મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 2943-2962

અર્થસ્ય સંગ્રહે ચૈનાં વ્યયે ચૈવ નિયોજયેત્ ।
શૌચે ધર્મેઽન્નપક્ત્યાં ચ પારિણાહ્યસ્ય ચેક્ષણે ॥

અર્થસ્ય સદોત્થાનં નિયમપરીપાલનં ક્રિયાજ્ઞાનમ્ ।
સ્થાનત્યાગઃ પટુતા- ઽનુદ્વેગઃ સ્ત્રીષ્વવિશ્વાસઃ ॥

અર્થસ્ય સાધને સિદ્ધ ઉત્કર્ષે રક્ષણે વ્યયે ।
નાશોપભોગ આયાસસ્ ત્રાસશ્ચિન્તા ભ્રમો નૃણામ્ ॥

અર્થસ્યાનર્થપૂર્ણસ્ય કોઽવસીદતુ સંગ્રહે ।
તત્સંતુષ્ટૈર્ન્નચેદિષ્ટૈર્ દુષ્ટૈઃ સ્યાન્નયનોત્સવઃ ॥

અર્થસ્યોપાર્જનં કષ્ટં કષ્ટમસ્ય ગૃહાગમઃ ।
તસ્યાગતસ્ય બન્ધુભ્યો વિનિયોગઃ સુખાવહઃ ॥

અર્થસ્યોપાર્જનં કૃત્વા નૈવાભાગ્યઃ સમશ્નુતે ।
અરણ્યં મહદાસાદ્ય મૂઢઃ સોમિલકો યથા ॥

અર્થસ્યોપાર્જને દુઃખં પાલને ચ ક્ષયે તથા ।
નાશે દુઃખં વ્યયે દુઃખં ઘ્નન્તિ ચૈવાર્થકારણાત્ ॥

અર્થહીનોઽપિ મધુરઃ શબ્દો લોકપ્રિયંકરઃ ।
વીણાવેણુમૃદઙ્ગાદીન્ય્ અત્રોદાહરણાનિ નઃ ॥

અર્થાંશ્ચ દુર્લભાંલ્લોકે ક્લેશાંશ્ચ સુલભાંસ્તથા ।
દુઃખં ચૈવ કુટુમ્બાર્થે યઃ પશ્યતિ સ મુચ્યતે ॥

અર્થાંસ્ત્યજત પાત્રેભ્યઃ સુતાન્ પ્રાપ્નુત કામજાન્ ।
પ્રિયં પ્રિયેભ્યશ્ચરત રાજા હિ ત્વરતે જયે ॥

અર્થાઃ ખલુ સમૃદ્ધા હિ બાઢં દુઃખં વિજાનતામ્ ।
અસમૃદ્ધાસ્ત્વપિ સદા મોહયન્ત્યવિચક્ષણાન્ ॥

અર્થાઃ પાદરજોપમા ગિરિનદીવેગોપમં યૌવનં માનુષ્યં જલબિન્દુલોલચપલં ફેનોપમં જીવનમ્ ।
ધર્મં યો ન કરોતિ નિશ્ચલમતિઃ સ્વર્ગાર્ગલોદ્ઘાટનં પશ્ચાત્તાપહતો જરાપરિણતઃ શોકાગ્નિના દહ્યતે ॥

અર્થાઃ સાધારણા એવ વિયુજ્યન્તે સ્વભાવતઃ ।
મમતાં ત્યજતાં તેષુ મહદુત્પદ્યતે યશઃ ॥

અર્થાકૃષ્ટધિયઃ પદં રચયતઃ શબ્દાવધાનાત્મનઃ સંધિચ્છેદવિધાનનિર્ગમવિધિવ્યાપારમાતન્વતઃ ।
મા માં કશ્ચિદિહ ગ્રહીદિતિ મુહુઃ સાશઙ્કમાપશ્યતશ્ ચૌરસ્યેવ કવેર્ભયં ભવતિ યત્તદ્વિદ્વિષામસ્તુ વઃ ॥

અર્થાગમો નિત્યમરોગિતા ચ પ્રિયા ચ ભાર્યા પ્રિયવાદિની ચ ।
વશ્યશ્ચ પુત્રોઽર્થકરી ચ વિદ્યા ષડ્ જીવલોકસ્ય સુખાનિ રાજન્ ॥

અર્થા ગૃહે નિવર્તન્તે શ્મશાને ચૈવ બાન્ધવાઃ ।
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચાપિ ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ ॥

અર્થાતુરાણાં ન સુહૃન્ ન બન્ધુઃ કામાતુરાણાં ન ભયં ન લજ્જા ।
વિદ્યાતુરાણાં ન સુખં ન નિદ્રા ક્ષુધાતુરાણાં ન વપુર્ન તેજઃ ॥

અર્થાત્ પલાયતે જ્ઞાનં માર્જારાન્મૂષિકો યથા ।
વકવત્ જ્ઞાયતામર્થઃ સિંહવચ્ચ જયેદ્રિપુમ્ ॥

અર્થા દુઃખં પરિત્યક્તું પાલિતાશ્ચાપિ તેઽસુખાઃ ।
દુઃખેન ચાધિગમ્યન્તે તેષાં નાશં ન ચિન્તયેત્ ॥

અર્થાદ્ધર્મશ્ચ કામશ્ચ સ્વર્ગશ્ચૈવ નરાધિપ ।
પ્રાણયાત્રા હિ લોકસ્ય વિનાર્થં ન પ્રસિધ્યતિ ॥