મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 8356-8375

કટ્વમ્લલવણાત્યુષ્ણતીક્ષ્ણરૂક્ષવિદ્ આહિનઃ ।
આહારા રાજસસ્યેષ્ટા દુઃખશોકામયપ્રદાઃ ॥

કટ્વેર્વારૌ યથા પક્વે મધુરઃ સન્ રસોઽપિ ન ।
પ્રાપ્યતે હ્યાત્મનિ તથા નાપક્વકરણે જ્ઞતા ॥

કઠિનં વા મધુરં વા પ્રસ્તુતવચનં મનોહારિ ।
વામે ગર્દભનાદશ્ ચિત્તપ્રીત્યૈ પ્રયાણેષુ ॥

કઠિનઃ કૃશમૂલશ્ચ દુર્લભો દક્ષિણેતરઃ ।
કશ્ચિત્ કલ્યાણગોત્રોઽપિ મનુષ્યૈર્નોપજીવ્યતે ॥

કઠિનકુચૌ તવ બાલે તરલસરોજાક્ષિ તાવકં ચક્ષુઃ ।
કુટિલસુકેશિ કચાસ્ તે મિથ્યા ભણિતં કૃશાઙ્ગિ તવ મધ્યમ્ ॥

કઠિનતરદામવેષ્ટન- લેખાસંદેહદાયિનો યસ્ય ।
રાજન્તિ વલિવિભઙ્ગાઃ સ પાતુ દામોદરો ભવતઃ ॥

કઠિનસ્યાપિ હૃદયં ગુણવાનાર્દ્રયેદ્ દૃશા ।
ચન્દ્રકાન્તોપલં ચન્દ્રઃ સ્વાંશુભિર્દ્રાવયત્યસૌ ॥

કઠિનહૃદયે મુઞ્ચ ક્રોધં સુખપ્રતિઘાતકં લિખતિ દિવસં યાતં યાતં યમઃ કિલ માનિનિ ।
વયસિ તરુણે નૈતદ્ યુક્તં ચલે ચ સમાગમે ભવતિ કલહો યાવત્ તાવદ્ વરં સુભગે રતમ્ ॥

કઠિનહૃદયે મુઞ્ચ ભ્રાન્તિં વ્યલીકકથાશ્રયાં પિશુનવચનૈર્દુઃખં નેતું ન યુક્તમિમં જનમ્ ।
કિમિદમથ વા સત્યં મુગ્ધે ત્વયાદ્ય વિનિશ્ચિતં યદભિરુચિતં તન્ મે કૃત્વા પ્રિયે સુખમાસ્યતામ્ ॥

કઠિનાસ્તીક્ષ્ણવક્ત્રાશ્ચ તીક્ષ્ણોદર્કાસ્ તથૈવ ચ ।
ગણકૈઃ કિં નુ લેખન્યસ્ તા વા કિં તે વિનિર્મિતાઃ ॥

કઠિને દુર્ગમે વાસો ગુપ્તશક્તિપ્રકાશનમ્ ।
રણે પુત્રઃ યથા શોચ્યઃ કલહં વેશ્યયા સહ ॥

કઠોરનખરાહતદ્વિરદકુમ્ભપીઠસ્થલી- લુઠદ્રુધિરરઞ્જિતોલ્લલિતકેસરઃ કેસરી ।
ગભીરરવકાતરાતુરતરાતુરવ્યાહૃતૈઃ પતન્ હરિણકૈઃ સમં સમરભૂમિકાં લજ્જતે ॥

કઠોરપારાવતકણ્ઠમેચકં વપુર્વૂષસ્કન્ધસુબન્ધુરાંસકમ્ ।
પ્રસન્નર્સિહસ્તિમિતં ચ વીક્ષિતં ધ્વનિશ્ચ મઙ્ગલ્યમૃદઙ્ગમાંસલઃ ॥

કઠોરાસ્થિગ્રન્થિવ્યતિકરરણત્કારમુખરઃ ખરસ્નાયુચ્છેદક્ષણવિહિતવેગવ્યુપશમઃ ।
નિરાતઙ્કઃ પઙ્કેષ્વિવ પિશિતપિણ્ડેષુ વિલસ- ન્નસિર્ગાત્રં ગાત્રં સપદિ લવશસ્ તે વિકિરતુ ॥

કણ ઇવ પુરાં વહ્નેર્ભસ્માવધૂલનસઙ્ગતો જયતિ બહલાલોકસ્ફારાવધૂતનિશોદયઃ ।
સ્મરહરજટાબન્ધગ્રન્થિર્ભુજઙ્ગફણામણિ- સ્ત્રિદશતટિનીપૂરાનીતઃ સ્ફુરન્નિવ તારકઃ ॥

કણાચામતુષાઙ્ગારાન્ યત્નેન પરિરક્ષસિ ।
મૂષકાપહૃતં કોષે રત્નરાશિં ન પશ્યસિ ॥

કણ્ટકસ્ય તુ ભગ્નસ્ય દન્તસ્ય ચલિતસ્ય ચ ।
અમાત્યસ્ય ચ દુષ્ટસ્ય મૂલાદુદ્ધરણં સુખમ્ ॥

કણ્ટકાન્ કૂપમગ્નિં ચ વર્જયન્તિ યથા નરાઃ ।
તથા નૃશંસકર્માણં વર્જયન્તિ નરા નરમ્ ॥

કણ્ટકાવરણં યાદૃક્ ફલિતસ્ય ફલાપ્તયે ।
તાદૃગ્ દુર્જનસઙ્ગોઽપિ સાધુસઙ્ગાય બાધનમ્ ॥

કણ્ટકિતતનુશરીરા લજ્જામુકુલાયમાનનયનેયમ્ ।
તવ કુમુદિનીવ વાઞ્છતિ નૃચન્દ્ર બાલા કરસ્પર્શમ્ ॥