મહાપરિનિર્વાણસૂત્ર · અધ્યાય 1

એવં મયા શ્રુતમ્ ॥

એકં સમયં ભગવા(ન્) રાજગૃહે વિહર(તિ) ગૃધ્રકૂટે પર્વતે ॥ તેન ખ(લુ સમયેન રાજા માગધો ઽજાતશત્રુર્ વૈદેહીપુ)ત્રો વૃજિભિઃ સાર્ધં પ્રતિવિરુદ્ધઃ ॥

સ એવં પરિષદિ વાચં (ભાષતે) ॥ અહમ્ ઇમાન્ વૃજીન્ ઋદ્ધાંશ્ ચ સ્ફી(તાંશ્ ચ ક્ષેમાંશ્ ચ સુભિક્ષાંશ્ ચાકીર્ણબહુજનમ)નુષ્યાંશ્ ચોત્સાદયિષ્યામિ વિનાશયિષ્યામ્ય્ અનયેન વ્યસનમ્ આપાદયિષ્યામિ ॥

અથ રાજા મા(ગધો ઽજાતશત્રુર્ વૈદેહીપુત્રો વર્ષાકારં બ્ર્)આહ્મણમગધમહામાત્રમ્ આમન્ત્રયતે ॥

એહિ ત્વં વર્ષાકાર યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રમ ॥ ઉપેત્યાસ્મા(કં વચનેન ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દસ્વા)લ્પાબાધતાં ચ પૃચ્છાલ્પાતઙ્કતાં ચ લઘૂત્થાનતાં ચ યાત્રાં ચ બલં ચ (સુ)ખં ચાનવદ્ય(તાં ચ સ્પર્શવિહારતાં ચ ॥)

(એવં ચ વદ ॥ રાજા) માગધો ઽજાતશત્રુર્ વૈદેહીપુત્રો વૃજિભિઃ સાર્ધં પ્રતિવિરુદ્ધઃ ॥ સ એવં પરિષદિ વાચં ભાષ્(અતે ॥ અહમ્ ઇમાન્ વૃજીન્ ઋદ્ધાંશ્ ચ સ્ફીતાંશ્ ચ ક્ષેમાંશ્ ચ) સુભિક્ષાંશ્ ચાકીર્ણબહુજનમનુ(ષ્યાં)શ્ ચો(ત્સા)દય્(ઇ)ષ્યામ્(ઇ) વિનાશયિષ્યામ્(ય્) અનયેન વ્યસન્(અમ્ આપાદયિષ્યામિ ॥)

(કિં ભગવાન્ આમન્ત્રયતે ॥ યથા વર્ષા)કાર સ ભગવાં વ્યાકરોતિ તથૈવ્(ઓદ્ગૃહાણ ॥ તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ ॥ અ)વિતથાવા(દ્)ઇ(ન્)ઓ હિ ભ(વ)ન્તિ (તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ ॥)

(એવં દેવેતિ વર્ષાકારો બ્રાહ્મ)ણમગધમહામાત્રો રાજ્ઞો મા(ગધસ્યાજાતશત્રોર્ વૈદેહીપુત્રસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય) સર્વશ્વેતં વડબ્(આ)રથમ્ અભ્(ઇ)રુહ્ય્(અ) ........ માણવગણપરિવૃતઃ સૌવર્ણેન દણ્ડકમ ........... (રાજગૃહાન્ નિર્યાતિ ભગવતો ઽન્તિકેનોપદર્શનાય ભગવ)ન્તં પર્યુપાસનાયૈ ॥ તસ્ય યા(વદ્ યાનસ્ય ભૂમિસ્ તાવદ્ યાનેન ગત્વા યાનાદ્ અવતીર્ય પદ્ભ્યામ્ એવ ગૃધ્રકૂટં પર્વતમ્ અભિરુહ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપજગામોપેત્ય) ભગવતા સાર્ધં (સંમુખં સંમોદનીં સંરંજનીં વિવિધાં કથાં વ્યતિસાર્યૈકાન્તે ન્યષીદત્ ।)

(એકાન્તે નિષણ્ણો વર્ષાકારો બ્રાહ્મણમગધમાહામા)ત્ર્(ઓ) ભગવ(ન્)તમ્ ઇદ(મ્ અવોચત્ ॥)

(રાજા માગધો ઽજાતશત્રુર્ વૈદેહીપુત્રો ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દત્ય્ અલ્પાબાધતાં ચ પૃચ્છત્ય્ અલ્પાતઙ્કતાં ચ) પૂર્વવદ્ યાવ્(અત્ સ્પર્શ)વિહારતાં ચ ॥

સુ(ખી ભવતુ વર્ષાકાર રાજા માગધો ઽજાતશત્રુર્ વૈદેહીપુત્રસ્ ત્વં ચ ॥)

(રાજા ભદન્ત માગધો ઽજાતશત્રુર્ વૈદેહીપુત્રો વૃજિભિઃ સાર્ધં) પ્રતિવિરુ(દ્ધઃ ॥ સ એવં) પરિષદિ વાચં ભ્(આષતે ॥ અહમ્ ઇમાન્ વૃજીન્ ઋદ્ધાંશ્ ચ સ્ફીતાંશ્ ચ ક્ષેમાંશ્ ચ સુભિક્ષાંશ્ ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યાંશ્ ચોત્સાદયિષ્યામિ વિનાશયિ)ષ્યામ્ય્ અન્(અયેન વ્ય)સનમ્ આપાદયિષ્(ય્)આ(મિ ॥)

(કિં ભગવાઙ્ ગૌતમ આમન્ત્રયતે ॥)

(એકમ્ અહં વર્ષાકાર સમયં વૃજિષુ જનપદેષુ વિહરામિ ચાપાલે ચ્)ઐત્યે ॥ તત્ર મ(યા વૃજીનાં) સપ્તાપરિહા(ણીયા ધર્મા દેશિતાઃ ॥ યાવચ્ ચ વર્ષાકાર વૃજય ઇમાન્ સપ્તાપરિહાણીયાન્ ધર્માન્ સમાદાય વર્તિષ્યન્તે વૃજિષુ ચ સપ્તાપરિહા)ણીયા (ધ)ર્માઃ સન્દ્રક્ષ્ય્(અન્તે વૃદ્ધિર્ એવ વૃજીનાં પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા કુશલાનાં ધર્માણાં ન પરિહાણિઃ ॥)

(એવમ્ અહં ભદન્તાસ્ય ભગવતો ગૌતમસ્ય સંક્ષિપ્તેન) ભા(ષિ)તસ્યાવિ(ભક્તસ્ય વિસ્તરેણાર્થં નાજાનામિ ॥ ભગવાન્ ગૌતમો સંક્ષિપ્તેન ભાષિતસ્યાર્થં વિભક્તં વિસ્તરેણ ભાષેત ॥ એવમ્ અહં ભગવતો ગૌતમ)સ્ય સંક્ષિપ્તેન ભાષિતસ્યાવિભ્(અક્તં વિસ્તરેણાર્થં સાધુ એવાજ્ઞાસ્યામિ ॥)

(તેન ખલુ સમયેનાયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પૃષ્ઠતઃ સ્થિતો ભ)ગવન્તં વીજયમાનઃ ॥ તત્ર ભગ(વાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે ॥)

(કિં નુ ત્વયાનન્દ શ્રુતં વૃજયો ઽભીક્ષ્ણસન્નિપાતા અભીક્ષ્ણં સન્નિપાતબહુલા વિહરન્તિ ॥)

(શ્રુતં મે ભદન્ત વૃજયો ઽભીક્ષ્ણસન્નિપાતા અભીક્ષ્ણં સન્નિપાતબહુલા વિહરન્તિ ॥)

(યાવચ્ ચ વર્ષાકાર વૃજયો ઽભીક્ષ્ણસન્નિપાતા અભીક્ષ્ણં સન્નિપાતબહુલા વિહરિષ્યન્તિ વૃદ્ધિર્ એવ વૃજીનાં પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા કુશલાનાં ધર્માણાં ન પરિહાણિઃ ॥)

(કિં નુ ત્વયાનન્દ શ્રુતં વૃજયઃ સમગ્રાઃ સન્નિપતન્તિ સમગ્રા વ્યુત્તિષ્ઠન્તિ સમગ્રા વૃજિકરણીયાનિ કુર્વન્તિ ॥)

(શ્રુતં મે ભ)દન્ત વૃજયઃ સમ(ગ્રાઃ સન્નિપતન્તિ સમગ્રા વ્યુત્તિષ્ઠન્તિ સમગ્રા વૃજિકરણીયાનિ કુર્વન્તિ ॥)

(યાવચ્ ચ વર્ષાકાર વૃજયઃ સમગ્રાઃ સન્નિપતિષ્યન્તિ સમ)ગ્રા વ્યુત્થાસ્યન્તિ (સમગ્રા વૃજિકરણીયાનિ કરિષ્યન્તિ વૃદ્ધિર્ એવ વૃજીનાં પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા કુશલાનાં ધર્માણાં ન પરિહાણિઃ ॥)

(કિં નુ ત્વયાનન્દ શ્રુતં વૃજયો ઽપ્ર)ણિહિતં ન પ્રણિ(દધતિ પ્રણિહિતં ચ ન સમુચ્છિન્દતિ યથાપ્રજ્ઞપ્તં વૃજિધર્મં સમાદાય વર્તન્તે ॥)

(શ્રુતં મે ભદન્ત વૃજયો ઽપ્રણિહિતં ન પ્રણિદધતિ પ્રણિહિ)તં ચ ન સમુચ્છિન્(દ)()ન્(તિ યથાપ્રજ્ઞપ્તં વૃજિધર્મં સમાદાય વર્તન્તે ॥)

(યાવચ્ ચ વર્ષાકાર વૃજયો ઽપ્રણિહિતં ન પ્રણિધાસ્યન્તિ પ્રણિહિતં ચ ન સમુચ્છેત્સ્યન્તિ યથાપ્રજ્ઞપ્તં) વૃજિધર્મં સમાદા(ય વર્તિષ્યન્તે વૃદ્ધિર્ એવ વૃજીનાં પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા કુશલાનાં ધર્માણાં ન પરિહાણિઃ ॥)

(કિં નુ ત્વયાનન્દ શ્રુતં યાસ્ તા વૃજીનાં વૃજિપ્રજાપત્યો વૃજિકુમારિકાશ્ ચ પિતૃરક્ષિતા માતૃરક્ષિતા ભ્રાતૃરક્ષિતા ભગિનીરક્ષિતાઃ શ્વશુરરક્ષિતા શ્વશ્રુરક્ષિતા જ્ઞાતિરક્ષિતા ગોત્રરક્ષિતાઃ સપરિદણ્ડાઃ સસ્વામિકાઃ કન્)યાઃ પરપરિગૃ(હીતા અન્તશો માલાગુણપરિક્ષિપ્તા અપિ તદ્રૂપાસુ) ન સ(હસા બલેનાનુપ્રસ્કન્દ્ય કામેષુ ચારિત્રમ્ આપદ્યન્તે ॥)

(શ્રુતં મે ભદન્ત વૃજયો યા)સ્ તા વૃજીનાં વૃજિ(પ્)ર્(અજાપત્યો વૃજિકુમારિકાશ્ ચ પિતૃરક્ષિતા માતૃરક્ષિતા પૂર્વવદ્ યાવદ્ અન્તશો માલાગુણપરિક્ષિપ્તા અ)પિ તદ્રૂપા(સુ ન સહસા) બલેનાનુપ્રસ્કન્દ્ય કામેષુ ચારિત્રમ્ આપદ્ય(ન્તે ॥)

(યાવચ્ ચ વર્ષાકાર વૃજયો યાસ્ તા) વ્(ઋ)જીનાં વૃજિ(પ્રજાપત્યો વૃજિકુમારિકાશ્ ચ પૂર્વવદ્ યાવદ્ અન્તશો માલાગુણપરિક્ષિપ્તા અપિ) તદ્રૂપાસુ ન સ(હસા બલેનાનુપ્રસ્કન્દ્ય કામેષુ ચારિત્રમ્ આપત્સ્યન્તે વૃદ્ધિર્ એવ) વૃજીનાં (પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા કુશલાનાં ધર્માણાં ન પરિહાણિઃ ॥)

(કિં નુ ત્વયાનન્દ શ્રુતં વૃજયો યે) તે વૃજીનાં વૃજિમહ્(અલ્લકાસ્ તાન્ સત્કુર્વન્તિ ગુરુકુર્વન્તિ માનયન્તિ પૂજયન્તિ તેષાં વચનં શ્રોતવ્યં મન્યન્તે ॥)

(શ્રુતં મે ભદન્ત વૃજ)યો યે તે વૃ(જીનાં વૃજિમહલ્લકાસ્ તાન્ સત્કુર્વન્તિ ગુરુકુર્વન્તિ માનયન્તિ પૂજયન્તિ તેષાં વચનં શ્રોતવ્યં મન્યન્તે ॥)

(યાવચ્ ચ વર્ષાકાર વૃજયો યે તે વૃજીનાં વૃજિમહલ્લકાસ્ તાન્ સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ તેષાં વચનં શ્રોત)વ્યં મ(ં)સ્ય્(અન્તે) વ્(ઋ)દ્ધિર્ એવ વૃજીનાં પ્રતિ(કાંક્ષિતવ્યા કુશલાનાં ધર્માણાં ન પરિહાણિઃ ॥)

(કિં નુ ત્વયાનન્દ શ્રુતં વૃજયો યે તે વૃજીનાં ચતુર્દિક્ષુ વૃજિચૈત્યાસ્ તાન્ સત્કુર્વન્તિ ગુરુકુર્વન્)તિ માનયન્તિ પૂજયન્તિ તેષાં ચ પૌ(રાણં ચિહ્નવૃત્તં ન સમુચ્છિન્દન્તિ ॥)

(શ્રુતં મે ભદન્ત વૃજયો યે તે વૃજીનાં ચતુર્દિક્ષુ વૃજિચૈત્યાસ્ તાન્ સત્કુર્વન્તિ ગુરુકુર્વન્તિ માનયન્તિ પૂજયન્)તિ તેષાં ચ પૌરાણં ચિહ્(ન્)અવૃત્તં (ન સમુચ્છિન્દન્તિ ॥)

(યાવચ્ ચ વર્ષાકાર વૃજયો યે તે વૃજીનાં ચતુર્દિક્ષુ વૃજિચૈત્યાસ્ તાન્ સત્કરિ)ષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ તેષાં ચ પૌરાણં ચિહ્નવૃત્તં ન સમુ(ચ્છેત્)સ્ય(ન્)તિ વૃદ્ધિર્ એવ વૃજીનાં પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા કુશલાનાં ધર્માણા(ં) ન પરિહાણિ(ઃ) ॥

(કિં નુ ત્વયાનન્દ) શ્રુતં વૃજીનામ્ અર્હતા(મ્ અન્તિ)કે તીવ્રચેતસ આરક્ષાસ્મૃતિઃ પ્રત્યુપસ્થિતા કચ્ચિદ્ અનાગતાશ્ ચાર્હન્ત આગચ્છેયુર્ આગતાશ્ ચાભિરમેરંસ્ તે ચ ન વિહન્યેરઞ્ ચીવરપિણ્ડપા(તશયનાસનગ્લા)નપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ ॥

શ્રુતં મે ભદન્ત વૃજીનામ્ અર્હતામ્ અન્તિકે તીવ્રચેતસ આરક્ષાસ્મૃતિઃ પ્રત્યુપસ્થિતા કચ્ચિદ્ અનાગતાશ્ ચાર્હન્ત આગ(ચ્છેયુર્ આગતાશ્ ચા)ભિરમેરંસ્ તે ચ ન વિહન્યેરઞ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ ॥

યાવચ્ ચ વર્ષાકાર વૃ(જી)નામ્ અર્હતામ્ અન્તિકે તીવ્રચેતસ (આરક્ષાસ્મૃતિઃ) પ્રત્યુપસ્થિતા ભવિષ્યતિ કચ્ચિદ્ અનાગતાશ્ ચાર્હન્ત આગચ્છેયુર્ આગતાશ્ ચાભિરમેર(ં)સ્ તે ચ ન વિહન્યેરઞ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કા(રૈર્ વૃદ્ધિર્ એવ વૃજી)નાં પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા કુશલાનાં ધર્માણાં ન પરિહાણિઃ ॥

યાવચ્ ચ વર્ષાકાર વૃજય ઇમાન્ સપ્તાપરિહાણીયાન્ ધર્માન્ સમાદાય વર્તિષ્યન્તે વૃજિષુ ચ સપ્તાપરિહા(ણીયા ધર્માઃ સન્દ્રક્ષ્યન્)તે વૃદ્ધિર્ એવ વૃજીનાં પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા કુશલાનાં ધર્માણાં ન પરિહાણિઃ ॥

એકૈકેન તાવદ્ ભો ગૌતમાઙ્ગેન સમન્વાગતા વૃજયો ઽગમનીયાઃ સ્યૂ રાજ્ઞો માગ(ધસ્યાજાતશ)ત્રોર્ વૈદેહીપુત્રસ્ય કઃ પુનર્ વાદઃ સર્વૈઃ ॥

હન્ત ભો ગૌતમ ગમિષ્યામો બહુકૃત્યાઃ સ્મો બહુકરણીયાઃ ॥

યસ્યેદાનીં વર્ષાકાર કાલ(ં) મન્યસે ॥

અથ વર્ષાકારો બ્રાહ્મણમગધમહામાત્રો ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તઃ ॥