષીદ્ ભિક્ષવઃ રાજા બ્રહ્મદત્તો ઉપરિપ્રાસાદવરગતઃ ઉપકં માણવકં મધ્યાહ્ને વિઘને મધુરેણ સ્વરેણ ગાયન્તં અન્તોનગરાતો વહિર્નગરં ગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્મસ્ય ઉપકે માણવકે પ્રેમ્નં નિપતિતં ॥ યથોક્તં ભગવતા ॥
પૂર્વે વાસનિવાસેન પ્રત્યુત્પન્ને હિતેન વા ।
એવન્ તં જાયતે પ્રેમ્નં ઉત્પલં વા યથોદકે ॥
યત્ર મનો નિવિશતિ ચિત્તં વાપિ પ્રસીદતિ ।
નિષ્ઠાં પણ્ડિતા ગચ્છેયુઃ સંવુત્થા મે પુરા ભવે ॥
એવં તસ્ય રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય તત્ર ઉપકે માણવકે સહ દર્શનેન પ્રેમ્નં નિપતિતં ॥ તન રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન ઉપકસ્ય માણવકસ્ય દૂતો પ્રેષિતો ॥ ગચ્છથ યો એષો માણવકો ગાયન્તો અન્તર્નગરાતો વહિર્નગરં ગચ્છતિ એતં આનેથ ॥ સો તેહિ ગત્વા ઉચ્ચતિ ॥ આગચ્છ માણવક રાજા તે શબ્દાપેતીતિ ॥ સો દાનિ તેહિ રાજપુરુષેહિ રાજ્ઞો સકાશમ્ ઉપનીતો ॥ દેવ અયં સો માણવકો આનીતો ॥ અથ ખલુ રાજા બ્રહ્મદત્તો ઉપકં માણવકં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
મધ્યન્તિકે વીતિનતે કુક્કુલવત્તતો મહી ।
અથ ગાયસિ વક્ત્રાણિ ન તાપયતિ આતપો ॥
ઉપરિ તપતિ આદિત્યો હેષ્ટા તપતિ વાલિકા ।

ઉદગ્રચિત્તો સુમનો અથ વક્ત્રાણિ ગાયસિ ॥
[_મ્વુ_3.186_] અથ ખલુ ભિક્ષવઃ ઉપકો માણવકો રાજાનં બ્રહ્મદત્તં ગાથાયે પ્રત્યભાષે ॥
ન આતપો તાપયતિ અન્તકા તાપયન્તિ માં ।
અન્તકાશ્ ચ વિઘાતાશ્ ચ તે તાપેન્તિ ન આતપો ॥
ઇત્વરં ખુ અયં તાપો યો ખુ કાયં પ્રતાપયે ।
કાર્યા નામ વિવાદા ચ તે તાપેન્તિ ન આતપો ॥
રાજા દાનિ બ્રહ્મદત્તો ઉપકં માણવકં ગાથાયે પ્રત્યભાષતિ ॥
કિન્ તે જનેતિ સંક્ષોભં અયં કેન પ્રતપ્યતિ ।
તાપેન પીડિતો કાયો તં ત્વં આખ્યાહિ પૃચ્છિતો ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવો ઉપકો માણવકો રાજાનં બ્રહ્મદત્તં ગાથાયે પ્રત્યભાષતિ ॥
વૃષલી દેવ કાન્તા મે કુંભદાસી અરિંદમ ।
તસ્યા ઉપસ્થિતો સર્વો તયાસ્મિ ઉપતાપિતો ॥
અથ ભિક્સવો રાજા બ્રહ્મદત્તો ઉપકં માણવકં આમન્ત્રયતિ ॥ કહિં માણવક ગમિષ્યસીતિ ॥ અથ ખલુ ભિક્ષવઃ ઉપકો માણવકો રાજાનં બ્રહ્મદત્તં ગાથાયે પ્રત્યભાષતિ ॥
માષો મે યાચનાલબ્ધો ગંગાતીરસ્મિં ગોપિતો ।
પુરસ્તિમે નગરસ્ય તદર્થાય વ્રજામ્ય્ અહં ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવો રાજા બ્રહ્મદત્તો ઉપકં માણવકં આમન્ત્રયતિ ॥ આગમેહિ
[_મ્વુ_3.187_] તાવત્* માણવક મુહૂર્તં શીતલકે ગમિષ્યસિ ॥ અથ ખલુ ઉપકો માણવકો રાજાનં બ્રહ્મદત્તં ગાથાયે પ્રત્યભાષે ॥
યેહિ અર્થો અયાનસ્ય ઊર્ધ્વં તિષ્ઠન્તિ તિષ્ઠતો ।
યાને તુ વહ્યમાનસ્ય પુરતો ધાવન્તિ ધાવતો ।
ગંસામ્ય્ અહં મહારાજ તસ્ય માષસ્ય કારણા ॥
(અથ ખલુ રાજા બ્રહ્મદત્તો ઉપકં માણવકં ગાથાયે પ્રત્યભાષે)
સચે તે અર્થો માષેણ અહં માષં દદામિ તે ।
કરોહિ કૃત્યં માષેણ ઉષ્ણે માણવ મા વ્રજ ॥
ઉપકો માણવકો આહ ॥ યદિ વેદો માષં દાસ્યતિ એતં દ્વિતીયં માષં એતેહિ માષેહિ તુષ્ટા ભવે પિ વૃષલી કૌમુદીયં ચ અવિઘ્નં ભવિષ્યતિ ॥ અથ ખલુ ઉપકો માણવકો રાજાનં બ્રહ્મદત્તં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
યં ચ માષં દેવો દદ્યાત્ તં દ્વિતીયં ભવિષ્યતિ ।
એતેહિ દ્વીહિ માષેહિ તુષ્ટા સા વૃષલી ભવે ॥
રાજા આહ ॥ અહન્ તે માણવ દુવે માષાણિ દાસ્યામિ મા ચ ઉષ્ણેન પચ્યન્તો ગચ્છાહિ ॥ રાજા બ્રહ્મદત્તો ઉપકં માણવકં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
સચે તે અર્થો માષેહિ દુવે માષા દદામિ તે ।
કરોહિ કૃત્યં માષેહિ ઉષ્ણે માણવ મા વ્રજ ॥
[_મ્વુ_3.188_] ઉપકો આહ ॥ એતે ચ દ્વે માષા તં ચ તૃતીયં ભવિષ્યતિ આમન્ત્રણં ચ ભવિષ્યતિ । એવં વૃષલીયે રમણીયં કૌમુદિકં ભવિષ્યતિ ॥
ભવતશ્ ચ દુવે માષા તં તૃતીયં ભવિષ્યતિ ।
એતેહિ ત્રીહિ માષેહિ તુષ્ટા સા વૃષલી ભવે ॥
રાજા બ્રહ્મદત્તો ઉપકં માણવકં એવમ્ આહ ॥ માણવક ઉષ્ણે મા ગચ્છાહિ અહં તે ત્રયો માષાં દાસ્યામીતિ ।
સચે તે અર્થો માષેહિ ભૂયો માષાં દદામિ તે ।
કરોહિ કૃત્યં માષેહિ ઉષ્ણે માણવ મા વ્રજ ॥
માણવકો આહ ॥ દેવ એતાનિ વ ત્રયો માષા તં ચતુર્થં ભવિષ્યતિ આમન્ત્રણં તત્ર ભૂયો ભવિષ્યતિ । એવં વૃષલિકાયે સાર્ધં રમણી કૌમુદીયં ભવિષ્યતિ ॥
ભવતશ્ ચ ત્રયો માષા તં ચતુર્થં ભવિષ્યતિ ।
ચતુર્હિ દેવ માષેહિ ઉદગ્રા વૃષલી ભવે ॥
એતેન ક્રમેણ રાજા બ્રહ્મદત્તો શતસહસ્રં ઉપકસ્ય માણ્વકસ્ય દેતિ તં ચ માષં ન મુંચતિ । યાવદ્ અપરાર્ધેન તતો માષાતો ન નિવર્તિતો ॥ તેન દાનિ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન અર્ધરાજ્યં તસ્ય ઉપકસ્ય માણવકસ્ય દિન્નં । અન્તઃપુરાતો અર્ધં દિન્નં । કોશકોષ્ઠાગારાણાં પિ દિન્નમ્ અર્ધમ્ અમાત્યભટ્ટબલાગ્રાણાં પિ અર્ધં દિન્નં ॥
___તે દાનિ ઉભયે રાજ્યં કારયન્તિ । ઉભૌ અર્થાનિ સમનુશાસન્તિ ॥ સો દાનિ માણવકો પંચહિ કામગુણેહિ સમર્પિતો ક્રીડતિ રમતિ પરિચારયતિ ॥ સો દાનિ

[_મ્વુ_3.189_] રાજા બ્રહ્મદત્તો અત્યર્થં અતીવ ઉપકસ્ય માણવકસ્ય સન્તિકે વિશ્વસ્તો યદિ કહિંચિ પિ ગચ્છતિ તતઃ ઉપકસ્ય માણવકસ્ય ઉત્સંગે શીર્ષં દત્ત્વા શયતિ ॥ તસ્ય દાનિ ઉપકસ્ય રાજ્ઞા શયિતેન એતદ્ અભૂષિ ॥ કથં એકરાજ્યેન દુવે રાજાનો યં નૂનાહં ઇમં રાજાનં બ્રહ્મદત્તં ઘાતેત્વા અહમ્ એવ એકો રાજા ભવેયન્ તિ ॥ તસ્ય દાનિ ભૂયો એતદ્ અભૂષિ । ન એતદ્ મમ સાધુ ભવેય ન પ્રતિરૂપં યમ્ અહં રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય કૃતજ્ઞસ્ય અકૃતજ્ઞો ભવેયં ॥ દ્વિતીયં તૃતીયકં પિ એતદ્ અભૂષિ । ન એતં સાધુ ભવેય ન પ્રતિરૂપં યં એકે રાજ્યે દુવે રાજાનો યં નૂનાહં રાજાનં બ્રહ્મદત્તં જીવિતાતો વ્યવરોપયિત્વા અહમ્ એવ એકો કાશિરાજા ભવેયં તિ ॥ તસ્ય દાનિ દ્વિતીયકં તૃતીયકં પિ એતદ્ અભૂષિ । ન એતં મમ સાધુ ભવેય ન પ્રતિરૂપં યં અહં રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય કૃતજ્ઞસ્ય અકૃતજ્ઞો ભવેયન્મ્ તિ ॥ સો દાનિ અવિધાવિધન્ તિ પ્રવ્રજિતો તેન રાજા બ્રહ્મદત્તો પ્રતિબુદ્ધો ॥ સો તં આહ ॥ ઉપક અવિધાવિધન્ તિ વક્ષિ ॥ સો દાનિ આહ ॥ એવંરૂપો મે દેવ ચિત્તો અભૂષિ । યં નૂનાહં બ્રહ્મદત્તં જીવિતાતો વ્યવરોપયિત્વા અહમ્ એવ એકો કાશિરાજા ભવેયં તિ ॥ તસ્ય સો બ્રહ્મદત્તો રાજા ન પત્તીયતિ ॥ સો દાનિ ઉપકો આહ ॥ એવમ્ એતં દેવ યથા તં જલ્પામીતિ ॥ અથ ખલુ રાજા બ્રહ્મદત્તો ઉપકં માણવકં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
દિન્નો મે અર્ધરાજ્યં તે સ્તોકસ્તોકેન માણવ ।
એકં મુંચસિ ન માષં કથં અન્તો ભવિષ્યતિ ॥
અથ ખલુ ઉપકો માણવકો રાજાનં બ્રહ્મદત્તં ગાથાયે પ્રત્યભાષે ॥
ન હિ અન્તો અનન્તાયે તૃષ્ણાયે ઇહ વિદ્યતિ ।
પ્રવ્રજિષ્યામ્ય્ અહં રાજન્ ન રાજ્યેન રતો સ્મિ ચ ॥
[_મ્વુ_3.190_] બહૂહિ કામેહિ અલં મે યેહિ બાલો ન તૃપ્યતિ ।
અલં મે સર્વકામેહિ પ્રવ્રજિષ્યામિ નગારિયં ॥
કામ જાનામિ તે મૂલં સંકલ્પાત્ કામ જાયસે ।
ન કામં કલ્પયિષ્યામિ તતો મે ન ભવિષ્યસિ ॥
અલ્પેષુ બાલો કામેષુ બહૂષ્વ્ અપિ ન તૃપ્યતિ ।
અપહાય સર્વકામાનિ પ્રતિબુદ્ધો વ પશ્યતિ ॥
ઇચ્છામિ દાનં પ્રભવન્તિ ચ તે
ઇચ્છા પ્રશાન્તા ચ ન ભોન્તિ એવં ।
એતં વ ઇચ્છાય ફલં વિદિત્વા
ન પ્રાર્થયે પુત્રપશું ધનં ચ ॥
અથ ખલુ ઉપકો માણવકો બ્રહ્મદત્તં રાજાનમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ અનુજાનાહિ મે દેવ પ્રવ્રજિષ્યામિ ॥ રાજા આહ ॥ મા પ્રવ્રજાહીતિ સહિતા રાજ્યં કારયિષ્યામઃ ॥ ઉપકો આહ ॥ ન મહારાજ રાજ્યેન અર્થો અનુજાનાહિ મે પ્રવ્રજિષ્યામિ ॥ સો દાનિ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન અનુજ્ઞાતો યદિ એવં અભિપ્રાયો પ્રવ્રજાહીતિ ॥
___તહિં દાનિ કાશિષુ ઉત્તરેણ કુમ્ભકારસ્ય પ્રવ્રજિતસ્ય ઋષિસ્ય પંચાભિજ્ઞસ્ય આશ્રમપદં ॥ સો દાનિ ઉપકો માણવકો તમ્ આશ્રમપદં ગત્વા તસ્ય કુમ્ભકારસ્ય પ્રવ્રજિતસ્ય ઋષિસ્ય સકાશાતો પ્રવ્રજિતો ॥ તેન દાનિ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રેણ જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તેન વિહરન્તેન યુજ્યન્તેન ઘટન્તેન વ્યાયમન્તેન ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ઉત્પાદિતાનિ મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવો ઋષી સંજાતો ચન્દ્રમણ્ડલં સૂર્યમણ્ડલં આશ્રમે પર્યંકેન નિષણ્ણો પાણિના પરિમાર્જતિ પરામૃષતિ યાવદ્ બ્રહ્મલોકં કાયેન વશે
[_મ્વુ_3.191_] વર્તેતિ ॥ અથ ખલુ રાજા બ્રહ્મદત્તો ઉપકસ્ય માણવકસ્ય સ્પૃહયન્તો અભીક્ષ્ણં ઇમાં ગાથાં ભાષતિ ॥
અલ્પસ્ય ઇમં મહાવિપાકો
ઉપકો અધ્યગમે મહાન્તમ્ અર્થં ।
સુલબ્ધ લાભા ખલુ માણવસ્ય
યો પ્રવ્રજે કામરતિં પ્રહાય ॥
રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય અન્તઃપુરિકા પુનર્પુનઃ ઇમાં ગાથાં રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય સકાશાતો શૃણ્વન્તિ ન ચાસ્યાર્થં વિજાનન્તિ ॥ તસ્ય દાનિ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય ગંગપાલો નામ કલ્પકો । રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય સ વિશ્વસ્તો યથાસુખં અન્તઃપુરં પ્રવિશતિ ઉપસ્થાનકરો ॥ સો દાનિ રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન ઉક્તઃ ॥ ગંગપાલક કેશશ્મશ્રું મે કરોહીતિ ॥ એવં વદિત્વા ઓસુપ્તો ॥ તેન તસ્ય શયિતસ્ય કેશશ્મશ્રુ કૃતં રાજાપિ વિબુદ્ધિત્વા આહ ॥ ગંગપાલ આગચ્છ કરોહિ મે કેશકર્મં ॥ ગંગપાલો આહ ॥ કૃતં તે દેવ કેશશ્મશ્રું શયિતસ્ય ॥ સો દાનિ ગંગપાલો આદર્શકં ગૃહ્ય રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય અલ્લીનો નિધ્યાયતુ દેવો તિ । રાજા આદર્શકેન કેશશ્મશ્રુ નિધ્યાયન્તો ગંગપાલસ્ય કલ્પકસ્ય પ્રીતો સંવૃત્તો ॥ રાજા આહ ॥ ગંગપાલ તુષ્ટો સ્મિ તવ એતેન શિલ્પેન અભિરાદ્ધો ગ્રામવરેણ પ્રવરેણ પ્રવારેમિ ગૃહ્ણ ગ્રામં સયદિ ઇચ્છસિ ॥ સો દાનિ આહ ॥ યાવત્ સંમન્ત્રેમિ તતો દેવસ્ય સકાશાતો ગ્રામવરં ગ્રહેષ્યામીતિ ॥ સો દાનિ ગંગપાલો રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય અન્તઃપુરિકાનાં આચિક્ષતિ ॥ અદ્ય મયા રાજા બ્રહ્મદત્તો શિલ્પેન આરાધિતો ગ્રામવરેણ ચાહં પ્રવારિતો ગૃહ્ણામિ ગ્રામવરન્ તિ ॥
[_મ્વુ_3.192_] અન્તઃપુરિકા આહન્સુઃ ॥ મર્ષેહિ ગ્રામવરં એષો રાજા અભીક્ષ્ણમ્ ઇમાં ગાથાં ભાષતિ ॥
અલ્પસ્ય ઇમં મહાવિપાકો
ઉપકો અધ્યગમે મહાન્તમ્ અર્થં ।
સુલબ્ધ લાભા ખલુ માણવસ્ય
યો પ્રવ્રજે કામરતિં પ્રહાય ॥
વયં ચ એતાયે ગાથાયે અર્થં ન વિજાનામથ । તતો ગચ્છ રાજાનં બ્રહ્મદત્તં જલ્પાહીતિ અલં મે દેવ ગ્રામવરેણ યં દેવો અભીક્ષ્ણં ઇમાં ગાથાં ભાષતિ ॥
અલ્પસ્ય ઇમં મહાવિપાકો
ઉપકો અધ્યગમે મહાન્તમ્ અર્થં ।
સુલબ્ધ લાભા ખલુ માણવસ્ય
યો પ્રવ્રજેત્ કામરતિં પ્રહાય ॥
એતસ્ય મે મહારાજ અર્થં આચિક્ષાહીતિ ॥ સો દાનિ ગંગપાલો રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય ઉપસંક્રમિત્વા આહ ॥ દેવ અલં મે ગ્રામવરેણ યં દેવો અભીક્ષ્ણં ઇમાં ગાથાં ભાષતિ ॥
અલ્પસ્ય ઇમં મહાવિપાકો
ઉપકો અધ્યગમે મહાન્તમ્ અર્થં ।
સુલબ્ધ લાભા ખલુ માણવસ્ય
યો પ્રવ્રજેત્ કામરતિં પ્રહાય ॥
ઇમસ્યા દેવ ગાથાયે અર્થમ્ આખ્યાહિ ॥ એતં મે વરં ભવતુ ॥ રાજા આહ

॥ [_મ્વુ_3.193_] ઉપકો માણવકો અર્ધરાજ્યમ્ અપહાય કામેષુ આદીનવં દૃષ્ટ્વા ઋષિપ્રવ્રજ્યાં પ્રવ્રજિતો સો ચ પંચાહિજ્ઞો મહાભાગો ઋષિ સંવૃત્તો અહં ચ કામેષુ પ્રમત્તો । સો હં તસ્ય ઉપકસ્ય માણવકસ્ય સ્પૃહયન્તો અભીક્ષ્ણં એતાં ગાથાં ભાષામિ ॥ સો દાનિ ગંગપાલો રાજ્ઞો શ્રુત્વા અન્તઃપુરં પ્રવિશિત્વા અન્તઃપુરિકાન્ આશ્વાસેતિ ॥ તસ્ય મા ઉત્કણ્ઠથ ન રાજા પ્રવ્રજિષ્યતિ । તસ્ય ઉપકસ્ય માણવકસ્ય સ્પૃહયન્તો રાજા અભીક્ષ્ણં એતાં ગાથાં ભાષતિ ॥ ઇદાનીં અન્તઃપુરિકા હૃષ્ટા તુષ્ટા આત્તમના હિરણ્યસ્ય સુવર્ણસ્ય ચ વસ્ત્રાભરણાનાં ચ મહાન્તં રાશિં કૃત્વા ગંગપાલમ્ આહન્સુઃ ॥ ગંગપાલ ઇદન્ તે અભિચ્છાદં ભવતૂતિ ॥ તસ્ય દાનિ ગંગપાલસ્ય એતદ્ અભૂષિ ॥ સો ચ નામ ઉપકો માણવકો આઢ્યો ગૃહમ્ અપહાય પ્રવ્રજિતઃ કિં પુનર્ મયા ન પ્રવ્રજિતવ્યં ભવેય । યં નૂનાહં પિ પ્રવ્રજેયં કિં મે પરેષાં ચિત્તેન કાર્યં ॥ સો દાનિ અન્તઃપુરિકા આહ ॥ અલં મે તેન હરિણ્યસુવર્ણેન અહં પિ પ્રવ્રજિષ્યામિ ॥ સો દાનિ બ્રહ્મદત્તસ્ય ઉપસંક્રમિત્વા આહ ॥ દેવ અનુજાનાહિ મે પ્રવ્રજિષ્યામિ ઇતિ ॥ રાજા આહ ॥ કસ્ય સન્તિકે પ્રવ્રજિષ્યસિ ॥ સો આહ ॥ ઉપકસ્ય ઋષિસ્ય સન્તિકે પ્રવ્રજિષ્યામિ ॥ રાજા આહ ॥ અનુજાનામિ પ્રવ્રજાહીતિ ॥
___સો દાનિ ગંગપાલો ઉપકસ્યાશ્રમં ગત્વા પ્રવ્રજિતો ॥ તેનાપિ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તેન વિહરન્તેન યુજ્યન્તેન ઘટન્તેન વ્યાયમન્તેન ચત્વારિ ધ્યાનાનિ નિષ્પાદિતાનિ પંચાભિજ્ઞા સાક્ષીકૃતા ચન્દ્રમણ્ડલસૂર્યમણ્ડલપરિમાર્જકો ઋષિ સંવૃત્તો ॥ અશ્રોષીદ્ ભિક્ષવો રાજા બ્રહ્મદત્તો સર્વે તે ત્રયો ઋષયો પંચાભિજ્ઞા સંવૃત્તા તે મહર્દ્ધિકા મહાનુભાવા । તસ્ય દાનિ તેષાં ઋષીણાં દર્શનકામતા
[_મ્વુ_3.194_] ઉદપાસિ ॥ સો દાનિ અમાત્યપારિષદ્યાન્ આમન્ત્રયતિ ॥ ગચ્છામ તેષાં ઋષીણાં દર્શનાય કુમ્ભકારસ્ય પ્રવ્રજિતસ્ય ચ ઉપકસ્ય ચ ગંગપાલસ્ય ચાશ્રમં સર્વે તે ત્રયો ઋષયો ચતુર્ધ્યાનલાભી પંચાભિજ્ઞા મહર્દ્ધિકા મહાનુભાવા તિ । સો કાલો તથારૂપાણાં દક્ષિણેયાનામ્ દર્શનાયોપસંક્રમણાય પર્યુપાસનાય ॥ અમાત્યપારિષદ્યા આહન્સુઃ ॥ મા દેવો તેષાં સકાશં ગચ્છતુ તે નામ ઇહ આનયિતવ્યા ॥ [સો દાનિ ગંગપાલો રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય આમ્રવનં ગતો નાપિતભાણ્ડં ઓલંબયિત્વા પ્રવ્રજિતો ॥ અથ ખલુ અન્યતરો રાજામાત્યો રાજાનં બ્રહ્મદત્તં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
અયમ્ એવ સો આમ્રવનો બ્રહ્મદત્તસ્ય શ્રીમતો ।
યત્ર ક્ષુરં ચ ભાણ્ડં ચ ઓલંબિત્વા પ્રવ્રજિતો ॥]
ન દેવેન હીનજાત્યાનાં સકાશં ગન્તવ્યં તિ । તેહિ નામ દેવસ્ય સકાશમ્ આગન્તવ્યં ॥ રાજા આહ ॥ ન એષ ધર્મો યં દક્ષિણેયા વુચ્ચેન્સુઃ ઇહ આગચ્છથ રાજાનં દર્શનાયેતિ । અસ્માભિઃ તત્ર ગન્તવ્યં ઋષયો દર્શનાય ॥ અથ ખલુ રાજા બ્રહ્મદત્તો કુમારામાત્યસંપરિવૃતો યેન તે ઋષયસ્ તેનોપસંક્રમે ॥ અથ ખલુ ગંગપાલો ઋષિર્ યેન રાજા બ્રહ્મદત્તસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા રાજાનં બ્રહ્મદત્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ સ્વાગતં રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય નિષીદતુ રાજા બ્રહ્મદત્તો ॥ અથ ખલુ રાજ્ઞો બ્રહ્મદત્તસ્ય અમાત્યપારિષદ્યા ગંગપાલં ઋષિં વાચાયે સન્તર્જયેન્સુઃ સચ્છમ્બિતં કરેન્સુઃ ॥ કિં
[_મ્વુ_3.195_] વદેસિ ત્વં ગંગપાલ હીનજાત્યો સમાનો રાજાનં બ્રહ્મદત્તં નામેન સમુદાચરસિ ॥ અથ ખલુ રાજા બ્રહ્મદત્તો તાં અમાત્યપારિષદ્યાં ગાથાયે અધ્યભાષે ॥
મા કિંચિ વદથ ગંગપાલં
મુનિનાં મૌનપદેહિ શિક્ષમાણં ।
એષો અતરે તમ્ અર્ણવોઘં
યં તરિત્વાન ભવન્તિ વીતરાગાઃ ॥
તપસા પ્રજહન્તિ પાપકાનિ
તપસા વિધમન્તિ અન્ધકારં ।
ભાવન્ તપસા અભિભૂય ગંગપાલો
નામેન અભિભાષે બ્રહ્મદત્તં ॥
સાંદૃષ્ટિકં પશ્યથ યાવદ્ એવં
ક્ષાન્તિસૌરભ્યસ્યિદં વિપાકં ।
લોકસ્ય સદેવકસ્ય પ્રવ્રજ્યં
દેવાન મનુજાન વન્દનીયં ॥
અથ ખલુ રાજા બ્રહ્મદત્તો સાર્ધં અમાત્યપારિષદ્યેહિ તેષાં ઋષીણાં પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે નિષીદે ॥
___તસ્ય દાનિ ગંગપાલસ્ય યા ગૃહસ્થભૂતસ્ય ભાર્યા અભૂષિ સાપિ પતિવ્રતા અન્યં પુરુષં મનસાપિ ન પ્રાર્થયતિ ॥ તસ્યા ગંગપાલો જિજ્ઞાસનાર્થં દિવ્યેન રૂપેણ નિર્મિતેન સુવર્ણભાજનમ્ આદાય ઉપસંક્રમ્ય પ્રલોભયતિ ઇમં સૌવર્ણં ભાજનં ગૃહ્ણાહિ મયા સાર્ધં પરિચારેહિ ॥ સા દાનિ આહ ॥ ન હિ પતિવ્રતા અહન્ તિ ॥
[_મ્વુ_3.196_] સો દાનિ દેવપુત્રો તં દિવસં પ્રત્યાચિક્ષિતો અપરં દિવસં રૂપ્યભાજનમ્ આદાય ઉપસંક્રાન્તો ઇમં રૂપ્યભાજનં પ્રતિગૃહ્ણાહિ મયા ચ સાર્ધં પરિચારેહિ ॥ સા દાનિ આહ ॥ ન હિ પતિવ્રતા અહન્ તિ ॥ તં પિ દિવસં પ્રત્યાચિક્ષિતો અપરં દિવસં કાંસભાજનમ્ આદાય ઉપસંક્રમે ઇમં કાંસભાજનં પ્રતિગૃહ્ણાહિ મયાપિ સાર્ધં પ્રવિચારેહિ ॥ અથ ખલુ સા નારી તં દેવપુત્રં ગાથાયે ધ્યભાષે ॥
નારી નરો જિહ્મયે વારણેન
ઉત્કર્ષયે યત્ર કરોતિ ચ્છન્દં ।
વિપ્રત્યનીકં ખલુ દેવતાનાં
પ્રત્યાખ્યાતો અલ્પતરેણ એષ ॥
અથ ખલુ દેવપુત્રો તાં નારીં ગાથાયે પ્રત્યભાષે ॥
આયું ચ વર્ણં ચ મનુષ્યલોકે
પ્રહીયતે મનુજાનાં સુગાત્રી ।
તેનૈવ વર્ણેન ધનં પિ અર્જ્યં
પરિહીયસે જીર્ણતરાસિ અદ્ય ॥
ભગવાન્ આહ ॥ સ્યાત્ ખલુ પુનર્ ભિક્ષવઃ યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન ઉપકો નામ ઋષિ અભૂષિ । ન ખલ્વ્ એતદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અહં સ ઉપકો નામ તદા ઋષિ અભૂ ॥ નાન્યઃ સ બ્રહ્મદત્તરાજા । એષ શુદ્ધોદનસ્ તદા બ્રહ્મદત્તો કાશિરાજા અભૂષિ ॥ નાન્યો ભિક્ષવસ્ તદા ગંગપાલો નામ નાપિતો
[_મ્વુ_3.197_] ઋષિપ્રવ્રજિતો ભૂદ્ એષ ઉપાલિસ્ તદાપિ એતસ્ય હીનજાત્યસ્ય મમ આગમ્ય સરાજિકાય પરિષાય પાદા વન્દિતા એતરહિં પિ એતસ્ય હીનજાત્યસ્ય મમાગમ્ય સરાજિકાય પરિષાય પાદા વન્દિતા ॥
_____સમાપ્તં ઉપાલિગંગપાલાનાં જાતકં ॥
___ભિક્ષૂ ભગવન્તમ્ આહંસુઃ ॥ પશ્ય ભગવન્ કથં ભગવતા પ્રવ્રજિતેન મહાન્તો જનકાયો અનુપ્રવ્રજિતો ॥ ભગવાન્ આહ ॥ ન ભિક્ષવો એતરહિમ્ એવ મયા પ્રવ્રજન્તેન મહાજનકાયો અનુપ્રવ્રજિતો ॥ ભિક્ષૂ આહંસુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવં ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવો ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો અતીમધ્વાને રાજા દિશાંપતી નામ અભૂષિ મહાગોવિન્દીયં સૂત્રં વિસ્તરેણ વ્યાકરોતિ ॥
___ભગ્વાન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો યદ્ અર્થં સમુદાગતો તમ્ અર્થમ્ અભિસંભાવયિત્વા રાજગૃહે વિહરતિ ગૃદ્ધકૂટે પર્વતે શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો વિસ્તરેણ કર્તવ્યં નિદાનં યાવ ચેતોવશિપ્રાપ્તા ચ બુદ્ધા ભગવન્તો યેહિ યેહિ વિહારેહિ આકાંક્ષન્તિ તેહિ તેહિ વિહારેહિ વિહરન્તિ ॥ અથ ખલુ પંચશિખો ગન્ધર્વપુત્રો અભિક્રાન્તવર્ણો અભિક્રાન્તકાયો રાત્રીયં કેવલકલ્પં ગૃદ્ધકૂટં પર્વતં વર્ણેન ઓભાસયિત્વા યેન ભગવાન્સ્ તેનોપસંક્રમિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે અસ્થાસિ એકમ્ અન્તસ્થિતો ભગવન્તમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ આરોચેમ્ અહં ભદન્ત

[_મ્વુ_3.198_] ભગવતો પ્રતિવેદેમ્ અહં ભદન્ત ભગવતો યં મયા ત્રયસ્ત્રિંશાનાં દેવાનાં શક્રસ્ય ચ દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ય મહાબ્રહ્મણો ચ સુધર્માયાં દેવસભાયાં સન્નિષણ્ણાનાં સંમુખાચ્ છ્રુતં સંમુખાત્ પ્રતિગૃહીતં ભાષમાણાનાં ॥ એવમ્ ઉક્તે પંચશિખં ગંધર્વપુત્રં ભગવાન્ એતદ્ ઉવાચ ॥ આરોચેહિ મે ત્વં પંચશિખ પ્રતિવેદેહિ મે ત્વં પંચશિખ યં ત્વયા ત્રયસ્ત્રિંશાનાં દેવાનાં શક્રસ્ય ચ દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ય મહાબ્રહ્મણો ચ સંમુખાચ્ છ્રુતં સંમુખાત્ પ્રતિગૃહીતં ભાષમાણાનાં ॥ એવમ્ ઉક્તે પંચશિખો ગંધર્વપુત્રો ભગવંતમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ એકમ્ ઇદં ભગવન્ સમયં ત્રયસ્ત્રિંશા દેવા શક્રો ચ દેવાનામ્ ઇન્દ્રો મહાબ્રહ્મા ચ સુધર્માયાં દેવસભાયાં સન્નિષણ્ણા અભૂન્સુઃ સંનિપતિતા કેનચિદ્ એવ દેવાનાં કરિણીયેન ॥ તત્ર ચ ભગવં એકે દેવપુત્રા પશ્ચાદ્ ઉપપન્ના સમાના અન્યાં પૂર્વોપપન્નં દેવપુત્રાં દિવ્યેહિ પંચહિ સ્થાનેહિ અભિભવન્તિ આયુષાપિ બલેનાપિ યશેનાપિ શ્રિયાપિ પરિવારેણાપિ ॥ એકે દેવપુત્રા એવમ્ આહંસુઃ ॥ ઇમં તાવત્* મારિષ પશ્યથ પશ્ચાદ્ ઉપપન્ના અન્યાં પૂર્વોપપન્નાં દેવપુત્રાં દિવ્યેહિ પંચહિ સ્થાનેહિ અભિભવન્તિ આયુષાપિ બલેનાપિ યશેનાપિ શ્રિયાપિ પરિવારેણાપિ ॥ તત્ર ભગવં એકે દેવપુત્રા એવમ્ આહન્સુઃ ॥ એતે ખલુ મારિષ ભગવતો શ્રાવકા ભવન્તિ । બ્રહ્મચર્યં ચરિત્વા કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાત્ સુગતિં સ્વર્ગં ત્રાયસ્ત્રિંશે દેવનિકાયે ઉપપન્નાસ્ તે । એતે પશ્ચાદ્ ઉપપન્ના અન્યાં પૂર્વોપપન્નાં દેવપુત્રાં દિવ્યેહિ પંચહિ સ્થાનેહિ અતીવ શોભન્તિ આયુષાપિ [વર્ણેનાપિ] બલેનાપિ યશેનાપિ શ્રિયાપિ પરિવારેણાપિ ॥ તત્ર ભગવન્* એકેત્રાદેવપુ એવમ્ આહન્સુઃ ॥ અહો પુન મારિષ ચત્વારસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે
[_મ્વુ_3.199_] ઉત્પદ્યેન્સુઃ સર્ધં ચ દેશયેન્સુઃ હિતમ્ અસ્યાદ્ દેવાનાં હિતં મનુષ્યાણાં હાયેન્સુઃ આસુરા કાયા દિવ્યા કાયા અભિવર્ધયેન્સુઃ ॥ તત્ર ચ ભગવં એકે દેવપુત્રા એવમ્ આહન્સુઃ ॥ દુલ્લભો મારિષ ચતુર્ણા તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવઃ । અહો પુનર્ માર્ષ ત્રયસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે ઉત્પદ્યેન્સુઃ ધર્મં ચ દેશયેન્સુઃ હિતમ્ અસ્યાદ્ દેવાનાં હિતં મનુષ્યાણાં ચ હાયેન્સુઃ આસુરા કાયા દિવ્યા કાયા અભિવર્ધયેન્સુઃ ॥ તત્ર ભગવન્* એકે દેવપુત્રા એવમ્ આહન્સુઃ ॥ દુલ્લભો મારિષ ત્રયાણાં તથાગતાનાં અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવઃ । અહો પુનર્ માર્ષ દુવે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે ઉત્પદ્યેન્સુઃ ધર્મં ચ દેશયેન્સુઃ હિતમ્ એવ સ્યાદ્ દેવાનાં હિતં મનુષ્યાણાં હાયેન્સુઃ આસુરા કાયા દિવ્યા કાયા અભિવર્ધેન્સુઃ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભગવં શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ ત્રયસ્ત્રિંશકાં દેવાન્ આમન્ત્રયતિ ॥ અસ્થાનં ખલ્વ્ એતં મારિષ અનવકાશં યદ્ એકકાલે દ્વૌ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે ઉત્પદ્યેન્સુઃ ધર્મં દેશયેન્સુઃ ॥ એવમ્ ઉક્તે ત્રયસ્ત્રિંશા દેવાઃ તુષ્ટા હૃષ્ટા અભૂન્સુઃ આત્તમનાઃ પ્રમુદિતા પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ ॥
___અથ ખલુ ભગવં શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશકાં દેવાં તુષ્ટાં હૃષ્ટાં આત્તમનાં પ્રમુદિતાં પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાં વિદિત્વા આમન્ત્રયતિ ॥ સચેદ્ ધિ યૂયં મારિષ તસ્ય

[_મ્વુ_3.200_] ભગવતો ર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અષ્ટાવ્ આશ્ચર્યાદ્ભુતાં ધર્માં શ્રુણેથ અથ યૂયં પિ ભવેથ ભૂયસ્યા માત્રયા તુષ્ટા હૃષ્ટા આત્તમના પ્રમુદિતા પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા ॥ એવમ્ ઉક્તે ભગવંસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશાશ્ ચ દેવાસ્ તં શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ તેન હિ મારિષ કૌશિક પ્રતિભાતુ તે તસ્ય ભગવતો અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાષ્ટાવ્ આશ્ચર્યાદ્ભુતાં ધર્માન્ ઉદાહર ॥ અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવતો અષ્ટાવ્ આશ્ચર્યાદ્ભુતાં ધર્માં ભાષે ॥ યદા ખલુ મારિષ ભગવાન્ અર્હં સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ઉત્પન્નો હાયન્તિ આસુરાઃ કાયા દિવ્યા કાયા અભિવર્ધન્તિ ॥ એવં ચ બહુજનહિતાય પ્રતિપન્નં પુનર્ મારિષ શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં વા સમનુપશ્યામિ નૈતરહિં વા પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ ભગવતા અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ॥ સ્વાખ્યાતો ખલુ પુનર્ મારિષ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ધર્મવિનયઃ સાંદૃષ્ટિક આકાલિકો એહિપશ્યિકઃ ઔપનયિકઃ પ્રત્યાત્મવેદયિતવ્યઃ વિજ્ઞૈઃ યમ્ ઇદં મદનિર્મદનં પિપાસાપ્રતિવિનયો આલયસમુદ્ઘાતો ધર્મોપચ્છેદો તૃષ્ણાક્ષયો વિરાગો નિરોધો નિર્વાણં એવં સ્વાખ્યાતં ધર્મવિનયં । ન પુનઃ મારિષ શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં સમનુપશ્યામિ નૈતરહિં પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ તેન ભગવતાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ॥ લાભી ખલુ પુનર્ મારિષ ભગવાં અર્હં સમ્યક્સંબુદ્ધો શ્રાવકાનાં શૈક્ષાણાં પ્રતિપદં અર્હતાં ચ અકોપ્યધર્માણાં ॥ તેષામ્ અપિ ચ સ ભગવાં અર્હં સમ્યક્સંબુદ્ધો પ્રનુદ્ય આરણ્યકાનિ શય્યાસનાન્ય્ અધ્યાવસતિ પ્રાન્તાનિ વિવિક્તાનિ ગતજનપદાનિ મનુષ્યરહસેય્યકાનિ પ્રતિસંલયનસારોપ્યાનિ એકો ગણાદ્ વ્યપકૃષ્ટો
[_મ્વુ_3.201_] પકૃષ્ટો એકો નામ એકનામનામતામ્ અનુયુક્તો । એવમ્ એકનામતામ્ અનુયુક્તં પુનર્ માર્ષા શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં સમનુપશ્યામિ નૈતરહિં પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ તેન ભગવતાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ॥ લાભી ખલુ પુનર્ માર્ષા ભગવાં અર્હા સમ્યક્સંબુદ્ધો પ્રણીતાનાં ખાદનીયભોજનીયાનાં ઋજુરસાનાં પ્રત્યગ્રરસાનાં । તેષામ્ અપિ ચ સ ભગવાન્ અર્હં સમ્યક્સંબુદ્ધો આહારમ્ આહરેતિ । અનધ્યવસિતો અનધિમૂર્ચ્છિતો આદીનવદર્શાવી નિઃસરણપ્રજ્ઞઃ કામેષુ વિગતમદો આહારમ્ આહરતિ । એવં વિગતમદં આહારમ્ આહરન્તં ચ પુનઃ માર્ષા શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં સમનુપશ્યામિ નૈતરહિં પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ તેન ભગવતાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ॥ અભિજ્ઞાય ખલુ પુનર્ માર્ષા સ ભગવાન્ અર્હા સમ્યક્સંબુદ્ધો શ્રાવકાણાં ધર્મં દેશયતિ નાનભિજ્ઞાય । એવમ્ અભિજ્ઞાય । એવમ્ અભિજ્ઞાય ધર્મદેશનાપ્રતિપદાસંપન્નં ચ પુનઃ માર્ષા શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં સમનુપશ્યામિ નૈતરહિં પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ તેન ભગવતાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ॥ તીર્ણવિચિકિત્સઃ ખલુ પુનર્ માર્ષા સ ભગવાન્ અર્હા સમ્યક્સંબુદ્ધો વિગતકથંકથો વૈશારદ્યપ્રાપ્તઃ કુશલેષુ ધર્મેષુ । એવં તીર્ણવિચિકિત્સં ચ પુનઃ માર્ષા શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં સમનુપશ્યામિ નાપ્ય્ એતરહિં પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ તેન ભગવતા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ॥ સંસ્યન્દતિ ખલુ પુનઃ માર્ષા તસ્ય ભગવતઃ અર્હતઃ સંયક્સંબુદ્ધસ્ય નિર્વાણં નિર્વાણગામિની ચ પ્રતિપદા સય્યથાપિ નામ માર્ષા ગંગોદકં ચ જમુનોદકં ચ સંસ્યન્દમાનં સંસ્યન્દતિ મહાસમુદ્રે એવમ્ એવ માર્ષા તસ્ય ભગવતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સંસ્યન્દતિ નિર્વાણં ચ નિર્વાણગામિની ચ પ્રતિપદા । એવં સુદેશિતસુપ્રજ્ઞપ્તનિર્વાણગામિનીપ્રતિપદાસંપન્નં
[_મ્વુ_3.202_] ચ પુનર્ માર્ષા શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં સમનુપશ્યામિ નાપ્ય્ એતરહિં પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ તેન ભગવતા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ॥
___એવમ્ ઉક્તે ભગવં ભૂયસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશા દેવા ભૂયસ્યા માત્રયા તુષ્ટહૃષ્ટા આત્તમના પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ આમન્ત્રયન્તિ ॥ તેન હિ માર્ષા કૌશિક પુનર્ એવં પ્રતિભાતુ તે તસ્ય ભગવતો ઽર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પુનર્ એવાષ્ટાવ્ આશ્ચર્યાદ્ભુતાં ધર્માં ॥ અભ્યુદાહરે ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવતઃ પુનર્ એવાષ્ટાવ્ આશ્ચર્યાદ્ભુતાં ધર્માં ॥ યદા ખલુ પુનર્ માર્ષા સ ભગવાન્ અર્હા સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ઉત્પન્નઃ હાયન્તિ આસુરા કાયા દિવ્યા કાયા અભિવર્ધન્તિ । એવં બહુજનહિતાય પ્રતિપન્નં એવં બહુજનસુખાય પ્રતિપન્નં ચ પુનર્ માર્ષા શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં સમનુપશ્યામિ નાપ્ય્ એતરહિં પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ તેન ભગવતા અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન । એવં પેયાલં યાવત્ સંસ્યન્દતિ ખલુ પુનર્ માર્ષા તસ્ય ભગવતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય નિર્વાણં ચ નિર્વાણગામિની ચ પ્રતિપદા । સય્યથાપિ નામ માર્ષા ગંગોદકં ચ જમુનોદકં ચ સંસ્યન્દમાનં સંસ્યન્દતિ મહાસમુદ્રે એવમ્ એવ માર્ષા તસ્ય ભગવતો ર્હતો સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય નિર્વાણં ચ નિર્વાણગામિની ચ પ્રતિપદા । એવં સુદેશિતસુપ્રજ્ઞપ્તનિર્વાણધર્મદેશનાપ્રતિપન્નં ચ પુનર્ માર્ષા શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં સમનુપશ્યામિ નાપ્ય્ એતરહિં પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ તેન ભગવતાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ॥ એવમ્ ઉક્તે ત્રયસ્ત્રિંશા દેવા ભૂયસ્યા માત્રયા હૃષ્ટા આત્તમનાઃ પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ ॥
___અથ ખલુ ભગવન્ મહાબ્રહ્મા ત્રયસ્ત્રિંશાં દેવાં ભૂયસ્યા માત્રયા હૃષ્ટાં આત્તમનાં પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાં વિદિત્વા શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ તેન હિ માર્ષ કૌશિક
[_મ્વુ_3.203_] પ્રતિભાતુ તે એતસ્ય ભગવતો ર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પુનર્ એવાષ્ટાવ્ આશ્ચર્યાદ્ભુતાં ધર્માં ॥ અભ્યુદાહરે ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવતઃ પુનર્ એવાષ્ટાવ્ આશ્ચર્યાદ્ભુતાં ધર્માં ॥ યદા ખલુ પુનઃ માર્ષા સ ભગવાંસ્ તથાગતો ર્હં સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ઉત્પન્નો હાયન્તિ આસુરા કાયા દિવ્યાઃ કાયા અભિવર્ધન્તિ ॥ એવં બહુજનહિતસુખાય પ્રતિપન્નં ચ માર્ષા શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં સમનુપશ્યામિ નાપ્ય્ એતરહિં પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ તેન તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન । એવં પેયાલં યાવત્ સંસ્યન્દતિ ખલુ પુનર્ માર્ષાઃ તસ્ય ભગવતો ર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય નિર્વાણં ચ નિર્વાણગામિની ચ પ્રતિપદા । સય્યથાપિ નામ માર્ષા ગંગોદકં ચ યમુનોદકં ચ સંસ્યન્દમાનં સંસ્યન્દતિ મહાસમુદ્રે એવમ્ એવ માર્ષા તસ્ય ભગવતો ર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય નિર્વાણં ચ નિર્વાણગામિની ચ પ્રતિપદા । એવં સુદેશિતસુપ્રજ્ઞપ્તનિર્વાણધર્મદેશનાપ્રતિપન્નં ચ પુનર્ માર્ષા શાસ્તારં લોકે ઉત્પન્નં નૈવાતીતં સમનુપશ્યામિ નાપ્ય્ એતરહિં પ્રત્યુત્પન્નં અન્યત્રૈવ તેન ભગવતાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ॥ એવમ્ ઉક્તે ત્રયસ્ત્રિંશા દેવા ભૂયસ્યા માત્રયા હૃષ્ટા આત્તમનાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા અભૂન્સુઃ ॥

___અથ ભગવન્ મહાબ્રહ્મા ત્રયસ્ત્રિંશાં દેવાં ભૂયસ્યા માત્રયા હૃષ્ટાં આત્તમનાં પ્રમુદિતાં પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાં વિદિત્વા ગાથાભિર્ અધ્યભાષિ ॥
મોદંતિ ભો પુનર્ દેવાઃ ત્રયસ્ત્રિંશા સશક્રકાઃ ।
તથાગતં નમસ્યન્તા ધર્મસ્ય સુખધર્મતા ॥
તતશ્ ચ દેવતા પ્રમુદિતા પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા ॥
[_મ્વુ_3.204_]___અથ ખલુ ભગવં મહાબ્રહ્મા ત્રયસ્ત્રિંશાન્ દેવાં ભૂયસ્યા માત્રયા હૃષ્ટાં પ્રમુદિતાં પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાં વિદિત્વામન્ત્રયેસિ ॥ સચેદ્ ધિ યૂયં માર્ષાસ્ તસ્ય ભગવતો ઽર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય દીર્ઘરાત્રં મહાપ્રજ્ઞપ્તિં શૃણોથ શુદ્ધા યૂયં ભવેથ ભૂયસ્યા માત્રયા હૃષ્ટા આત્તમનાઃ પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભગવં ત્રયસ્ત્રિંશા દેવા મહાબ્રહ્માણમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ તેન હિ માર્ષ મહાબ્રહ્મ પ્રતિભાતુ તે તસ્ય ભગવતો ર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય દીર્ઘરાત્રં મહાપ્રજ્ઞપ્તિં । અભ્યુદાહરે ખલુ મહાબ્રહ્મા ભગવતો દીર્ઘરાત્રં મહાપ્રજ્ઞપ્તિં ॥
___ભૂતપૂર્વં ભવન્તો તીતમ્ અધ્વાનં રાજા દિશાંપતી નામ અભૂષિ ॥ રાજ્ઞઃ ખલુ પુનર્ ભવન્તો દિશાંપતિસ્ય ગોવિન્દો નામ બ્રાહ્મણો અભૂષિ પુરોહિતઃ રાજાચાર્યો પણ્ડિતો નિપુણો મેધાવી તેષુ તેષ્વ્ અર્થેષુ ॥ રાજ્ઞઃ ખલુ પુનર્ ભવન્તો દિશાંપતેઃ પુત્રો રેણુર્ નામ અભૂષિ પ્રિયો મનાપો પણ્ડિતો નિપુણો મેધાવી તેષુ તેષ્વ્ અર્થેષુ ॥ ગોવિન્દસ્ય ખલુ પુનર્ ભવન્તો બ્રાહ્મણસ્ય જ્યોતિપાલો નામ માણવકો અભૂષિ એકપુત્રકો પ્રિયો મનાપઃ પણ્ડિતઃ નિપુણઃ મેધાવી તેષુ તેષ્વ્ અર્થેષુ ॥ અથ ખલુ પુનર્ ભવન્તો દીર્ઘસ્યાધ્વનો ત્યયેન ગોવિન્દો બ્રાહ્મણઃ કાલમ્ અકાર્ષીત્* ॥ અથ ખલુ પુનર્ ભવન્તો રાજા દિશાંપતિઃ ગોવિન્દે બ્રાહ્મણે કાલગતે શોચતિ ક્લામ્યતિ પરિદેવતિ ઉરસ્તાડં ક્રન્દતિ સમ્મ્મોહમ્ આપદ્યતિ ॥ હંભો યસ્મિં દાનિ વયં સમયે ગોવિન્દસ્ય અર્થાર્થાનિ સમ્યગ્ નિર્યાતયિત્વા પંચહિ કામગુણેહિ સમર્પિતા સમંગીભૂતા ક્રીડામ રમામ પરિચારેમ તસ્મિં સમયે ગોવિન્દો બ્રાહ્મણઃ કાલગતો તિ ॥ અશ્રોષીત્ ખલુ ભવન્તો
[_મ્વુ_3.205_] રેણુકુમારો રાજા કિલ દિશાંપતિર્ ગોવિન્દે બ્રાહ્મણે કાલગતે શોચતે ક્લામ્યતિ પરિદેવતિ ઉરસ્તાડં ક્રન્દતિ સંમોહમ્ આપદ્યતિ ॥ અથ ખલુ ભવન્તો રેણુકુમારો યેન રાજા દિશાંપતિસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા રાજાનં દિશાંપતિમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ મા મહારાજ શોચ મા ક્લામ્ય મા પરિદેવ મા ઉરસ્તાડં ક્રન્દ મા સંમોદમ્ આપદ્ય । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અસ્તિ મહારાજ ગોવિન્દસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય જ્યોતિપાલો નામ માણવકો પુત્રો પ્રિયો મનાપઃ પણ્ડિતો નિપુણો મેધાવી તેષુ તેષ્વ્ અર્થેષુ પિતુઃ પણ્ડિતતરો નિપુણતરો વ્યક્તતરશ્ ચ । યં પિ ચ પિતા કિંચિત્ સંજાનાતિ સર્વં જ્યોતિપાલેન માણવકેન રહો ન્વભ્યસ્તં ॥ તં મહારાજા સ્વકે પૈતૃકે સ્થાને સ્થાપયતુ યદ્ ઇદં પૌરોહિત્યે ગોવિન્દિયે ॥
___અથ ખલુ ભવન્તો રાજા દિશાંપતિર્ અન્યતરં પુરુષમ્ આમન્ત્રયતિ ॥ એહિ ત્વં પુરુષ યેન જ્યોતિપાલો માણવકસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા જ્યોતિપાલં માણવકમ્ એવં વદેહિ ॥ રાજા દિશાંપતિર્ ભવન્તં જ્યોતિપાલમ્ આમન્ત્રયતિ । ઉપસંક્રમતુ ભવાં જ્યોતિપાલો યેન રાજા દિશાંપતિઃ ॥ સાધુ મહારાજ ત્તિ સ પુરુષો દિશાંપતિરાજસ્ય શ્રુત્વા યેન જ્યોતિપાલો માણવકસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા તં જ્યોતિપાલમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ રાજા દિશાંપતિર્ ભવન્તં જ્યોતિપાલમ્ આમન્ત્રયતિ ઉપસંક્રમતુ ભવાં જ્યોતિપાલો યેન રાજા દિશાંપતિઃ ગોવિન્દે બ્રાહ્મણે કાલગતે ॥ સાધુ ભવન્ તિ જ્યોતિપાલો માણવો તસ્ય પુરુષસ્ય પ્રતિશ્રુત્વા યેન રાજા દિશાંપતિસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા રાજ્ઞા દિશાંપતિના સાર્ધં
[_મ્વુ_3.206_] સંમોદનીયાં કથાં સંમોદયિત્વા સારાયણીયાં કથાં વ્યતિસારયિત્વા એકાન્તે નિષીદિ ॥ એકાન્તે નિષણ્ણં જ્યોતિપાલં માણવં રાજા દિશાંપતિર્ એતદ્ અવોચત્* ॥ ઓવદતુ મે ભવાં જ્યોતિપાલો અનુશાસતુ મે ભવાં જ્યોતિપાલો મા ચ ભવાં ચિરાયતુ અસ્માકં ઓવાદાનુશાસનીયે । એતે ચ વયં ભવન્તં જ્યોતિપાલં સ્વકે પૈતૃકે સ્થાને સ્થાપેમ યદ્ ઇદં પૌરોહિત્યે ગૌવિન્દીયે ॥ અથ ખલુ ભવન્તો જ્યોતિપાલો માણવઃ સ્વકે પૈતૃકે સ્થાને સ્થાપિતો પૌરોહિત્યે ગોવિન્દીયે યદ્ અપ્ય્ અસ્ય પિતા કર્મ કારાપયતિ તદ્ અપિ કર્મ કારાપયતિ યદ્ અપ્ય્ અસ્ય પિતા કર્માન્તાનિ અભિસંભુણોતિ તાં પિ જ્યોતિપાલો માણવો કર્માન્તાં અભિસંભુણોતિ યદ્ અપ્ય્ અસ્ય પિતા અર્થાર્થં સમનુશાસતિ તં જ્યોતિપાલો માણવો અર્થાર્થં સમનુશાસતિ યદ્ અપ્ય્ અસ્ય પિતા અર્થાર્થં અભિસંભૂણોતિ તદ્ અપિ જ્યોતિપાલો માણવો અર્થાર્થમ્ અભિસંભુણોતિ ॥ અપિ હિ જિતં બ્રાહ્મણગૃહપતિનો નૈગમજાનપદા એવમ્ આહન્સુઃ ॥ ગોવિન્દો પુનર્ ભવન્તો જ્યોતિપાલો માણવો મહાગોવિન્દો જ્યોતિપાલો ઇતિ ॥ અપિ હિ જિતં જ્યોતિપાલસ્ય માણવકસ્ય ગોવિન્દો મહાગોવિન્દો તિ એવમ્ અક્ષરમ્ અગ્નિન્યં ઉપનિપતે ॥
___અથ ખલુ ભવન્તો મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણો યેન તે ક્ષત્રિયાસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા તેષાં ક્ષત્રિયાણામ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ એન્તુ ભવન્તો એન્તુ ભવન્તો યેન રેણુકુમારસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા રેણું કુમારમ્ એવં વદેથ ॥ યંસુખી ભવાં રેણુઃ તંસુખી વયમ્ અપિ યંદુઃખી ભવાન્ રેણુઃ તંદુઃખી વયમ્ અપિ । અયં ભો રેણુ રાજા દિશાંપતિ જીર્ણો વૃદ્ધો મહલ્લકો અધ્વગતો વયમ્ અનુપ્રાપ્તો દુર્જયં ખલુ પુનઃ તં ભો રેણુ યમ્ ઇદં જીવિતં મરણાન્તં ॥
[_મ્વુ_3.207_] સચેદ્ ધિ ભો રેણુ રાજ્ઞો દિશાંપતેર્ અત્યયન રાજકર્તારો ભવન્તં રેણું રાજ્યેનાભિષિંચિષ્યન્તિ શક્ષ્યતિ ભવાં રેણુ અસ્માકમ્ અપિ રાજ્યેન સંભજિતું ॥ એવમ્ ઉક્તે ભગવાં રેણુકુમારો ષટ્ ક્ષત્રિયાન્ એતદ્ અવોચત્* ॥ સચેત્* માં ભવન્તો રાજ્ઞો દિશાંપતેર્ અત્યયેન રાજકર્તારો રાજ્યેનાભિષિંચિષ્યન્તિ સંવિભજિષ્યામ્ય્ અહં ભવન્તો રાજ્યેન ॥ અથ કોચિ દાનિ અસ્માકં રાજ્યે અન્યો નાપ્ય્ એવં સુખમ્ એધિષ્યતિ અન્યત્રૈવ ભવદ્ભિઃ ॥
___અથ ખલુ ભવન્તો દીર્ઘસ્યાધ્વનો ત્યયેન રાજા દિશાંપતિઃ કાલમ્ અકાર્ષીત્* ॥ અથ ખલુ ભવન્તો રાજકર્તારો યેન રેણુકુમારસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા રેણુકુમારમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ રાજ્યં સિ કુમાર પ્રાપ્તો રાજ્યેન ત્વામ્ અભિષિંચામ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભવન્તો રેણુઃ કુમારો તાં રાજકર્તારાં એતદ્ અવોચત્* ॥ તેન હિ ભવન્તો સુખી ભવથ યસ્યેદાનિ કાલં મન્યથ ॥ અથ ખલુ સ રેણુરાજા રાજ્યેનાભિષિક્તો પંચહિ કામગુણેહિ સમર્પિતઃ સમંગીભૂતઃ ક્રીડતિ રમતિ પરિચારયતિ ॥ અથ ખલુ ભવન્તો મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણો યેન તે ષટ્ ક્ષત્રિયા તેનોપસંક્રમિત્વા તાન્ ષટ્ ક્ષત્રિયાન્ એતદ્ અવોચત્* ॥ એન્તુ ભવન્તો અયં હિ ભવન્તો રેણુરાજા રાજ્યેનાભિષિક્તો પંચહિ કામગુણેહિ સમર્પિતો સમંગીભૂતો ક્રીડતિ રમતિ પરિચારયતિ કામા ચ નામ એતે ભવન્તો મદનીયા ॥ એન્તુ ભવન્તો યેન રેણુરાજા તેનોપસંક્રમિત્વા રેણું રાજાનમ્ એવં વદેથ । સ્મરતિ ભવાં રેણુ તં વચનં ॥ સાધુ ભવન્તિ એતે ષટ્ ક્ષત્રિયા મહાગોવિન્દસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુત્વા યેન રેણુરાજા તેનોપસંક્રમિત્વા રેણું રાજાનમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥

[_મ્વુ_3.208_] સ્મરતિ ભવાં રેણુ તં વચનં ॥ એવમ્ ઉક્ત ભવન્તો રેણુરાજા તાં ષટ્ ક્ષત્રિયાન્ એતદ્ અવોચત્* ॥ સ્મરામ્ય્ અહં ભવન્તો તં વચનં । અથ કો પિ દાનિમ્ ઇમાં મહાપૃથિવીં સપ્તધા ભાજયિષ્યતિ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભવન્તો ષટ્ ક્ષત્રિયા રેણું રાજાનમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ અથ કો હિ દાનિ ભો રેણુ તેન ભગવતા મહાગોવિન્દેન અન્યો પણ્ડિતતરો વા વ્યક્તતરો વા ય ઇમાં મહાપૃથિવીં સપ્તધા ભાજયિષ્યતિ ॥ અથ ખલુ ભવન્તો રેણુરાજા અન્યતરં પુરુષમ્ આમન્ત્રયતિ ॥ એહિ ત્વં ભો પુરુષ યેન મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા મહાગોવિન્દં બ્રાહ્મણં એવં વદેહિ । રાજા રેણુર્ ભગવન્તં મહાગોવિન્દમ્ આમન્ત્રયતિ ॥ સાધુ મહારાજેતિ સ પુરુષો રેણુસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રતિશ્રુત્વા યેન મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા મહાગોવિન્દં બ્રાહ્મણમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ રાજા રેણુર્ ભગવન્તં મહાગોવિન્દં આમન્ત્રયતિ । ઉપસંક્રમતુ ભવાં મહાગોવિન્દો યેન રાજા રેણુઃ ॥ સાધૂતિ મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણઃ તસ્ય પુરુષસ્ય પ્રતિશ્રુત્વા યેન રેણુરાજા તેનોપસંક્રમિત્વા રેણુના રાજ્ઞા સહ સંમોદનીયાં કથાં સંમોદયિત્વા સારાયણીયાં કથાં વ્યતિસારયિત્વા એકાન્તે નિષીદિ ॥ એકાન્તે નિષણ્ણો મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણો રેણું રાજાનમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ ઇમા ભવન્તો મહાપૃથિવી સપ્તરાજ્યવિસ્તીર્ણા ॥
દક્ષિણેન સંક્ષિપ્તા શકટમુખસંસ્થિતં ।
અણ્ડમધ્યમં રેણુસ્ય રાજ્ઞઃ આસિ અતઃ પુરં ॥
કલિંગાનાં ચ અસ્મકાનાં યો . . . . . . . ।
માહિષ્મતી ચ . . . . . સૌવીરાણાં ચ રોરુકં ॥
[_મ્વુ_3.209_] મિથિલાં ચ વિદેહાનાં . . . અંગેષુ માપયે ।
વારાણસીં ચ કાશિષુ એતં ગોવિન્દમાપિતં ॥
અથ ખલુ ભવન્તો ગોવિન્દો બ્રાહ્મણસ્ તાં ષટ ક્ષત્રિયાં સ્વકસ્વકેષુ રાજ્યેષુ પ્રતિષ્ઠાપયે ॥
___અચિરાભિષિક્તા ચ ષડ્ રાજાનઃ ક્ષિપ્રમ્ એવં સંનિપતિતા યેન મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણસ્ તેનોપસંક્રમિત્વા મહાગોવિન્દં બ્રાહ્મણમ્ એતદ્ અવોચત્* ॥ ઓવદતુ મો ભવાં મહાગોવિન્દો અનુશાસતુ મો ભવાં મહાગોવિન્દો યથા ચ ભવાં મહાગોવિન્દો રેણુસ્ય રાજ્ઞઃ અર્થાર્થાનિ સમનુશાસતિ તથા ઇમેષુ ષટ્સુ રાજ્યેષુ અર્થાર્થાનિ સમનુશાસતુ ॥ તેન ખલુ પુનસ્ સમયેન મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણઃ સપ્તાનાં રાજ્ઞાં અર્થાર્થાનિ સમનુશાસતિ । સપ્ત ચ બ્રાહ્મણશતસહસ્રાણિ મન્ત્રાં વાચેતિ સપ્ત ચ સ્નાતકશતાનિ મન્ત્રાં વાચેતિ । વદતો મે નુવદથ ॥
___અપિ હિ જિતં બ્રાહ્મણગૃહપતિનો નૈગમજાનપદા ચ મહાભાગં ગોવિન્દં બ્રાહ્મણં એવં સંજાનન્તિ ॥ પશ્યતિ આર્યો મહાગોવિન્દો સાક્ષાન્ મહાબ્રહ્માણં મહાબ્રહ્મણા ચ પુનઃ સાર્ધં વિજ્ઞેયં મન્ત્રિય મન્ત્રિય અર્થાર્થાનિ સમનુશાસતિ ॥ અશ્રોષીત્ ખલુ ભવન્તો મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણો । મમ કિલ બ્રાહ્મણગૃહપતિનો નૈગમજાનપદા એવં સંજાનન્તિ આર્યો મહાભાગો ગોવિન્દો સાક્ષાત્ પશ્યતિ બ્રહ્માણં મહાબ્રહ્મણા ચ પુનઃ સાર્ધં ચિન્તયતિ યાન્ય્ અર્થાર્થાનિ સમનુશાસતિ । ન ખલુ પુનર્ અહં પશ્યામિ સાક્ષાત
[_મ્વુ_3.210_] મહાબ્રહ્માણં ન પુનર્ અહં મહાબ્રહ્મણા સાર્ધં વિજ્ઞેયં મન્ત્રિય મન્ત્રિય અર્થાર્થાનિ સમનુશાસામિ ॥ ન ખલુ પુનર્ મે તત્ સાધુ ન પ્રતિરૂપં યમ્ અહં અભૂતં અસન્તં વર્ણં અધિવાસયેયં ॥ શ્રુતં ખલુ પુનર્ મે તં પૌરાણાનામ્ આચાર્યાણાં પ્રવયાનાં જીર્ણાનાં વૃદ્ધાનાં મહલ્લકાનાં અધ્વગતવયમ્ અનુપ્રાપ્તાનાં સંમુખાદ્ભાષમાણાનાં । યો ચત્વારિ વાર્ષિકાં માસાં પ્રતિસંલીનો કરુણં ધ્યાનં ધ્યાયતિ તં સાક્ષાત્* મહાબ્રહ્મા ઉપસંક્રમતિ યશ્ ચાસ્યાર્થો અભિપ્રેતો ભવતિ તં વાસ્ય પૃચ્છિતેન વિસર્જિયતિ । યં નૂનાહં ચત્વારિ વાર્ષિકાનિ માસાનિ પ્રતિસંલીનઃ કરુણં ધ્યાનં ધ્યાયેયં સચે તં ભગવાં રેણુ અનુજાનાતિ ॥ એવમ્ ઉક્તે ભવન્તો રેણુરાજા મહાગોવિન્દં બ્રાહ્મણમ્ એતદ્ ઉવાચ ॥ તેન હિ ભો મહાગોવિન્દ સુખીભવ યસ્ય વ કાલં મન્યસીતિ ॥
___અથ ખલુ ભવન્તો મહાગોવિન્દો ચત્વારિ વાર્ષિકાં માસાં પ્રતિસંલીનઃ કરુણં ધ્યાનં ધ્યાયે ॥ અથ ખલુ ભવન્તો મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણો ચતુર્ણાં વાર્ષિકાનાં માસાનાં અત્યયેન તદહો પોષધેયં ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં શીર્ષસ્નાતો આહતવસ્ત્રશુચિવસ્ત્રનિવસ્તો અન્તરા ચ વેદિં અન્તરા ચાગ્નિં સ્નાતશરીરો પટ્ટશિલાયાં આજ્યાનુલેપનાયાં અનન્તરહિતાયાં અગ્નિં પ્રજ્વાલેત્વા શ્રાદ્ધાનાં ગૃહે નિષીદે ઉત્તરામુખો ॥ અથ ખલુ ભવન્તો નચિરસ્યૈવ ઉત્તરાતો દિશાતો મહતો આલોકસ્ય પ્રાદુર્ભાવો અભૂષિ ॥ અદ્રાક્ષીત્ ખલુ ભવન્તો મહાગોવિન્દો ઉત્તરાતો દિશાતો મહતો આલોકસ્ય પ્રાદુર્ભાવં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ આશ્ચર્યાદ્ભુતં સંવિગ્નરોમહૃષ્ટજાતો અભૂષિ યથાપીદં અદૃષ્ટપૂર્વં દૃશ્યતે ॥ અથ ખલુ ભવન્તો મહાબ્રહ્મા નચિરસ્યૈવ ઉત્તરાતો દિશાતો વૈહાયસમ્ આગત્વા મહાગોવિન્દસ્ય બ્રાહ્મણસ્યોપરિવૈહાયસમ્ અન્તરીક્ષે અસ્થાસિ ॥ અદ્રાક્ષીત્ ખલુ મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણો ઊર્ધ્વં ઉલ્લોકેન્તો મહાબ્રહ્માણં ઉપરિવૈહાયસમ્
[_મ્વુ_3.211_] અન્તરીક્ષે સ્થિતં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ યેન મહાબ્રહ્મા તેનાંજલિં પ્રણામેત્વા મહાબ્રહ્માણં ગાથાયે ધ્યભાષતિ ॥
બલં વા યશં વા દ્યુતિ વા કિન્ તુવમ્ અસિ મારિષ ।
અજાનન્તો તે પૃચ્છામિ કથં જાનેમ તે વયં ॥
એવમ્ ઉક્તે ભવન્તો મહાબ્રહ્મા મહાગોવિન્દં બ્રાહ્મણં ગાથાયે પ્રત્યભાષતિ ॥
યં કુમારો તિ સંજાનન્તિ બ્રહ્મલોકે સનાતનં ।
દેવા પિ સંજાનંતિ એવં એવં ગોવિન્દ જાનથ ॥
એવમ્ ઉક્તે ભવન્તો મહાગોવિન્દો બ્રાહ્મણો મહાબ્રહ્માણં ગાથાયે ભાષતિ ॥
આસનં ઉદકં પાદ્યં મધુરકલ્પં ચ પાયસં ।
પ્રતિગૃહ્ણેહિ મે બ્રહ્મ અગ્રં અભિહરામિ તે ॥
અથ ખલુ ભવન્તો મહાબ્રહ્મા મહાબ્રાહ્મણં મહાગોવિન્દં ગાથાય પ્રત્યભાષતિ ॥