મહાભારત · અધ્યાય 9.62

હતં દુર્યોધનં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનેન સંયુગે ।
પાણ્ડવાઃ સૃઞ્જયાશ્ચૈવ કિમકુર્વત સઞ્જય ॥
સ્̤અઞ્જય ઉવાચ ।

હતં દુર્યોધનં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનેન સંયુગે ।
સિંહેનેવ મહારાજ મત્તં વનગજં યથા ॥

પ્રહૃષ્ટમનસસ્તત્ર કૃષ્ણેન સહ પાણ્ડવાઃ । પાઞ્ચાલાઃ સૃઞ્જયાશ્ચૈવ નિહતે કુરુનન્દને ।
આવિધ્યન્નુત્તરીયાણિ સિંહનાદાંશ્ચ નેદિરે ॥

નૈતાન્હર્ષસમાવિષ્ટાનિયં સેહે વસુન્ધરા ॥

ધનૂંષ્યેકે વ્યાક્ષિપન્ત જ્યાશ્ચાપ્યન્યે તથાઽક્ષિપન્ ।
દધ્મુરન્યે મહાશઙ્ખાનન્યે જઘ્નુશ્ચ દુન્દુભીન્ ॥

ચિકીડુશ્ચ તથૈવાન્યે જહસુશ્ચ તવાહિતાઃ ।
અબ્રુવંશ્ચાસકૃદ્વીરા ભીમસેનમિદં વચઃ ॥

દુષ્કરં ભવતા કર્મ રણેઽદ્ય સુમહત્કૃતમ્ ।
કૌરવેયં રણે હત્વા ગદયાઽતિકૃતશ્રમમ્ ॥

ઇન્દ્રેણેવ હિ વૃત્રસ્ય વધં પરમસંયુગે ।
ત્વયા કૃતમમન્યન્ત શત્રોર્વધમિમં જનાઃ ॥

ચરન્તં વિવિધાન્માર્ગાન્મણ્ડલાનિ ચ સર્વશઃ ।
દુર્યોધનમિમં શૂરં કોઽન્યો હન્યાદ્વૃકોદરાત્ ॥

વૈરસ્ય ચ ગતઃ પારં ત્વમિહાન્યૈઃ સુદુર્ગમમ્ ।
અશક્યમેતદન્યેન સમ્પાદયિતુમીદૃશમ્ ॥

કુઞ્જરેણેવ મત્તેન વીરસઙ્ગ્રામમૂર્ધનિ ।
દુર્યોધપશિરો દિષ્ટ્યા પાદેન મૃદિતં ત્વયા ॥

સિંહેન મહિષસ્યેવ કૃત્વા સઙ્ગરમુત્તમમ્ ।
દુઃશાસનસ્ય રુધિરં દિષ્ટ્યા પીતં ત્વયાઽનઘ ॥

યે વિપ્રકુર્વન્રાજાનં ધર્માત્માનં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
મૂર્ધ્નિ તેષાં કૃતઃ પાદો દિષ્ટ્યા તે સ્વેન કર્મણા ॥

અમિત્રાણામધિષ્ઠાનાદ્વધાદ્દુર્યોધનસ્ય ચ ।
ભીમ દિષ્ટ્યા પૃથિવ્યાં તે પ્રથિતં સુમહદ્યશઃ ॥

એવં નૂનં હતે વૃત્રે શક્રં નન્દન્તિ બન્દિનઃ ।
તથા ત્વાં નિહતામિત્રં વયં નન્દામ ભારત ॥

દુર્યોધનવધે યાનિ રોમાણિ હૃષિતાનિ નઃ । અદ્યાપિ ન વિકૃષ્યન્તે તાનિ તદ્વિદ્ધિ ભારત ।
ઇત્યબ્રુન્ભીમસેનં વાતિકાસ્તત્ર સઙ્ગતાઃ ॥

તાન્હૃષ્ટાન્પુરુષવ્યાઘ્રાન્પાઞ્ચાલાન્પાણ્ડવૈઃ સહ ।
બ્રુવતોઽસદૃશં તત્ર પ્રોવાચ મધુસૂદનઃ ॥

ન ન્યાય્યં નિહતં શત્રું ભૂયો હન્તું નરાધિપાઃ ।
અસકૃદ્વાગ્ભિરુગ્રાભિર્નિહતો હ્યેષ મન્દધીઃ ॥

તદૈવૈષ હતઃ પાપો યદૈવ નિરપત્રપઃ ।
લુબ્ધઃ પાપસહાયશ્ચ સુહૃદાં શાસનાતિગઃ ॥

બહુશો વિદુરદ્રોણકૃપગાઙ્ગેયસૃઞ્જયૈઃ ।
પાણ્ડુભ્યઃ પ્રાર્થ્યમાનોઽપિ પિત્ર્યમંશં ન દત્તવાન્ ॥

નૈવ તેભ્યોઽદ્ય મિત્રં વા શત્રુર્વા પુરુષાધમઃ ।
કિમનેન વિતુન્નેન વાગ્ભિઃ કાષ્ઠસધર્મણા ॥

રથેષ્વારોહત ક્ષિપ્રં ગચ્છામો વસુધાધિપાઃ ।
દિષ્ટ્યા હતોઽયં પાપાત્મા સામાત્યજ્ઞાતિબાન્ધવઃ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા ત્વધિક્ષેપં કૃષ્ણાદ્દુર્યોધનો નૃપઃ ।
અમર્ષવશમાપન્ન ઉદતિષ્ઠદ્વિશામ્પતે ॥

સ્ફિગ્દેશેનોપવિષ્ટઃ સ દોર્ભ્યાં વિષ્ટભ્ય મેદિનીમ્ ।
દૃષ્ટિં ભ્રૂસઙ્કટાં કૃત્વા વાસુદેવે ન્યપાતયત્ ॥

અર્ધોન્નતશરીરસ્ય રૂપમાસીન્નૃપસ્ય તુ ।
ક્રુદ્ધસ્યાશીવિષસ્યેવ ચ્છિન્નપુચ્છસ્ય ભોગિનઃ ॥

પ્રાણાન્તકરિણીં ઘોરાં વેદનામપ્યચિન્તયન્ ।
દુર્યોધનો વાસુદેવં વાગ્ભિરુગ્રાભિરાર્દયત્ ॥

કંસદાસસ્ય દાયાદ ન તે લજ્જાઽસ્ત્યનેન વૈ । અધર્મેણ ગદાયુદ્ધે યદર્હં વિનિપાતિતઃ ।
ઊરૂભિન્ધીતિ ભીમસ્ય સ્મૃતિં મિથ્યાપ્રયચ્છતા ॥

કિં ન વિજ્ઞાતમેતન્મે યદર્જુનમવોચથાઃ । ઘાતયિત્વા મહીપાલાનૃજુયુદ્ધાન્સહસ્રશઃ ।
જિહ્મૈરુપાયૈર્બહુભિર્ન તે લજ્જા ન તે ઘૃણા ॥

અહન્યહનિ શૂરાણાં કુર્વાણઃ કદનં મહત્ ।
શિખણ્ડિનં પુરસ્કૃત્ય ઘાતિતસ્તે પિતામહઃ ॥

અશ્વત્થામ્નઃ સનામાનં હત્વા નાગં સુદુર્મતે ।
આચાર્યો ન્યાસિતઃ શસ્ત્રં કિં તન્ન વિદિતં મયા ॥

સ ચાનેન નૃશંસેન ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન વીર્યવાન્ ।
પાત્યમાનસ્ત્વયા દૃષ્ટો ન ચૈનં ત્વમવારયઃ ॥

વધાર્થં પાણ્ડુપુત્રસ્ય યાચિતાં શક્તિમેવ ચ ।
ઘટોત્કચે વ્યંસયતઃ કસ્ત્વત્તઃ પાપકૃત્તમઃ ॥

છિન્નહસ્તઃ પ્રાયગતસ્તથા ભૂરિશ્રવા બલી ।
ત્વયાઽભિસૃષ્ટેન હતઃ શૈનેયેન દુરાત્મના ॥

કુર્વાણશ્ચોત્તમં કર્મ કર્ણઃ પાર્થજિગીષયા ।
વ્યંસનેનાશ્વસેનસ્ય પન્નગેન્દ્રસ્ય વૈ પુનઃ ॥

પુનશ્ચ પતિતે ચક્રે વ્યસનાર્તઃ પરાજિતઃ ।
પાપિતઃ સમરે કર્ણશ્ચક્રવ્યાગ્રોઽગ્રણીર્નૃણામ્ ॥

યદિ માં ચાપિ કર્ણં ચ ભીષ્મદ્રોણૌ ચ સંયુગે ।
ઋજુના પ્રતિયુધ્યેથા ન તે સ્યાદ્વિજયો ધ્રુવમ્ ॥

ત્વયા પુનરનાર્યેણ જિહ્મમાર્ગેણ પાર્થિવાઃ ।
સ્વધર્મમનુતિષ્ઠન્તો વયં ચાન્યે ચ ઘાતિતાઃ ॥

ત્વયા માયાવિના કૃષ્ણ માયાં કર્મપ્રમોષિણીમ્ ।
કૃત્વા હતઃ સિન્ધુપતિઃ કિં તન્ન વિદિતં મમ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

હતસ્ત્વમસિ ગાન્ધારે સભ્રાતૃસુતબાન્ધવઃ ।
સગણઃ સસુહૃચ્ચૈવ પાપં માર્ગમનુષ્ઠિતઃ ॥

તવૈવ દુષ્કૃતૈર્વીરૌ ભીષ્મદ્રોણૌ નિપાતિતૌ ।
કર્ણશ્ચ નિહતઃ સઙ્ખ્યે તવ શીલાનુવર્તકઃ ॥

યાચ્યમાનં મયા મૂઢ પિત્ર્યમંશં ન દિત્સસિ ।
પાણ્ડવેભ્યઃ સ્વરાજ્યં ચ લોભાચ્છકુનિનિશ્ચયાત્ ॥

વિષં તે ભીમસેનાય દત્તં સર્વે ચ પાણ્ડવાઃ ।
પ્રદીપિતા જતુગૃહે માત્રા સહ સુદુર્મતે ॥

સભાયાં યાજ્ઞસેની ચ કૃષ્ટા દ્યૂતે રજસ્વલા ।
તદૈવ તાવદ્દુષ્ટાત્મન્વધ્યસ્ત્વં નિરપત્રપ ॥

અનક્ષજ્ઞં ચ ધર્મજ્ઞં સૌબલેનાક્ષવેદિના ।
નિકૃત્યા યત્પરાજૈષીસ્તસ્માદસિ હતો રણે ॥

જયદ્રથેન પાપેન યત્કૃષ્ણા ક્લેશિતા વને ।
યાતેષુ મૃગયાં ચૈવ તૃણબિન્દોરથાશ્રમમ્ ॥

અભિમન્યુશ્ચ યદ્બાલ એકો બહુભિરાહવે ।
ત્વદ્દોષૈર્નિહતઃ પાપ તસ્માદસિ હતો રણે ॥

કુર્વાણં કર્મ સમરે પાણ્ડવાનર્થકાઙ્ક્ષિણમ્ ।
યચ્છિખણ્ડ્યવધીદ્ભીષ્મં મિત્રાર્થે ન વ્યતિક્રમઃ ॥

સ્વધર્મં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા આચાર્યસ્ત્વત્પ્રિયેપ્સયા ।
પાર્ષતેન હતઃ સઙ્ખ્યે વર્તમાનોઽસતાં પથિ ॥

પ્રતિજ્ઞામાત્મનઃ સત્યાં ચિકીર્ષન્સમરે નિપુમ્ ।
હતવાન્સાત્વતો વિદ્વાન્સૌમદત્તિં મહારથમ્ ॥

અર્જુનઃ સમરે રાજન્યુધ્યમાનઃ કદાચન ।
નિન્દિતં પુરુષવ્યાઘ્રઃ કરોતિ ન કથઞ્ચન ॥

લબ્ધ્વાઽપિ બહુધા છિદ્રં વીરવૃત્તમનુસ્મરન્ ।
નિજઘાન રણે કર્ણં મૈવં વોચઃ સુદુર્મતે ॥

દેવાનાં મતમાજ્ઞાય તેષાં પ્રિયહિતેપ્સયા ।
અર્જુનસ્ય મહાનાગં મયા વ્યંસિતમસ્ત્રજમ્ ॥

ત્વં ચ ભીષ્મશ્ચ કર્ણશ્ચ દ્રોણો દ્રૌણાયનિસ્તથા ।
વિરાટનગરે તસ્ય હ્યાનૃશંસ્યેન જીવિતાઃ ॥

સ્મર પાર્થસ્ય વિક્રાન્તં ગન્ધર્વેષુ કૃતં તથા ।
અધર્મં નાત્ર ગાન્ધારે પાણ્ડવૈર્યત્કૃતં ત્વયિ ॥

સ્વબાહુબલમાસ્થાય સ્વધર્મેણ પરન્તપાઃ ।
જિતવન્તો રણે વીરાઃ પાપોસિ નિધનં ગતઃ ॥

[યાન્યકાર્યાણિ ચાસ્માકં કૃતાનિતિ પ્રભાષસે ।
વૈગુણ્યેન તવાત્યર્થં સર્વં હિ તદનુષ્ઠિતમ્ ॥

બૃહસ્પતેરુશનસો નોપદેશઃ શ્રુતસ્ત્વયા ।
વૃદ્ધા નોપાસિતાશ્ચૈવ હિતં વાક્યં ન તે શ્રુતભ્ ॥

લોભેનાતિબલેન ત્વં તૃષ્ણયા ચ વશીકૃતઃ । કૃતવાનસ્યકાર્યાણિ વિપાકસ્તસ્ય ભુજ્યતામ્ ॥ ]
દુર્યોધન ઉવાચ ।

અધીતં વિધિવદ્દત્તં ભૂઃ પ્રભુક્તા સસાગરા ।
મૂર્ધ્નિ સ્થિમમિત્રાણાં કો નુ સ્વન્તતરો મયા ॥

યદિષ્ટં ક્ષત્રબન્ધૂનાં સ્વધર્મમનુપશ્યતામ્ ।
તદિદં નિધનં પ્રાપ્તં કો નુ સ્વન્તતરો મયા ॥

દેવાર્હા માનુષા ભોગાઃ પ્રાપ્તા અસુલભા નૃપૈઃ ।
ઐશ્વર્યં ચોત્તમં પ્રાપ્તં કો નુ સ્વન્તતરો મયા ॥

સસુહૃત્સાનુબન્ધસ્ચ સ્વર્ગં ગન્તાઽહમચ્યુત ।
યૂયં ગર્હિતસઙ્કલ્પાઃ શોચન્તો વર્તયિષ્યથ ॥

ન મે વિષાદો ભીમેન પાદેન શિર આહતમ્ ।
કાકા વા કઙ્કગૃધ્રા વા નિધાસ્યન્તિ પદં ક્ષણાત્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અસ્ય વાક્યસ્ય નિધને કુરુરાજસ્ય ધીમતઃ ।
અપતત્સુમહદ્વર્ષં પુષ્પાણાં પુણ્યગન્ધિનામ્ ॥

અવાદયન્ત ગન્ધર્વા વાદિત્રં સુમનોહરમ્ ॥

જગુશ્ચાપ્સરસો રાજ્ઞો યશઃ સમ્બદ્ધમેવ ચ ।
સિદ્ધાશ્ચ મુમુચુર્વાચઃ સાધુસાધ્વિતિ પાર્થિવ ॥

વવૌ ચ સુરભિર્વાયુઃ પુણ્યગન્ધો મૃદુઃસુખઃ ।
વ્યરાજંશ્ચ દિશઃ સર્વા નભો વૈદૂર્યસન્નિભમ્ ॥

અત્યદ્ભુતાનિ તે દૃષ્ટ્વા વાસુદેવપુરોગમાઃ ।
દુર્યોધનસ્ય પૂજાં તુ દૃષ્ટ્વા વ્રીડામુપાગમન્ ॥

હતાંશ્ચાધર્મતઃ શ્રુત્વા શોકાર્તાઃ શુશુચુર્હિ તે ।
ભીષ્મં દ્રોણં તથા કર્ણં ભૂરિશ્રવસમેવ ચ ॥

તાંસ્તુ ચિન્તાપરાન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાન્દીનચેતસઃ ।
પ્રોવાચેદં વચઃ કૃષ્ણો મેઘદુન્દુભિનિસ્વનઃ ॥

નૈષ શક્યોઽતિશીઘ્રાસ્ત્રસ્તે ચ સર્વે મહારથાઃ ।
ઋજુયુદ્ધેન વિક્રાન્તા હન્તું યુષ્માભિરાહવે ॥

ઉપાયાન્નિહતા હ્યેતે મયા તસ્માન્નરાધિપાઃ ।
અન્યથા પાણ્ડવેયાનાં નાભવિષ્યજ્જયઃ ક્વચિત્ ॥

તે હિ સર્વે મહેષ્વાસાશ્ચત્વારોઽતિરથા મુવિ ।
અશક્યા ધર્મતો હન્તું લોકપાલૈરપિ સ્વયમ્ ॥

તથૈવાયં ગદાપાણિર્ધાર્તરાષ્ટ્રો ગતશ્રમઃ ।
અશક્યો ધર્મતો હન્તું કાલેનાપિ દિ દણ્ડિના ॥

નૈતન્મનસિ કર્તવ્યં યદયં નિહતો નૃપઃ ।
મિથ્યાચર્યાચ્છલોપાયૈર્બહવઃ શત્રવો હતાઃ ॥

પૂર્વૈરનુગતો માર્ગો દેવૈરસુરઘાતિભિઃ ।
સદ્ભિશ્ચાનુગતઃ પન્થાઃ સર્વૈરનુગમિષ્યતે ॥

એવં વિધાત્રા વિહિતં સ્વયમેષાં મહાત્મનામ્ ।
દૈવં પુરુષકારેણ ન શક્યમતિવર્તિતુમ્ ॥

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ નિમેષાદ્યો હનિષ્યતિ । કૃતાન્તમન્યથા કર્તું નેચ્છેત્સોઽયં ધનઞ્જય ॥

કૃતકૃત્યાઃ સ્મ સાયાહ્ને નિવાસં રોચયામહે ।
સાશ્વનાગરથાઃ સર્વે વિશ્રામ્યન્તુ નરાધિપાઃ ॥

વાસુદેવવચઃ શ્રુત્વા તદાનીં પાણ્ડવૈઃ સહ ।
પાઞ્ચાલા ભૃશસંહૃષ્ટા વિનેદુઃ સિંહસઙ્ઘવત્ ॥

તતઃ પ્રાધ્માપયચ્છઙ્ખં પાઞ્ચજન્યં જનાર્દનઃ ।
દેવદત્તં પ્રહૃષ્ટાત્મા શઙ્ખપ્રવરમર્જુનઃ ॥

અનન્તવિજયં રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
પોણ્ડ્રં દધ્મૌ મહાશઙ્ખં ભીમકર્મા વૃકોદરઃ ॥

નકુલઃ સહદેવશ્ચ સુઘોષમણિપુષ્પકૌ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તથા જૈત્રં સાત્યકિર્નન્દિવર્ધનમ્ ॥

તેષાં નાદેન મહતા શઙ્ખાનાં ભરતર્ષભ ।
આપુપૂરે નભઃ સર્વં પૃથિવી ચ ચચાલ હ ॥

તતઃ શઙ્ખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પણવાનકગોમુખાઃ ।
પાણ્ડુસૈન્યેષ્વવાદ્યન્ત સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્ ॥

અસ્તુવન્પાણ્ડવાનન્યે નિર્ભીશ્ચ સ્તુતિમઙ્ગલૈઃ ।
હૃષ્ટા દુર્યોધનં દૃષ્ટ્વા નિહતં પુરુષર્ષભાઃ ॥