મહાભારત · અધ્યાય 9.9

તત્પ્રભગ્નં બલં દૃષ્ટ્વા મદ્રરાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉવાચ સારથિં તૂર્ણં ચોદયાશ્વાન્મહાજવાન્ ॥

એષ તિષ્ઠતિ વૈ રાજા પાણ્ડુપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
છત્રેણ ધ્રિયમાણેન પાણ્ડુરેણ વિરાજતા ॥

અત્ર માં પ્રાપય ક્ષિપ્રં પશ્ય મે સારથે બલમ્ ।
ન સમર્થા હિ મે પાર્થાઃ સ્થાતુમદ્ય પુરો યુધિ ॥

એવમુક્તસ્તતઃ પ્રાયાન્મદ્રરાજસ્ય સારથિઃ ।
યત્રા રાજા સત્યસન્ધો ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

આપતન્તં ચ સહસા પાણ્ડવાનાં મહદ્બલમ્ ।
દધારૈકો રણે શલ્યો વેલોદ્વૃત્તમિવાર્ણવમ્ ॥

પાણ્ડવાનાં બલૌઘસ્તુ શલ્યમાસાદ્ય મારિષ ।
વ્યતિષ્ઠત તદા યુદ્વે સિન્ધોર્વેગ ઇવાચલમ્ ॥

મદ્રરાજં તુ સમરે દૃષ્ટ્વા યુદ્ધાય ધિષ્ઠિતમ્ ।
કુરવઃ સન્ન્યવર્તન્ત મૃત્યું કૃત્વા નિવર્તનમ્ ॥

તેષુ રાજન્નિવૃત્તેષુ વ્યૂઢાનીકેષુ સર્વશઃ ।
પ્રાવર્તત મહારૌદ્રઃ સઙ્ગ્રામઃ શોણિતોદકઃ ॥

સમાર્ચ્છચ્ચિત્રસેનં તુ નકુલો યુદ્ધદુર્મદઃ ।
તૌ પરસ્પરમાસાદ્ય ચિત્રકાર્મુકધારિણૌ ॥

મેઘાવિવ યથોદ્વૃત્તૌ દક્ષિણોત્તરવર્ષિણૌ ।
શરતોયૈઃ સિષિચતુસ્તૌ પરસ્પરમાહવે ॥

નાન્તરં તત્ર પશ્યામઃ પાણ્ડવસ્યેતરસ્ય ચ । ઉભૌ કૃતાસ્ત્રૌ બલિનૌ રથચર્યાવિશારદૌ ।
પરસ્પરવધે યત્તૌ છિદ્રાન્વેષણતત્પરૌ ॥

ચિત્રસેનસ્તુ ભલ્લેન પીતેન નિશિતેન ચ ।
નકુલસ્ય મહારાજ મુષ્ટિદેશેઽચ્છિનદ્ધનુઃ ॥

અથૈનં છિન્નધન્વાનં રુક્મપુઙ્ખૈઃ શિલાશિતૈઃ ।
ત્રિભિઃ શરૈરસમ્ભ્રાન્તો લલાટે વૈ સમાર્પયત્ ॥

હયાંશ્ચાસ્ય શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પ્રેષયામાસ મૃત્યવે ।
તથા ધ્વજં સારથિં ચ ત્રિભિસ્ત્રિભિરપાતયત્ ॥

સ શત્રુભુજનિર્મુક્તૈર્લલાટસ્થૈસ્ત્રિભિઃ શરૈઃ ।
નકુલઃ શુશુભે રાજંસ્ત્રિશૃઙ્ગ ઇવ પર્વતઃ ॥

સ ચ્છિન્નધન્વા વિરથઃ ખઙ્ગમાદાય ચર્મ ચ ।
રથાદવાતરદ્વીરઃ શૈલાગ્રાદિવ કેસરી ॥

પદ્મામાપતતસ્તસ્ય શસ્વૃષ્ટિં સમાસૃજત્ ।
નકુલોઽપ્યગ્રસત્તાં વૈ ચર્મણા લઘુવિક્રમઃ ॥

ચિત્રસેનરથં પ્રાપ્ય ચિત્રયોધી જિતશ્રમઃ ।
આરુરોહ મહાબાહુઃ સર્વસૈન્યસ્ય પશ્યતઃ ॥

સકુણ્ડલં સમુકુટં સુનસં સ્વાયતેક્ષણમ્ ।
ચિત્રસેનશિરઃ કાયાદપાહરત પાણ્ડવઃ ॥

સ પપાત રથાત્તસ્માદ્દિવાકરસમદ્યુતિઃ ॥

ચિત્રસેનશિરસ્તત્તુ દૃષ્ટ્વા તત્ર મહારથાઃ ।
સાધુવાદસ્વનાંશ્ચક્રુઃ સિંહનાદાંશ્ચ પુષ્કલાન્ ॥

વિશસ્તં ભ્રાતરં દૃષ્ટ્વા કર્ણપુત્રૌ મહારથૌ ।
સુશર્મા સત્યસેનશ્ચ મુઞ્ચન્તૌ વિવિધાઞ્શરાન્ ॥

તતોઽભ્યધાવતાં તૂર્ણં પાણ્ડવં રથિનાં વરમ્ ।
જિઘાંસન્તૌ યથા નાગં વ્યાઘ્રૌ રાજન્મહાવને ॥

તાવભ્યેત્ય મહાબાહૂ દ્વાવપ્યતિમહારથૌ ।
શરૌષાન્સમ્યગસ્યન્તૌ જીમૂતૌ સલિલં યથા ॥

સ શરૈઃ સર્વતો વિદ્ધઃ પ્રહૃષ્ટ ઇવ પાણ્ડવઃ । અન્યત્કાર્મુકમાદાય રથમારુહ્ય વેગવાન્ ।
અતિષ્ઠત રણે વીરઃ ક્રુદ્ધરૂપ ઇવાન્તકઃ ॥

તસ્ય તૌ ભ્રાતરૌ રાજઞ્શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
રથં વિશકલીકર્તું સમારબ્ધૌ વિશામ્પતે ॥

તતઃ પ્રહસ્ય નકુલશ્ચતુર્ભિશ્ચતુરો રણે ।
જઘાન નિશિતૈર્બાણૈઃ સત્યસેનસ્ય વાજિનઃ ॥

તતઃ સન્ધાય નારચં રુક્મપુઙ્ખં શિલાશિતમ્ ।
ધનુશ્ચિચ્છેદ રાજેન્દ્ર સત્યસેનસ્ય પાણ્ડવઃ ॥

અથાન્યં રથમાસ્થાય ધનુરાદાય ચાપરમ્ ।
સત્યસેનઃ સુશર્મા ચ પાણ્ડવં પર્યધાવતામ્ ॥

અવિધ્યત્તાવસમ્ભ્રાન્તૌ માદ્રીપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં મહારાજ શરાભ્યાં રણમૂર્ધનિ ॥

સુશર્મા તુ તતઃ ક્રુદ્ધઃ પાણ્ડવસ્ય મહદ્ધનુઃ ।
ચિચ્છેદ પ્રહસન્યુદ્ધે ક્ષુરપ્રેણ મહારથઃ ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય નકુલઃ ક્રોધમૂચ્છિતઃ ।
સુશર્માણં પઞ્ચભિર્વિદ્ધ્વા ધ્વજમેકેન ચિચ્છિદે ॥

સત્યસેનસ્ય સ ધનુર્હસ્તાવપં ચ મારિષ ।
ચિચ્છેદ તરસા યુદ્ધે તત ઉચ્ચુક્રુશુર્જનાઃ ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય વેગઘ્નં ભારસાધનમ્ ।
શરૈઃ સઞ્છાદયામાસ સમન્તાત્પાણ્ડુનન્દનમ્ ॥

સન્નિવાર્ય તુ તાન્બાણાન્નકુલઃ પરવીરહા ।
સત્યસેનસુશર્માણૌ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામવિધ્યત ॥

તાવેનં પ્રત્યવિધ્યેતાં પૃથક્પૃથગજિહ્મગૈઃ ।
સારથિં ચાસ્ય રાજેન્દ્ર શિતૈર્વિવ્યધતુઃ શરૈઃ ॥

સત્યસેનો રથેષાં તુ નકુલસ્ય ધનુસ્તથા ।
પૃથક્ શરાભ્યાં ચિચ્છેદ કૃતહસ્તઃ પ્રતાપવાન્ ॥

સ રથેઽતિરથસ્તિષ્ઠન્રથશક્તિં પરામૃશત્ ॥ સ્વર્ણદણ્ડામકુણ્ઠાગ્રાં તૈલધૌતાં સુનિર્મલામ્ ।

લેલિહાનામિવ વિમો નાગકન્યાં મહાવિષામ્ ॥

સમુદ્યમ્ય ચ ચિક્ષેપ સત્યસેનસ્ય સંયુગે ॥

સા તસ્ય હૃદયં ગત્યા વિભેદ શતધા નૃપ ।
સ પવાત રથાદ્ભૂમિં યતસત્વોઽલ્પત્તેતનઃ ॥

ભ્રાતરં નિહતં દૃષ્ટ્વા સુશર્મા ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
અભ્યવર્ષચ્છરૈસ્તૂર્ણં પાદાતં પાણ્ડુનન્દનમ્ ॥

ચતુર્ભિશ્ચતુરો વાહાન્ધ્વજં છિત્ત્વા ચ પઞ્ચભિઃ ।
ત્રિભિર્વૈ સારથિં હત્વા કર્ણપુત્રો નનાદ હ ॥

નકુલં વિરથં દૃષ્ટ્વા દ્રૌપદેયો મહારથમ્ ।
સુતસોમોઽભિદુદ્રાવ પરીપ્સન્પિતરં રણે ॥

તતોઽધિરુહ્ય નકુલઃ સુતસોમસ્ય તં રથમ્ ।
શુશુભે ભરતશ્રેષ્ઠો ગિરિસ્ય ઇવ કેસરી ॥

અન્યત્કાર્મુકમાદાય સુશર્માણમયોધયત્ ॥

તત્ર તૌ શરવર્ષાભ્યાં સમાસાદ્ય પરસ્પરમ્ ।
પરસ્પરવધે યત્નં ચક્રતુઃ સુમહારથૌ ॥

સુશર્મા તુ તઃ ક્રુદ્ધઃ પાણ્ડવં વિશિખૈસ્ત્રિભિઃ ।
સુતસોમં તુ વિંશત્યા વાહ્વોરુરસિ ચાર્પયત્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ નકુલઃ પરવીરહા ।
શરૈસ્તસ્ય દિશઃ સર્વાશ્છાદયામાસ વીર્યવાન્ ॥

તતો ગૃહીત્વા તીક્ષ્ણાગ્રમર્ધચન્દ્રં સુતેજનમ્ ।
આકર્ણપૂર્ણં ચિક્ષેપ કર્ણપુત્રાય સંયુગે ॥

તસ્ય તેન શિરઃ કાયાજ્જહાર નૃપસત્તમ ।
પશ્યતાં સર્વસૈન્યાનાં તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

સ હતઃ પ્રાપતદ્રાજન્નકુલેન મહાત્મના ।
નદીપેxxxxxxxણસ્તીરજઃ પાદપો મહાન્ ॥

કર્ણપુત્રવચં દૃષ્ટ્વા નકુલસ્ય ચ વિક્રમમ્ ।
પ્રદુદ્રાવ ભવાત્સેના તાવકી ભરતર્વભ ॥

તાં તુ સેનાં મહારાજ્ઞ મદ્રરાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
xxxxxx શૂરઃ સેનાપતિરરિન્દમઃ ॥

xxxxxx વ્યવસ્યાપ્ય ચ વાહિનીમ્ ।
xxxxxxx ભૂશં કૃત્વા ધનુઃશબ્દં ચ દારુણમ્ ॥

xxxxxx સગરે રાજન્રાન્ક્ષેતા દૃઢધન્વના ।
પ્રત્યુદ્યયુશ્ચ તાંસ્તે તુ સમન્તાદ્વિગતવ્યથાઃ ॥

મદ્રરાજં મહેષ્વાસં પરિવાર્ય સમન્તતઃ ।
સ્થિતા રાજન્મહાસેના યોદ્વુકામા સમન્તતઃ ॥

સાત્યકિર્ભીમસેનશ્ચ માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ ।
યુધિષ્ઠિરં પુરસ્કૃત્ય હીનિષેવમરિન્દમમ્ ॥

પરિવાર્ય રણે વીરાઃ સિંહનાદં પ્રચક્રિરે ।
બાણશઙ્ખરવાંસ્તીવ્રાન્ક્ષ્વેલાશ્ચ વિવિધા દધુઃ ॥

તથૈવ તાવકાઃ સર્વે મદ્રાધિપતિમઞ્જસા ।
પરિવાર્ય સુસંરબ્ધાઃ પુનર્યુદ્ધમરોચયન્ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં ભીરૂણાં ભયવર્ધનમ્ ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ મૃત્યું કૃત્વા નિબર્તનમ્ ॥

યથા દેવાસુરં યુદ્ધં પૂર્વમાસીદ્વિશામ્પતે ।
અભીતાનાં તથાઽસીત્તદ્યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્ ॥

તતઃ કપિધ્વજો રાજન્હત્વા સંશપ્તકાન્રણે ।
અભ્યદ્રવત તાં સેનાં કૌરવીં પાણ્ડુનન્દનઃ ॥

તથૈવ પાણ્ડવાઃ સર્વે ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમાઃ ।
અભ્યધાવન્તતાં સેનાં વિસૃજન્તઃ શિતાઞ્શરાન્ ॥

પાણ્ડવૈરવકીર્ણાનાં સમ્મોહઃ સમજાયત ।
ન ચ જજ્ઞુસ્ત્વનીકાનિ દિશો વા વિદિશસ્તથા ॥

આપૂર્યમાણા નિશિતૈઃ શરૈઃ પાણ્ડવચોદિતૈઃ । હતપ્રવીરા વિધ્વસ્તા વાર્યમાણા સમન્તતઃ ।
કૌરવ્યવધ્યત ચમૂઃ પાણ્ડુપુત્રૈર્મહારથૈઃ ॥

તથૈવ પાણ્ડવં સૈન્યં શરૈ રાજન્સમન્તતઃ ।
રણેઽહન્યત પુત્રૈસ્તે શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

તે સેને ભૃશસન્તપ્તે વધ્યમાને પરસ્પરમ્ ।
વ્યાકુલે સમપદ્યેતાં વર્ષાસુ સરિતાવિવ ॥

આવિવેશ તતસ્તીવ્રં તાવકાનાં મહદ્ભયમ્ ।
પાણ્ડવાનાં ચ રાજેન્દ્ર તથાભૂતે મહાહવે ॥