મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 4323-4342

આકૌમારં સમરજયિના કુર્વતોર્વીમવીરામ્ એતેનામી કથમિવ દિશામીશિતારો વિમુક્તાઃ ।
અન્તર્જ્ઞાતં વપુષિ કલયા તસ્ય તેઽષ્ટૌ પ્રવિષ્ટાઃ પ્રહ્વીભૂતે પ્રભવતિ નહિ ક્ષત્રિયાણાં કૃપાણઃ ॥

આ કૌમારાદ્ ગુરુચરણશુશ્રૂષયા બ્રહ્મવિદ્યા- સ્વાસ્થાયાસ્થામહહ, મહતીમર્જિતં કૌશલં યત્ ।
નિદ્રાહેતોર્નિશિ નિશિ કથાઃ શૃણ્વતાં પાર્થિવાનાં કાલક્ષેપૌપયિકમિદમપ્યાઃ કથં પર્યણંસીત્ ॥

આક્રન્દાઃ સ્તનિતૈર્વિલોચનજલાન્યશ્રાન્તધારામ્બુભિસ્ તદ્વિચ્છેદભુવશ્ચ શોકશિખિનસ્તુલ્યાસ્તડિદ્વિભ્રમૈઃ ।
અન્તર્મે દયિતામુખં તવ શશી વૃત્તિઃ સમૈવાવયોસ્ તત્કિં મામનિશં સખે જલધર ત્વં દગ્ધુમેવોદ્યતઃ ॥

આક્રન્દિતં રુદિતમાહતમાનને વા કસ્યાર્દ્રમસ્તુ હૃદયં કિમતઃ ફલં વા ।
યસ્યા મનો દ્રવતિ યા જગતાં સ્વતન્ત્રા તસ્યાસ્તવામ્બ પુરતઃ કથયામિ ખેદમ્ ॥

આક્રમ્ય યદ્ દ્વિજૈર્ભુક્તં પરિક્ષીણૈશ્ચ બાન્ધવૈઃ ।
ગોભિશ્ચ નૃપશાર્દૂલ રાજસૂયાદ્ વિશિષ્યતે ॥

આક્રમ્ય યસ્ય દોર્દણ્ડમ્ અરિચક્રં પ્રકાશતે ।
પ્રાપ્નોતિ પુરુષો લોકે સ વૈકુણ્ઠ ઇતિ પ્રથામ્ ॥

આક્રમ્ય સર્વઃ કાલેન પરલોકં ચ નીયતે ।
કર્મપાશવશો જન્તુસ્ તત્ર કા પરિદેવના ॥

આક્રમ્યાક્રમ્ય સાધૂનાં દારાંશ્ચૈવ ધનાનિ ચ ।
ભોક્ષ્યન્તિ નિરનુક્રોશા રુદતામપિ ભારત ॥

આક્રમ્યાજેરગ્રિમસ્કન્ધમુચ્ચૈર્ આસ્થાયાથો વીતશઙ્કં શિરશ્ચ ।
હેલાલોલા વર્ત્મ ગત્વાતિમર્ત્યં દ્યામારોહન્ માનભાજઃ સુખેન ॥

આક્રમ્યૈકામગ્રપાદેન જઙ્ઘામ્ અન્યામુચ્ચૈરાદદાનઃ કરેણ ।
સાસ્થિસ્વાનં દારુવદ્દારુણાત્મા કંચિન્મધ્યાત્ પાટયામાસ દન્તી ॥

આક્રમ્યોચ્ચૈઃ શિરસિ વસતિર્ભૂભૃતામુન્નતાનાં તોયાદાનં તદપિ જલધેર્લોકસંતાપશાન્ત્યૈ ।
દીર્ઘા છાયા પ્રકૃતિમહતિ વ્યોમ્નિ ચાભોગબન્ધો હે હે મેઘ સ્પૃહયતિ ન તે કઃ કિલેત્થં વ્રતાય ॥

આક્રાન્તં વલિભિઃ પ્રસહ્ય પલિતૈરત્યન્તમાસ્કન્દિતં વાર્ધક્યં શ્લથસંધિબન્ધનતયા નિઃસ્થામ નિર્ધામ ચ ।
એતન્મે વપુરસ્થિકેવલજરત્કઙ્કાલમાલોકય - - સ્થૂલશિરાકરાલપરુષત્વઙ્માત્રપાત્રીકૃતમ્ ॥

આક્રાન્તપૂર્વા રભસેન સૈનિકૈર્ દિગઙ્ગનાવ્યોમરજોઽભિદૂષિતા ।
ભેરીરવાણાં પ્રતિશબ્દિતૈર્ઘનૈર્ જગર્જ ગાઢં ગુરુમત્સરાદિવ ॥

આક્રાન્તમન્તરરિભિર્મદમત્સરાદ્યૈર્ ગાત્રં વલીપલિતરોગશતાનુવિદ્ધમ્ ।
દારૈઃ સુતૈશ્ચ ગૃહમાવૃતમુત્તમર્ણૈર્ માતઃ કથં ભવતુ મે મનસઃ પ્રસાદઃ ॥

આક્રાન્તાસુ વસુન્ધરાસુ યવનૈરાસેતુહેમાચલં વિદ્રાણે ક્ષિતિભૃદ્ગણે વિકરુણે નિદ્રાતિ નારાયણે ।
નિર્વિઘ્નપ્રસરે કલાવપિ બલાન્નિષ્કણ્ટકં વૈદિકં પન્થાનં કિલ તત્ર તત્ર પરિપાત્યેકો હિ લોકોત્તરઃ ॥

આક્રાન્તેવ મહોપલેન મુનિના શપ્તેવ દુર્વાસસા સાતત્યં બત મુદ્રિતેવ જતુના નીતેવ મૂર્ચ્છાં વિષૈઃ ।
બદ્ધેવાતનુરજ્જુભિઃ પરગુણાન્ વક્તું ન શક્તા સતી જિહ્વા લોહશલાકયા ખલમુખે વિદ્ધેવ સંલક્ષ્યતે ॥

આક્રાન્તે શૈશવેઽસ્મિન્નભિનવવયસા શાસનાન્મીનકેતોર્ બાલાયા નેત્રયુગ્મં શ્રુતિયુગમવિશદ્ ભ્રૂયુગેનાપિ સાર્ધમ્ ।
વક્ષોજદ્વન્દ્વમુચ્ચૈર્બહિરિહ નિરગાચ્છ્રોણબિમ્બેન સાકં મધ્યઃ સંગૃહ્ય બદ્ધસ્ત્રિવલિભિરભિતઃ કાર્શ્યમઙ્ગીકરોતિ ॥

આક્રામન્તુ તમેવ ચૂતમપિ ચ ક્રોશન્તુ રેફોત્તરં ડિમ્ભોઽસ્માકમપીતિ વાભિદધતાં કાકા વરાકાઃ સ્વયમ્ ।
ગન્તવ્યં ક્વ તતોઽન્યતઃ પરભૃત ક્ષન્તવ્યમેતાવદપ્ય્ અગ્રે કસ્ય નિવેદ્યતામિદમતિક્રાન્તો વસન્તોઽધુના ॥

આક્રુશ્યમાનો નાક્રોશેન્ મન્યુરેવ તિતિક્ષતઃ ।
આક્રોષ્ટારં નિર્દહતિ સુકૃતં ચાસ્ય વિન્દતિ ॥

આક્રુષ્ટોઽપિ વ્રજતિ ન રુષં ભાષતે નાપભાષ્યં નોત્કૃષ્ટોઽપિ પ્રવહતિ મદં શૌર્યધૈર્યાદિધર્મૈઃ ।
યો યાતોઽપિ વ્યસનમનિશં કાતરત્વં ન યાતિ સન્તઃ પ્રાહુસ્તમિહ સુજનં તત્ત્વબુદ્ધ્યા વિવેચ્ય ॥