મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 2583-2602

અમ્બુજમમ્બુનિ જાતં નહિ દૃષ્ટં જાતમમ્બુજાદમ્બુ ।
અધુના તદ્વિપરીતં ચરણસરોજાદ્વિનિર્ગતા ગઙ્ગા ॥

અમ્બુજમમ્બુનિ મગ્નં ત્રાસાદાકાશમાશ્રિતશ્ચન્દ્રઃ ।
સમ્પ્રતિ કઃ પરિપન્થી યં પ્રતિ કોપારુણં વદનમ્ ॥

અમ્બુદઃ કૃતપદો નભસ્તલે તોયપૂરપરિપૂરિતોદધિઃ ।
ગોષ્પદસ્ય ભરણેઽપ્મશક્તિમાન્ ઇત્યસત્યમભિધીયતે કથમ્ ॥

અમ્બુધેરુદગમદ્વિધુભઙ્ગ્યા નૂનમૌર્વશિખિભાસ્મનપિણ્ડઃ ।
યત્કિલાસ્ય ઘટતે નહિ તૃપ્તિઃ ખણ્ડિતાજનદૃગમ્બુસરિદ્ભિઃ ॥

અમ્બેયં નેયમમ્બા નહિ ખરકપિશં શ્મશ્રુ તસ્યા મુખાર્ધે તાતોઽયં નૈષ તાતઃ સ્તનમુરસિ પિતુર્દૃષ્ટવાન્નાહમત્ર ।
કેયં કોઽયં કિમેતદ્યુવતિરથ પુમાન્ વસ્તુ કિં સ્યાત્ તૃતીયં શંભોઃ સંવીક્ષ્ય રૂપાદપસરતિ ગુહઃ શઙ્કિતઃ પાતુ યુષ્માન્ ॥

અમ્ભઃ કર્દમતામુપૈતિ સહસા પઙ્કદ્રવઃ પાંશુતાં પાંશુર્વારણકર્ણતાલપવનૈર્ દિક્પ્રાન્તનીહારતામ્ ।
નિમ્નત્વં ગિરયઃ સમં વિષમતાં શૂન્યં જનસ્થાનકં નિર્યાતે ત્વયિ રાજ્યપાલ ભવતિ ત્યક્તસ્વભાવં જગત્ ॥

અમ્ભઃ કુમ્ભામ્ભોરુહ- ચામરભૃઙ્ગારહેમરૂપ્યાણિ ।
ફલતામ્બૂલવરામ્બર- મદિરામીનાજ્યભોજ્યાનિ ॥

અમ્ભઃસંભૃતિમન્થરામ્બુદરવૈઃ શાલૂરગર્જાભર- પ્રારબ્ધપ્રિયવિપ્રયુક્તયુવતીજીવગ્રહે ભીષણાઃ ।
વિદ્યુદ્દન્તુરિતાન્ધકારપટલા ગામ્ભીર્યબદ્ધારવ- સ્થૈર્યોન્મૂલનશક્તયઃ કથમમી નિર્યાન્તિ વર્ષાનિશાઃ ॥

અમ્ભસઃ પરિમાણેન ઉન્નતં કમલં ભવેત્ ।
સ્વસ્વામિના બલવતા ભૃત્યો ભવતિ ગર્વિતઃ ॥

અમ્ભસઃ પ્રસૃતીરષ્ટૌ રવાવનુદિતે પિબેત્ ।
વાતપિત્તકફાન્ હત્વા જીવેદ્વર્ષશતં સુખી ॥

અમ્ભસા ભિદ્યતે સેતુસ્ તથા મન્ત્રોઽપ્યરક્ષિતઃ ।
પૈશુન્યાદ્ ભિદ્યતે સ્નેહો વાગ્ભિર્ભિદ્યેત કાતરઃ ॥

અમ્ભસા શમમાયાતિ મુષ્ટિમેયશિખઃ શિખી ।
પ્રવૃદ્ધોઽધઃસ્થિતૈઃ પશ્ચાત્ સંતપ્તૈરેવ દૃશ્યતે ॥

અમ્ભસિ તરણિસુતાયાઃ સ્તમ્ભિતતરણિઃ સ દેવકીસૂનુઃ ।
આતરવિરહિતગોપ્યાઃ કાતરમુખમીક્ષતે સ્મેરઃ ॥

અમ્ભસ્તત્ત્વં ભૂમિતત્ત્વં ચ વાયોસ્ તત્ત્વં તેજસ્તત્ત્વમાકાશતત્ત્વમ્ ।
પઞ્ચૈતાનિ પ્રાણવાયું મિલિત્વા નાડીયુગ્મે પ્રાણિનાં સંચરન્તિ ॥

અમ્ભાંસિ જલજન્તૂનાં દુર્ગં દુર્ગનિવાસિનામ્ ।
સ્વભૂમિઃ શ્વાપદાદીનાં રાજ્ઞાં સૈન્યં પરં બલમ્ ॥

અમ્ભોજગર્ભસુકુમારતનુસ્તદાસૌ કણ્ઠગ્રહે પ્રથમરાગઘને વિલીય ।
સદ્યઃ પતન્મદનમાર્ગણરન્ધ્રમાર્ગૈર્ મન્યે મમ પ્રિયતમા હૃદયં પ્રવિષ્ટા ॥

અમ્ભોજપત્રાયતલોચનાનામ્ અમ્ભોધિદીર્ઘાસ્વિહ દીર્ઘિકાસુ ।
સમાગતાનાં કુટિલૈરપાઙ્ગૈર્ અનઙ્ગબાણૈઃ પ્રહતા યુવાનઃ ॥

અમ્ભોજપ્રકરોઽથ કેતકકુલં કુન્દોત્કરઃ કૈરવ- વ્રાતો મલ્લિગણોઽથ ચમ્પકચયો જાતીગણો વાથવા ।
નો ચેદાદરમાતનોતિ પિક તત્ખેદં વૃથા મા કૃથા યસ્માત્ ક્વાપિ કદાપિ કોઽપિ ભવિતા યસ્ત્વદ્ગુણં જ્ઞાસ્યતિ ॥

અમ્ભોજાક્ષ્યાઃ પુરવનલતા ધામ્નિ સંકેતભાજશ્ ચેતોનાથે ચિરયતિ ભૃશં મોહનિદ્રાં ગતાયાઃ ।
સ્વચ્છં નાભિહ્રદવલયિતં કાન્તરત્નાંશુજાલં તોયભ્રાન્ત્યા પિબતિ હરિણી વિસ્મયં ચ પ્રયાતિ ।

અમ્ભોજાનિ ઘનાઘનવ્યવહિતોઽપ્યુલ્લાઘયત્યંશુમાન્ દૂરસ્થોઽપિ પયોધરોઽતિશિશિરસ્પર્શં કરોત્યાતપમ્ ।
શક્તિઃ કાપ્યપરિક્ષતાસ્તિ મહતાં સ્વૈરં દવિષ્ઠાન્યહો યન્માહાત્મ્યવશેન યાન્તિ ઘટનાં કાર્યાણિ નિર્યન્ત્રણામ્ ॥