મહાપરિનિર્વાણસૂત્ર · અધ્યાય 40

(તેન ખલુ સમયેન કુશિનગર્યાં સુ)ભદ્રઃ પરિવ્રાજક(ઃ) પ્રતિવસતિ જીર્ણો વૃદ્ધો મહલ્લકઃ ॥

સ વિ(ંશતિશતવયસ્કઃ કૌશિનાગરાણાં મલ્લાનાં સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો ઽર્હન્ સંમતઃ ॥)

(અશ્ર્)ઔષીત્ સ્(ઉ)ભદ્રઃ પરિવ્રાજકઃ ॥ અદ્ય શ્રમણસ્ય ગૌતમસ્ય (રાત્ર્યા મધ્યમે યામે ઽનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાણં ભવિષ્યતિ ॥)

(અસ્તિ ચ મે ધર્મેષુ કાઙ્ક્ષિતત્)વ્(અમ્ આ)શા ચ મે સન્તિષ્ઠતે પ્રતિબલશ્ ચ (મે) સ ભવાઙ્ ગૌતમસ્ ત્(અત્ કાઙ્ક્ષિતત્વં પ્રતિવિનોદયિતુમ્ ॥)

(સચેદ્ યેન ભગવાઙ્ ગૌતમસ્ તેનોપસઙ્ક્રમેયમ્ ઉપસઙ્ક્રમ્ય પૃચ્છેયં) કઞ્ચિદ્ એવ પ્રદેશમ્ ॥ સચેદ્ અવકાશં કુર્યાત્ પ્રશ્નસ્ય વ્યાકરણા(ય ॥)

(શ્રુત્વા ચ પુનઃ કુશિનગર્યા નિષ્ક્રમ્ય યેન યમકશાલવનં તેનોપસઙ્ક્રાન્તઃ ॥)

(તેન ખલુ સમયે)નાયુષ્માન્ આનન્દ આરામદ્વારે ઽભ્યવકાશ્(એ) ચ્(અઙ્ક્)ર્(અમે ચઙ્ક્રમ્યતે ॥)

(અદ્રાક્ષીત્) સુભદ્રઃ પ્(અ)ર્(ઇવ્રાજક આયુષ્મન્તમ્ આનન્દં દૂરાદ્ એવ ॥ દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ યેનાયુષ્માન્ આનન્દ)સ્ ત્(એ)નોપજગામ્(અ ॥ ઉપેત્યાયુષ્મન્ત)મ્ આનન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્ ॥

શ્રુતં મે ભો આનન્દાદ્ય શ્રમણ્(અસ્ય ગૌતમસ્ય રાત્ર્યા મધ્યમે યામે ઽનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાણં ભવિષ્યતિ ॥)

(અસ્તિ) ચ મે ધર્મેષુ કાઙ્ક્ષિતત્વમ્ આશા ચ મે સન્તિષ્(ઠત્)એ પ્રતિબલશ્ ચ મે સ ભ્(અવાઙ્ ગૌતમસ્ તત્ કાઙ્ક્ષિતત્વં પ્રતિવિનોદયિતુમ્ ॥)

(સચેદ્ યેન ભગવાઙ્ ગૌતમ)સ્ તેનોપસઙ્ક્રમેયમ્ ઉપસઙ્ક્રમ્ય પૃચ્છેયં કઞ્ચિદ્ એવ પ્રદેશં સચ્(એદ્ અવકાશં કુર્યાત્ પ્રશ્નસ્ય વ્યાકરણાય ॥)

(આનન્દાહ ॥ અલં સુભદ્ર મા ભગવન્તં વિહેઠય શ્રાન્તકાયો ભગવાઙ્ ક્લાન્તકાયઃ સુગતઃ ॥)

(દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ સુભ)દ્(ર)ઃ પરિવ્રા(જક આયુષ્મન્તમ્ આ)નન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્ ॥

શ્રુતં (ભો આનન્દ પુરાણાનાં પરિવ્રાજકાનામ્ અન્તિકાજ્ જીર્ણાનાં વૃદ્ધાનાં મહતાં ચરણાચાર્યાણાં ક)દાચિત્ કર્હ્(ઇચિત્ તથાગતા અર્)હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લો(ક ઉત્પદ્યન્તે તદ્યથોદુમ્બરં પુષ્પં ॥)

(તસ્ય ચાદ્ય ભગવતો ગૌતમસ્ય રાત્ર્યા મધ્યમે યામે ઽનુ)પધિશે(ષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિ)ર્વાણં ભવિષ્યતિ ॥

(અસ્તિ ચ મે ધર્મેષુ કાઙ્ક્ષિતત્વમ્ આશા ચ મે સન્તિષ્ઠતે પ્રતિબલશ્ ચ મે સ ભવાઙ્ ગૌતમસ્ તત્ કાઙ્ક્ષિતત્વં પ્રતિવિનોદયિતુમ્ ॥)

(સચેદ્ યેન ભગવાઙ્ ગૌતમસ્ તેનોપસઙ્ક્રમેયમ્ ઉપસઙ્ક્રમ્ય પૃચ્છેયં કઞ્ચિદ્ એવ પ્રદેશમ્ ॥ સચેદ્ અવકાશં કુર્યાત્ પ્રશ્નસ્ય વ્યાકરણાય ॥)

(પુનર્ અ)પ્ય્ (આ)યુષ્માન્ આન્(અન્દઃ સુભદ્રં પરિવ્રાજ)ક્(અ)મ્ (ઇ)દમ્ અવોચત્ ॥

(અલં સુભદ્ર મા તથાગતં વિહેઠય શ્રાન્તકાયો ભગવાઙ્ ક્લાન્તકાયઃ સુગતઃ ॥)

(ઇમં ચ પુનર્ આયુષ્મત આનન્દસ્ય સુભદ્રેણ) પર્(ઇવ્)ર્(આજકેન) સ્(આ)ર્ધમ્ અન્તરાક્(અથાં વિપ્રકૃતામ્ અશ્રૌષીદ્ ભગવાન્ દિવ્યેન) શ્રોત્ર્(એ)ણ વિ(શુદ્ધે)નાતિક્રાન્ત(મા)નુષેણ ॥ શ્રુત્વ્(આ ચ પુનર્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દ)મ્ આમન્ત્રયતે ॥

અલ્(અમ્ આનન્દ) મા સુભદ્(ર્)અં પરિવ્(રાજકં વારય પ્રવિ)શતુ પૃચ્છતુ યદ્ યદ્ એવાકાઙ્ક્ષતે ॥ તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ ॥ અયં (મે પશ્ચિ)મો ઽન્યતી(ર્)થિક્(અ)પ્(અરિવ્રાજકૈઃ સાર્ધમ્ અ)ન્તરાકથ્(આ)સમુ(દાહારઃ ॥ અયં ચ મ્)એ પશ્ચિમો ભવ્(ઇષ્યતિ સાક્ષાચ્છ્રા)વકાણામ્ એહિભિક્ષુકપ્રવ્ર્(અજિતાનાં યદ્ ઉત સુભદ્રઃ પરિવ્રાજકઃ ॥)

(અથ સુભ)દ્ર(ઃ) પરિવ્રાજકો ભગ્(અવતા કૃતાવકાશો હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિત) ઉદગ્રઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજા(તો યેન ભગવાંસ્) ત્(એ)નોપ(સંક્રાન્તઃ ॥)

(ઉપસંક્રમ્ય ભગવત્)આ સાર્ધં સંમુખં સંમોદની(ં) સંરઞ્જન્(ઈં) કથા(ં) વિવિધામ્ ઉપસ(ં)હૃત્યૈકાન્તે ન્યષીદત્ ॥

એકાન્તનિષણ્ણ્(અઃ સુભદ્રઃ પરિવ્રાજકો ભગવન્ત)મ્ (ઇ)દમ્ અવો(ચત્ ॥)

પૃચ્છેયમ્ અહં ભો ગૌતમ કઞ્ચિદ્ એવ પ્રદેશમ્ ॥ સચેદ્ અવકાશં કુર્યાત્ પ્રશ્નસ્ય વ્યાકર્(અણાય ॥)

<નુર્ તિબ્. ઉન્દ્ છિન્.>

(યાનીમાનિ ભો ગૌત)મ પૃથગ્ લોકે તીર્થ્યાયતન્(આ)ન્(ઇ) તદ્યથા પૂરણઃ કાશ્યપો મસ્કરી ગોશાલીપુત્રઃ સંજયી (વૈ)રુ(ટી)પ્(ઉત્)ર્(ઓ ઽજિતઃ કેશકમ્બલઃ કકુદઃ કાત્યાયનો નિર્)ગ્રન્થો જ્ઞાતિપુત્રઃ પ્રત્યજ્ઞાસિષુર્ ઇમે સ્(વાં) સ્વા(ં) પ્રતિજ્ઞામ્ ॥

અથ ભગવાંસ્ તસ્યાં વેલ્(આયા)ં ગા(થ્)એ બભાષે ॥

(એકોનત્રિંશો વયસા સુભદ્ર
યત્ પ્રાવ્રજં કિં કુ)શ્(અ)લં ગવેષી ॥
પઞ્ચાશદ્ (વર્ષા)ણિ સમાધિકા(નિ
ય)તશ્ ચાહ(ં) પ્રવ્રજિત(ઃ) સુભદ્ર । 1

શીલં સમા(ધિશ્ ચરણં ચ વિદ્યા
ચૈકાગ્રતા ચેતસો ભાવિતા મે ॥
આર્ય)સ્ય ધર્મસ્ય પ્રદેશવક્તા
ઇતો બહિર્ધ્(આ) શ્(ર)મણો હિ નાસ્તિ । 2

યસ્મિન્ સુભદ્ર ધર્મવિનય આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો નોપલભ્ય્(અતે પ્રથમઃ શ્રમણ)સ્ તત્ર નોપલભ્(યતે) દ્વ્(ઇ)ત્(ઈ)યસ્ તૃતીય્(અશ્ ચતુ)ર્(થઃ) શ્(ર)મ્(અણસ્ ત)ત્ર નોપલ(ભ્)યતે ॥

યસ્મિંસ્ તુ સુભદ્ર ધર્મવિનય આર્યાષ્ટાઙ્ગો મા(ર્)ગ ઉપલ્(અભ્યતે પ્રથમઃ) શ્(ર)મણસ્ તત્રોપલભ્યતે (દ્વિતીયસ્ તૃતીયશ્ ચતુર્થ)ઃ શ્રમણસ્ ત્(અત્રોપ)લભ્યતે ॥

અસ્મિન્ સુભદ્રાર્યે ધર્મવિનયે આ(ર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગ ઉપલભ્યતે તદ્ય)થા સમ્યગ્દ્(ઋ)ષ્(ટિઃ સમ્યક્સઙ્કલ્પઃ સમ્યગ્વાક્ સમ્યક્કર્માન્તઃ સમ્યગાજીવઃ) સમ્યગ્વ્યાયામઃ સમ્યક્સ્મૃત્(ઇ)ઃ સમ્યક્સમ્(આ)ધ્(ઇઃ ॥ ઇહ) પ્રથ્(અમઃ શ્રમણ ઉપલભ્યત ઇહ દ્વિતીય ઇહ તૃતીય ઇહ ચતુર્થો ન સન્તીતો બહિઃ) શ્(ર)મણા વા બ્રાહ્મણા વા ॥

શૂન્યાઃ પરપ્રવ્(અચ)ન્(આ)ઃ શ્રમણૈર્ વા બ્રાહ્મણૈર્ વા ॥ એવમ્ (અત્ર પર્ષદિ સમ્યક્સિંહનાદં નદા)મિ ॥

અસ્મિન્ ખ(લુ ધર્મપ)ર્યાયે (ભા)ષ્યમાણે સુભદ્રસ્ય પરિવ્રાજકસ્ય વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્ ઉત્પ્(અન્નમ્ ॥)

(અથ સુભદ્રઃ પરિવ્રાજકો દૃષ્ટધર્મા પ્રાપ્તધર્)મ્(આ) પર્યવ(ગા)ઢધર્મા તીર્ણકાઙ્ક્ષ્(અસ્ તી)ર્ણવિચિકિત્સો ઽપરપ્રત્યયો ઽનન્યન્(એ)ય્(અઃ શાસ્તુઃ શાસને ધર્મેષુ વૈશારદ્યપ્રાપ્ત ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉ)ત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા યેનાયુષ્માન્ આનન્દસ્ ત્(એ)નાઞ્જલિં પ્રણમ્યાયુષ્મન્તમ્ આ(ન)ન્દ્(અમ્ ઇદ)મ્ અવોચ્(અત્ ॥)

(લાભા ભદન્તાનન્દેન સુલબ્ધા યદ્ ભગવતાનન્દ્)ઓ મહાચાર્યેણ મહા(ચા)ર્યાન્તેવાસ્યભિષેકેણાભિષિક્તઃ ॥ અસ્માકમ્ અપિ સ્યુર્ લાભાઃ સુલ્(અ)બ્ધ્(આ યદ્ વ)યં (લભેમહિ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવમ્ ॥)

(અ)થાયુષ્(મા)ન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્ ॥

અય(ં) ભદન્ત સુભદ્રઃ પરિ(વ્)ર્(આજક આકાઙ્ક્ષતે સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવમ્ ॥)

(તત્ર ભગવાન્) સુભ્(અદ્રં) પરિવ્રાજકમ્ આમન્ત્રયતે ॥

એહિ ભિક્ષો ચર બ્રહ્મચર્(ય)મ્ ॥

સૈવ (ત)સ્ય્(આયુષ્)મ્(અતઃ) પ્રવ્ર્(અજ્)ય્(આ)ભૂત્ સૈવોપસંપત્ સ એવ ભ્(ઇ)ક્ષુભાવ(ઃ ॥)

એવં પ્રવ્રજિતઃ (સ) આયુષ્મ્(આન્ એકો વ્યપકૃષ્ટો ઽપ્રમત્ત આતાપી પ્રહિતાત્મા વ્યહાર્ષીત્ ॥ એકો વ્યપકૃષ્ટો ઽપ્રમત્ત આતાપી પ્રહિતાત્મા વિહરન્)

યસ્ય્(આર્)થ્(અં) કુલપુત્રાઃ ક્(એ)શ્(અશ્મ)શ્(રૂ)ણ્ય્ અવત્(આ)ર્ય ક્(આષાયાણિ વસ્ત્રાણ્ય્ આચ્છાદ્ય) સમ્યગ્ એવ શ્રદ્ધયાગારાદ્ અનગારિકાં પ્રવ્રજન્તિ તદ્ અનુત્તરં બ્રહ્મચર્યપર્યવસાનં દૃષ્ટ એવ ધર્મે સ્વયમ્ અભિજ્ઞાય સાક્ષ્(આત્કૃત્યોપસંપદ્ય પ્રવે)દયતિ ॥

ક્ષીણા મે જાતિર્ ઉષિતં બ્રહ્મચર્યં કૃતં કરણીયં નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામિ ॥

આજ્ઞાતવાન્ સ આયુષ્માન્ (અર્)હ્(અન્) બભૂ(વ સુવિમુક્તઃ ॥)

(પુન)ર્ અથાયુષ્મતઃ સુભદ્રસ્યૈતદ્ અભવત્ ॥

ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં શાસ્તારં પરિનિર્વાયન્તં પશ્યેયં યન્ન્વ્ અહં પ્રથમતર્(અં પરિનિર્વાયેયમ્ ઇતિ ॥)

તત્રાયુષ્માન્ સુભદ્રઃ પ્રથમતરઃ પરિનિર્વૃત(ઃ) ॥

તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે ॥

તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવો ઽદ્યાગ્રેણા(ન્ય)ત્(ઈર્થિ)કા ન પ્રવ્રાજયિતવ્યા નોપસંપાદયિતવ્યાઃ સ્થાપયિત્વા જ્ઞાતિશાક્યં વાગ્નેયં વા જટિલમ્ ॥

જ્ઞાતિશાક્ય આગચ્છેત્ તીર્થિકધ્વજેન યદ્ય્ (આ)ક્(આ)ઙ્(ક્ષેત) ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવં તમ્ એ(વાકાઙ્ક્ષ)મ્(આ)ણં ભિક્ષવઃ પ્રવ્રાજયેયુર્ ઉપસંપાદયેયુઃ ॥

તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ ॥ દદામ્ય્ અહં જ્ઞાતીનાં (જ્ઞાત્યભ્યનુજ્ઞાન)મ્ ॥

અન્યતીર્થિકપરિવ્રાજકા આગચ્છેયુર્ યદ્ય્ આકાઙ્ક્ષેય્(ઉઃ સ્વાખ્યાતે ધર્મ)વિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવં તત એનાં ભિક્ષવશ્ ચતુરો માસા(ન્ ઉપાધ્યાયેનાકા)લકૈશ્ ચીવરૈઃ પરિવાસયિતવ્યં મન્યેયુઃ ॥

(ચતુર્ણાં માસા)નામ્ અત્યયાત્ પરિવાસિનઃ પર્યુપાસ્ય ભિક્ષુસંઘસ્યારાધિતચિત્તાસ્ તત એન્(આન્ આકાઙ્ક્ષમાણાન્ પ્રવ્રાજ)ય્(એ)યુર્ ઉપસ(ં)પ્(આ)દય્(એ)યુઃ ॥

પ્રવ્રાજ્(અ)ય્(અ)ત્(અ ભિક્)ષ્(અવ) આગ્નેયાઞ્ જટિલાન્ ॥ ઉપસંપાદયત ભિક્ષવ આગ્નેયાઞ્ જટિલાન્ ॥ તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ ॥

કર્મવાદિ(નો હિ ભિક્ષવ) આગ્નેયા જટિલાઃ ક્રિયાવાદિનો હેતુવાદિનો વીર્ય(વાદિનઃ ॥)

(ત)સ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્ ॥

યત્ કર્મવાદિનશ્ ચ ભવિષ્યામઃ ક્રિયાવાદિ(નશ્ ચ હેતુવ્)આદિનશ્ ચ વીર્યવાદિનશ્ ચ ॥ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ॥

(તસ્માત્ ત)ર્હિ ભિક્ષવો યે તે ધર્મા દૃષ્ટધર્મહિતાય સ્(અં)વર્તન્તે દૃષ્ટધર્મસુખાય સાંપ્(અરાયહિતાય) સાંપરાયસુખાય તે ભિક્ષુભિર્ ઉદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય ત(થા તથા ધા)રયિતવ્યા ગ્રાહયિતવ્યા વાચયિતવ્યા યથેદં બ્રહ્મચર્યં ચિર(સ્થિતિકં ભ)વિષ્યતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય (લોકાનુ)કંપાયાર્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુષ્યાણામ્ ॥

કતમે તે ધર્મા દૃષ્ટદ્(હર્મ)હ્(ઇ)તાય સંવર્તન્તે પૂર્વવદ્ યાવદ્ દેવમનુષ્યાણામ્ ॥

તદ્યથા સૂત્રં ગેયં (વ્યા)કરણં ગાથોદાનનિદાનાવદાનેતિવૃત્તકજાતકવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્મોપદેશાઃ ॥ ઇમે તે ધર્મા દૃષ્ટધર્મહિતાય સંવર્તન્તે પૂર્વવદ્ યાવદ્ દેવમનુષ્યાણામ્ ॥