મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 6046-6065

ઇન્દ્રિયાણામનુત્સર્ગો મૃત્યુના ન વિશિષ્યતે ।
અત્યર્થં પુનરુત્સર્ગઃ સાદયેદ્ દૈવતાન્યપિ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ ચ સંયમ્ય રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ ।
સમદુઃખસુખઃ શાન્તઃ તત્ત્વજ્ઞઃ સાધુરુચ્યતે ॥

ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્યાહુર્ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ યો બુદ્ધેઃ પરતસ્ તુ સઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ પશૂન્ કૃત્વા વેદીં કૃત્વા તપોમયીમ્ ।
અહિંસામાહુતિં કૃત્વા આત્મયજ્ઞં યજામ્યહમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ પુરા જિત્વા જિતં ત્રિભુવનં ત્વયા ।
સ્મરદ્ભરિવ તૈદ્વૈરમ્ ઇન્દ્રિયૈરેવ નિર્જિતઃ ॥

... ... ... ... ... ... ।
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ હરન્ત્યપિ યતેર્મનઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનઃ પ્રાણો જ્ઞાનમાયુઃ સુખં ધૃતિઃ ।
ધારણા પ્રેરણં દુઃખમ્ ઇચ્છાહઙ્કાર એવ ચ ॥

પ્રયત્ન આકૃતિર્વર્ણઃ સ્વરદ્વેષૌ ભવાભવૌ ।
તસ્યૈતદાત્મજં સર્વમ્ અનાદેરાદિમિચ્છતઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિર્ અસ્યાધિષ્ઠાનમુચ્યતે ।
એતૈર્વિમોહયત્યેષ જ્ઞાનમાવૃત્ય દેહિનમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મહત્ પ્રેપ્સુર્ નિયચ્છેદર્થધર્મયોઃ ।
ઇન્દ્રિયૈર્નિયતૈર્બુદ્ધિર્ વર્ધતેઽગ્નિરિવેન્ધનૈઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ પ્રાણાદીન્ મન એવ ચ ।
નિગૃહ્ય સમવાયેન પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્યનુપક્લેશ્ય લભ્યં શ્રેયો ગૃહાશ્રમે ।
અતસ્તુર્યાશ્રમં પ્રાહુર્ અબાધન્યાયબાધિતમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્યન્તરઙ્ગાણિ પાતયન્તિ યથા જનાન્ ।
અભ્યન્તરાસ્ તથા રાષ્ટ્રે ભૃત્યાઃ સ્વાર્થપરાયણાઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્યેવ તત્ સર્વં યત્ સ્વર્ગનરકાવુભૌ ।
નિગૃહીતવિસૃષ્ટાનિ સ્વર્ગાય નરકાય ચ ॥

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ સર્વેષુ ન પ્રસજ્યેત કામતઃ ।
અતિપ્રસક્તિં ચૈતેષાં મનસા સંનિવર્તયેત્ ॥

ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રચન્દ્રાદ્યા હ્રેપિતા યૈઃ સુરા અપિ ।
અપરિમ્લાનમાનત્વં તૈર્મર્ત્યસ્યાથવા કથમ્ ॥

ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તમાનૈરનિગ્રહૈઃ ।
તૈરયં તાપ્યતે લોકો નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈરિવ ॥

ઇન્દ્રો નિન્દતિ વાહમાહ દિનકૃત્ત્વર્વ્વાચમેવાર્વતશ્ ચઞ્ચૂર્ન્યઞ્ચતિ કિં ન પન્નગરિપોરન્તસ્ત્રપોદ્રેકતઃ ।
વાતઃ ખઞ્જતિ પઙ્ગુપુઞ્જતિ મનોરાજિર્બ્ભવદ્વાજિષુ દ્બેષાદાજિષુ વૈરિણામભિમુખં ધાવત્સુ યાવત્ સુખમ્ ॥

ઇન્દ્રો યચ્છતમન્યુરસ્તિ દહનો યત્ પાવકોઽપ્યન્તકઃ કીનાશો ધનદો વિમાનનિરતઃ પાશી જલાનાં પતિઃ ।
ઈશઃ કામહરશ્ ચલો યદનિલો યન્નૈરૃતો રાક્ષસસ્ તન્ નાન્યોઽવનિલોકપાલ ભવતઃ કશ્ચિત્ સમઃ સ્યાદ્ ગુણૈઃ ॥

ઇન્દ્રો યમોઽસિ વરુણોઽસિ હુતાશનોઽસિ બ્રહ્મા હરો હરિરસીત્યસકૃદ્ યદુક્તિઃ ।
ભૂપાલમૌલિમણિરઞ્જિતપાદપીઠ તસ્યાનૃતસ્ય ફલમિન્ધનમુદ્વહામિ ॥