મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 8316-8335

કકુભિ કકુભિ ધ્વાન્તક્ષુબ્ધં વિતત્ય વિધાય ચ શ્રુતિપુટભિદો ગર્જાઃ શ્રેયઃ કૃતં પરમમ્બુદૈઃ ।
કથમિતરથા જાતોદ્વેગઃ સમુજ્ઝિતપલ્વલઃ કનકકમલોત્તંસે હંસઃ સ નન્દતિ માનસે ॥

કકુભિ કકુભિ ભ્રાન્ત્વા ભ્રાન્ત્વા વિલોક્ય વિલોકિતં મલયજસમો દૃષ્ટોઽસ્માભિર્ન કોઽપિ મહીરુહઃ ।
ઉપચિતરસો દાહે ચ્છેદે શિલાતલઘર્ષણે- ઽપ્યધિકમધિકં યત્ સૌરભ્યં તનોતિ મનોહરમ્ ॥

કક્ષે કિં મિતપુસ્તકં કિમુદકં (કિં) કાવ્યસારોદકં દીર્ઘં કિં યદિ તાડપત્રલિખિતં કિં ચાત્ર ગૌડાક્ષરમ્ ।
ગન્ધઃ કિં યદિ રામરાવણકથાસંગ્રામગન્ધો મહત્ કિં વારં બહુ જલ્પસે શૃણુ સખે નામ્ના પુરાણો ઝષઃ ॥

કઙ્કગૃધ્રસૃગાલેષુ દંશેષુ મશકેષુ ચ ।
પન્નગેષુ ચ જાયન્તે નરાઃ ક્રોધપરાયણાઃ ॥

કઙ્કહંસશશાદાનાં મત્સ્યાદક્રૌઞ્ચકેકિનામ્ ।
ગૃધ્રાણાં કુક્કુટાનાં ચ પક્ષા એતેષુ શોભનાઃ ॥

કઙ્કેલિરેષ કિમચેતન એવ સત્યં નમ્નઃ સ્વયં ન કુસુમાનિ દદાતિ યસ્ તે ।
ધૂર્તોઽથવા નમતિ નાયમુદસ્તબાહુ- વ્યક્તોન્નતસ્તનતટાન્તદિદૃક્ષયેવ ॥

કચકુચચુબુકાગ્રે પાણિષુ વ્યાપૃતેષુ પ્રથમજલધિપુત્રીસંગમેઽનઙ્ગધામ્નિ ।
ગ્રથિતનિબિડનીવીબન્ધનિર્મોચનાર્થં ચતુરધિકકરાશઃ પાતુ વશ્ચક્રપાણિઃ ॥

કચગ્રહમનુગ્રહં દશનખણ્ડનં મણ્ડનં દૃગઞ્જનમવઞ્ચનં મુખરસાર્પણં તર્પણમ્ ।
નખાર્દનમતર્દનં નિબિડપીડનં ક્રીડનં કરોતિ રતિસઙ્ગમે મકરકેતનઃ કામિનામ્ ॥

કચગ્રહસમુલ્લસત્કમલકોષપીડાજડ- દ્વિરેફકલકૂજિતાનુકૃતસીત્કૃતાલંકૃતાઃ ।
જયન્તિ સુરતોત્સવવ્યતિકરે કુરઙ્ગીદૃશાં પ્રમોદમદનિર્ભરપ્રણયચુમ્બિનો વિભ્રમાઃ ॥

કચગ્રહોત્તાનિતમર્ધકુડ્મલં ત્રપાચલત્તારકમન્દલોચનમ્ ।
બલાદ્ગૃહીતાધરવેદનાકુલં કદા પિબેયં નનુ તત્ પ્રિયામુખમ્ ॥

કચભારાત્ કુચભારઃ કુચભારાદ્ ભીતિમેતિ કચભારઃ ।
કચકુચભારાજ્ જઘનં કોઽયં ચન્દ્રાનને ચમત્કારઃ ॥

કચમૂલબદ્ધપન્નગ- નિશ્વાસવિષાગ્નિધૂમહતમધ્યમ્ ।
ઐશાનમિવ કપાલં સ્ફુટલક્ષ્મા સ્ફુરતિ શશિબિમ્બમ્ ॥

કચા યૂકાવાસા મુખમજિનબદ્ધાસ્થિનિચયમ્ કુચૌ માંસગ્રન્થી જઠરમપિ વિષ્ઠાદિધટિકા ।
મલોત્સર્ગે યન્ત્રં જઘનમબલાયાઃ ક્રમયુગં તદાધારસ્થૂણે તદિહ કિમુ રાગાય મહતામ્ ॥
કચૈરર્ધચ્છિન્નૈઃ કરનિહિતરક્તૈઃ કુચતટૈર્ નખોત્કૃત્તૈર્ગણ્ડૈરુપલહતિશીર્ણૈશ્ચ નિટિલૈઃ ।
વિદીર્ણૈરાક્રન્દાદ્ વિકલગદિતૈઃ કણ્ઠવિવરૈર્ મનસ્તક્ષ્ણોત્યન્તઃપુરપરિજનાનાં સ્થિતિરિયમ્ ॥
કચ્ચિત્ કાન્તારભાજાં ભવતિ પરિભવઃ કોઽપિ શૌવાપદો વા પ્રત્યૂહેન ક્રતૂનાં ન ખલુ મખભુજો ભુઞ્જતે વા હવીંષિ ।
કર્તું વા કચ્ચિદન્તર્વસતિ વસુમતીદક્ષિણઃ સપ્તતન્તુર્ યત્સંપ્રાપ્તોઽસિ કિં વા રઘુકુલતપસામીદૃશોઽયં વિવર્તઃ ॥

કચ્ચિત્ પશવ્યં નિરુજં ભૂર્યમ્બુતૃણવીરુધમ્ ।
વૃહદ્વનં તદધુના યત્રાસ્સે ત્વં સુહૃદ્વૃતઃ ॥

કચ્ચિત્ સહસ્રાન્ મૂર્ખાણામ્ એકમિચ્છસિ પણ્ડિતમ્ ।
પણ્ડિતો હ્યર્થકૃચ્છ્રેષુ કુર્યાન્ નિઃશ્રેયસં મહત્ ॥

કચ્ચિત્ સૌમ્ય પ્રિયસહચરી વિદ્યુદાલિઙ્ગતિ ત્વામ્ આવિર્ભૂતપ્રણયસુમુખાશ્ચાતકા વા ભજન્તે ।
પૌરસ્ત્યો વા સુખયતિ મરુત્સાધુસંવાહનાભિર્ વિષ્વગ્બિભ્રત્સુરપતિધનુર્લક્ષ્મ લક્ષ્મીં તનોતિ ॥

કચ્ચિત્ સૌમ્ય વ્યવસિતમિદં બન્ધુકૃત્યં ત્વયા મે પ્રત્યાદેશાન્ન ખલુ ભવતો ધીરતાં તર્કયામિ ।
નિઃશબ્દોઽપિ પ્રદિશસિ જલં યાચિતશ્ ચાતકેભ્યઃ પ્રત્યુક્તં હિ પ્રણયિષુ સતામીપ્સિતાર્થક્રિયૈવ ॥

કચ્ચિદર્થેન વા ધર્મમ્ અર્થં ધર્મેણ વા પુનઃ ।
ઉભૌ વા પ્રીતિલોભેન કામેન ન વિબાધસે ॥

કચ્ચિદર્થં ચ ધર્મં ચ કામં ચ જાયતાં વર ।
વિભજ્ય કાલે કાલજ્ઞ સર્વાન્ ભરત સેવસે ॥

કચ્છાન્વવાયજલધેરમૃતાંશુરન્યઃ પ્રત્યર્થિવંશદહનઃ સુમના ગુણજ્ઞઃ ।
વિદ્યાપ્રિયો નયપરો મતિમાન્ વદાન્યઃ મીવારભૂપતિરુદેતુ યશો વિતન્વન્ ॥