મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 8935-8954

કર્મભૂમિમિમાં પ્રાપ્ય કર્તવ્યં કર્મ યચ્છુભમ્ ।
અગ્નિર્વાયુશ્ચ સોમશ્ચ કર્મણાં ફલભાગિનઃ ॥

કર્મભૂમિરિયં બ્રહ્મન્ ફલભૂમિરસૌ મતા ।
ઇહ યત્ ક્રિયતે કર્મ તત્ પરત્રોપભુજ્યતે ॥

કર્મ લોકવિરુદ્ધં તુ કુર્વાણં ક્ષણદાચર ।
તીક્ષ્ણં સર્વજનો હન્તિ સર્પં દુષ્ટમિવાગતમ્ ॥

કર્મ સર્વોત્તમં કિં મે કરણીયં ભવેદિતિ ।
માનવઃ પ્રભવેદ્ વેત્તું લબ્ધ્વા સ્થૈર્યં શમં તથા ॥

કર્માણિ જન્માન્તરસંચિતાનિ મહાન્તિ વિજ્ઞાનમહાહુતાશે ।
સર્વાણિ દગ્ધાનિ ભવન્તિ સદ્યો મહાનલસ્યાસ્તિ કિમાર્દ્રભાવઃ ॥

કર્માણિ બધ્નન્તિ શુભાશુભાનિ કર્તાત્રમૌપાધિકમેવ જીવમ્ ।
પરં ન તત્સાક્ષિણમસ્તદોષમ્ આભીરમદ્યાત્ કિમજે શયાને ॥

કર્માણિ યાનિ લોકે દુઃખનિમિત્તાનિ લજ્જનીયાનિ ।
સર્વાણિ તાનિ કુરુતે જઠરનરેન્દ્રસ્ય વશમિતો જન્તુઃ ॥
કર્માણિ સર્વાણિ ચ મોહનીયે દુઃખાનિ સર્વાણિ દરિદ્રતાયામ્ ।
પાપાનિ સર્વાણિ ચ ચૌર્યભાવે દોષા અશેષા અનૃતે ભવન્તિ ॥

કર્માણ્યારભમાણાનાં દુઃખહત્યૈ સુખાય ચ ।
પશ્યેત્ પાકવિપર્યાસં મિથુનીચારિણાં નૃણામ્ ॥

કર્માનિષ્ટં વિધત્તે ભવતિ પરવશો લજ્જતે નો જનાનાં ધર્માધર્મૌ ન વેત્તિ ત્યજતિ ગુરુકુલં સેવતે નીચલોકમ્ ।
ભૂત્વા પ્રાજ્ઞઃ કુલીનઃ પ્રથિતપૃથુગુણો માનનીયો બુધોઽપિ ગ્રસ્તો યેનાત્ર દેહી નુદ મદનરિપું જીવ તં બુઃખદક્ષમ્ ॥
કર્માનુભાવદુઃખિત એવં મોહાન્ધકારગહનવતિ ।
અન્ધ ઇવ દુર્ગમાર્ગે ભ્રમતિ હિ સંસારકાન્તારે ॥

કર્માનુમેયાઃ સર્વત્ર પરોક્ષગુણવૃત્તયઃ ।
તસ્માત્ પરોક્ષવૃત્તીનાં ફલૈઃ કર્મ વિભાવયેત્ ॥

કર્માન્યજન્મનિ કૃતં સદસચ્ચ દૈવં તત્ કેવલં ભવતિ જન્મનિ સત્કુલાદ્યે ।
બાલ્યાત્ પરં વિનયસૌષ્ઠવપાત્રતાપિ પુંદૈવજા કૃષિવદિત્યત ઉદ્યમેત ॥

કર્માપરાધાત્ સત્ત્વાનાં વિનાશે સમુપસ્થિતે ।
અનયો નયરૂપેણ બુદ્ધિમાક્રમ્ય તિષ્ઠતિ ॥

કર્માયત્તં ફલં પુંસાં બુદ્ધિઃ કર્માનુસારિણી ।
તથાપિ સુધિયા ભાવ્યં સુવિચાર્યૈવ કુર્વતા ॥

કર્મારણ્યં દહતિ શિખિવન્માતૃવત્પાતિ દુઃખાત્ સમ્યગ્રીતિં વદતિ ગુરુવત્ સ્વામિવદ્ યદ્ બિભર્તિ ।
તત્ત્વાતત્ત્વપ્રકટનપટુઃ સ્પષ્ટમાપ્નોતિ પૂતં તત્ સંજ્ઞાનં વિગલિતમલં જ્ઞાનદાનેન મર્ત્યઃ ॥

કર્મેન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય ય આસ્તે મનસા સ્મરન્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થાન્ ર્વિમૂઢાત્મા મિથ્યાચારઃ સ ઉચ્યતે ॥

યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્યારભતેઽર્જુન ।
કર્મેન્દ્રિયૈઃ કર્મયોગમ્ અસક્તઃ સ વિશિષ્યતે ॥
કર્મેન્ધનં યદજ્ઞાનાત્ સંચિતં જન્મકાનને ।
ઉપવાસશિખી સર્વં તદ્ભસ્મીકુરુતે ક્ષણાત્ ॥
કર્મેન્ધનં સમાશ્રિત્ય દૃઢા સદ્ભાવનાહુતિઃ ।
ધર્મધ્યાનાગ્નિના કાર્યા દીક્ષિતેનાગ્નિકારિકા ॥

કર્મૈવ કારણં ચાત્ર સુગતિં દુર્ગતિં પ્રતિ ।
કર્મૈવ પ્રાક્તનમપિ ક્ષણં કિં કોઽસ્તિ ચાક્રિયઃ ॥

કર્મોક્તિનર્મનિર્માણૈઃ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રધાવતામ્ ।
ધનં ધનં પ્રલપતાં નિધનં વિસ્મૃતં નૃણામ્ ॥
કર્મોદયાદ્ ભવગતિર્ ભવગતિમૂલા શરીરનિર્વૃત્તિઃ ।
દેહાદિન્દ્રિયવિષયા વિષયનિમિત્તે ચ સુખદુઃખે ॥

કાર્યસ્ય નિઃસંશયમાત્મહેતોઃ સરૂપતાં હેતુભિરભ્યુપેત્ય ।
દુઃખસ્ય કાર્યં સુખમામનન્તઃ સ્વેનૈવ વાક્યેન હતા વરાકાઃ ॥

કર્ષણાન્વેષણે યાતુઃ ક્ષુતં જલદવૃષ્ટયે ।
હેમાદિભૂષણે નવ્યે વિધૃતે ભૂષણાપ્તયે ॥