મહાભારત · અધ્યાય 9.61

અધર્મેણ હતં દૃષ્ટ્વા રાજાનં માધવોત્તમઃ ।
કિમબ્રવીત્તદા સૂત બલદેવો મહાબલઃ ॥

ગદાયુદ્ધવિશેષજ્ઞો ગદાયુદ્ધવિશારદઃ ।
કૃતવાન્રૌહિણેયો યત્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શિરસ્યભિહતં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનેન તે સુતમ્ ।
રામઃ પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠશ્ચુક્રોધ બલવદ્બલી ॥

તતો મધ્યે નરેન્દ્રાણામૂર્ધ્વબાહુર્હલાયુધઃ ।
કુર્વન્નાર્તસ્વરં ઘોરં ધિગ્ધિગ્ભીમેત્યુવાચ હ ॥

અહો ધિગ્યદધો નાભેઃ પ્રહૃતં ધર્મવિગ્રહે ।
નૈતદ્દૃષ્ટં ગદાયુદ્ધે કૃતવાન્યદ્વૃકોદરઃ ॥

અધો નાભ્યા ન હન્તવ્યમિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ।
અયં તુ શાસ્ત્રમુત્સૃજ્ય સ્વચ્છન્દાત્સમ્પ્રવર્તતે ॥

તસ્ય તત્તદ્બ્રુવાણસ્ય રોષઃ સમભવન્મહાન્ । [તતો રાજાનમાલોક્ય રોષસંરક્તલોચનઃ ।
બલદેવો મહારાજ તતો વચનમબ્રવીત્ ॥

ન ચૈષ પતિતઃ કૃષ્ણ કેવલં મત્સમોઽસમઃ । આશ્રિતસ્ય તુ દૌર્બલ્યાદાશ્રયઃ પરિભર્ત્સ્યતે ॥ ]

તતો લાઙ્ગલમુદ્યમ્ય ભીમમભ્યદ્રવદ્બલી ॥

તસ્યોર્ધ્વબાહોઃ સદૃશં રૂપમાસીન્મહાત્મનઃ ।
બહુધાતુવિચિત્રસ્ય શ્વેતસ્યેવ મહાગિરેઃ ॥

ભ્રાતૃભિઃ સહિતો વીરૈઃ સાર્જુનૈરસ્ત્રકોવિદૈઃ ।
ન વિવ્યથે મહારાજ દૃષ્ટ્વા હલધરં બલી ॥

અથ રામં નિજગ્રાહ કેશવો વિનયાન્વિતઃ ।
બાહુભ્યાં પીનવૃત્તાભ્યાં પ્રયત્નાદ્બલવદ્બલી ॥

સિતાસિતૌ યદુવરૌ શુશુભાતેઽધિકં તદા । સઙ્ગતાવિવ રાજેન્દ્ર કૈલાસાઞ્જનપર્વતૌ ।
નભોગતૌ યથા રાજંશ્ચન્દ્રસૂર્યૌ દિનક્ષયે ॥

ઉવાચ ચૈનં સંરબ્ધં શમયન્નિવ કેશવઃ ॥

આત્મવૃદ્ધિર્મિત્રવૃદ્ધિર્મિત્રમિત્રોદયસ્તથા ।
વિપરીતં દ્વિષત્સ્વેતત્ષડ્વિધા વૃદ્ધિરાત્મનઃ ॥

આત્મન્યપિ ચ મિત્રે ચ વિપરીતં યદા ભવેત્ ।
તદા વિદ્યાન્મનોગ્લાનિમાશુ શાન્તિકરો ભવેત્ ॥

અસ્માકં સહજં મિત્રં પાણ્ડવાઃ શુદ્ધપૌરુષાઃ ।
સ્વકાઃ પિતૃષ્વસુઃ પુત્રાસ્તે પરૈર્નિકૃતા ભૃશમ્ ॥

પ્રતિજ્ઞાપાલનં ધર્મઃ ક્ષત્રિયસ્યેતિ વેત્થ તત્ ॥

સુયોધનસ્ય ગદયા ભક્તાઽસ્મ્યૂરૂ મહાહવે ।
ઇતિ પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાતં ભીમેન હિ સભાતલે ॥

મૈત્રેયેણાભિશપ્તશ્ચ પૂર્વમેવ મહાર્ષિણા । ઊરૂ તે ભેત્સ્યતે ભીમો ગદયેતિ પરન્તપ ।
અતો દોષં ન પશ્યામિ મા ક્રુધ્યસ્વ પ્રલમ્બહન્ ॥

યૌનઃ સ્વૈઃ સુખહાર્દૈશ્ચ સમ્બન્ધઃ સહ પાણ્ડવૈઃ ।
તેષાં વૃદ્ધ્યા હિ વૃદ્ધિર્નો મા ક્રુધઃ પુરુષર્ષભ ॥

વાસુદેવવચઃ શ્રુત્વા સીરભૃત્પ્રાહ ધર્મવિત્ ॥

ધર્મશ્ચ ધારિતઃ સદ્ભિઃ સ ચ દ્વાભ્યાં નિયચ્છતિ ।
અર્થશ્ચાપ્યતિલુબ્ધસ્ય કામશ્ચાતિપ્રસઙ્ગિણઃ ॥

ધર્માર્થૌ ધર્મકામૌ ચ કામાર્થૌ ચાપ્યપીડયન્ ।
ધર્માર્થકામાન્યોઽભ્યેતિ સોત્યન્તં સુખમશ્નુતે ॥

તદિદં વ્યાકુલં સર્વં કૃતં ધર્મસ્ય પીડનાત્ ।
ભીમસેનેન ગોવિન્દ કામં ત્વં તુ યથાઽત્થ મામ્ ॥
કૃષ્ણ ઉવાચ ।

અરોષણો હિ ધર્માત્મા સતતં ધર્મવત્સલઃ ।
ભવાન્પ્રખ્યાયતે લોકે તસ્માત્સંશામ્ય મા ક્રુધઃ ॥

પ્રાપ્તં કલિયુગં વિદ્વિ પ્રતિજ્ઞાં પાણ્ડવસ્ય ચ । આનૃણ્યં યાતુ વૈરસ્ય પ્રતિજ્ઞાયાશ્ચ પાણ્ડવઃ ।
તતઃ પુરુષશાર્દૂલો હત્વા નૈકૃતિકં રણે ॥

નિકૃત્યા નિકૃતિપ્રજ્ઞં યો હન્યાદ્વૈરિણં રણે ।
અધર્મો વિદ્યતે નાત્ર યદ્ભીમો હતવાન્રિપુમ્ ॥

યુધ્યમાનં રણે વીરં કુરુવૃષ્ણિયશસ્કરમ્ ।
અનેન કર્ણઃ સન્દિષ્ટઃ પૃષ્ઠતો ધનુરચ્છિનત્ ॥

તતઃ સઞ્છિન્નધન્વાનં વિરથં પૌરુષે સ્થિતમ્ ।
વ્યાયુધીકૃત્ય બહવઃ સૌભદ્રમપલાયિનમ્ ॥

જન્મપ્રભૃતિ લુબ્ધશ્ચ પાપાત્મા ચૈષ દુર્મતિઃ ।
નિહતો ભીમસેનેન દુર્બુદ્ધિઃ કુલપાંસનઃ ॥

પ્રતિજ્ઞાં ભીમસેનેન ત્રયોદશસમાર્જિતામ્ ।
કિમર્થં નાભિજાનાતિ યુધ્યમાનો હિ શત્રુભિઃ ॥

ઊર્ધ્વમાક્રમ્ય વેગેન જિઘાંસન્તં વૃકોદરઃ ।
બિભેદ ગદયા ચોરૂ ન સ્થાને ન ચ મણ્ડલે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ધર્મચ્છલમિમં શ્રુત્વા કેશવાત્સ વિશામ્પતે ।
નૈવ પ્રીતમાના રામો વચનં પ્રાહ સંસદિ ॥

હત્વાઽધર્મેણ રાજાનં ધર્માત્માનં સુયોધનમ્ ।
જિહ્મયોધીતિ લોકેઽસ્મિન્ખ્યાતિં યાસ્યતિ પાણ્ડવઃ ॥

દુર્યોધનોઽપિ ધર્માત્મા ગતિં યાસ્યતિ શાશ્વતીમ્ ।
ઋજુયોધી હતો રાજા ધર્મરાષ્ટ્રો નરાધિપઃ ॥

યુદ્ધદીક્ષાં પ્રવિશ્યાજૌ રણયજ્ઞં વિતત્ય ચ । હુત્વાઽત્માનમમિત્રાગ્નૌ પ્રાપ ચાવભૃથં યશઃ ।
સ્વર્ગં ગન્તા મહારાજઃ સસુહૃજ્જ્ઞાતિબાન્ધવઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા રથમાસ્થાય રૌહિણેયઃ પ્રતાપવાન્ ।
શ્વેતાભ્રશિખરાકારઃ પ્રયયૌ દ્વારકાં પ્રતિ ॥

પાઞ્ચાલાશ્ચ સવાર્ષ્ણેયાઃ પાણ્ડવાશ્ચ વિશામ્પતે ।
રામે દ્વારવતીં યાતે નાતિપ્રમનસોઽભવન્ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરં દીનં ચિન્તાપરમધોમુખમ્ ।
શોકોપહતસઙ્કલ્પં વાસુદેવોઽબ્રવીદિદમ્ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

ધર્મરાજ કિમર્થં ત્વમધર્મમનુમન્યસે ।
હતબન્ધોર્યદેતસ્ય પતિતસ્ય વિચેતસઃ ॥

દુર્યોધનસ્ય ભીમેન મૃદ્યમાનં શિરઃ પદા ।
ઉપપ્રેક્ષસિ કસ્માત્ત્વં ધર્મજ્ઞઃ સન્નરાધિપ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ન મમૈતત્પ્રિયં કૃષ્ણ યદ્રાજાનં વૃકોદરઃ ।
પદા મૂર્ધ્ન્યસ્પૃશત્ક્રોધાન્ન ચ હૃષ્યે કુલક્ષયે ॥

નિકૃત્યા નિકૃતા નિત્યં ધૃતરાષ્ટ્રસુતૈર્વયમ્ ।
બહૂનિ પરુષાણ્યુક્ત્વા વનં પ્રસ્થાપિતા વયમ્ ॥

ભીમસેનસ્ય તદ્દુઃખમતીવ હૃદિ વર્તતે ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય વાર્ષ્ણેય મયૈતત્સમુપેક્ષિતમ્ ॥

તસ્માદ્ધત્વાઽકૃતપ્રજ્ઞં લુબ્ધં કામવશાનુગમ્ ।
લભતાં પાણ઼્ડવઃ કામં ધર્મોઽધર્મોઽથવા કૃતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તવતિ કૌન્તેયે ધર્મરાજે યુધિષ્ઠિરે । વાસુદેવો મહાબાહુર્યુધિષ્ઠિરમભાષત ।
કામમસ્ત્વેતદિતિ વૈ કૃચ્છ્રાદ્યદુકુલોદ્વહઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા વાસુદેવોઽપિ વાયુપુત્રપ્રિયેપ્સયા ।
અન્વમોદત તત્સર્વં યદ્ભીમેન કૃતં યુધિ ॥

અર્જુનોઽપિ મહાબાહુરપ્રીતેનાન્તરાત્મના ।
નોવાચ કિઞ્ચિદ્વચનં ભ્રાતરં સાધ્વસાધુ વા ॥

ભીમસેનોઽપિ હત્વાઽજૌ તવ પુત્રમમર્ષણઃ ।
અભિવાદ્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા સમ્પ્રહૃષ્ટઃ કૃતાઞ્જલિઃ ॥

પ્રોવાચ સુમહાતેજા ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
હર્ષાદુત્ફુલ્લનયનો જિતકાશી વિશામ્પતે ॥

તવાદ્ય પૃથિવી સર્વા ક્ષેમા નિહતકણ્ટકા ।
તાં પ્રશાધિ મહારાજ સ્વધર્મમનુપાલય ॥

યસ્તુ કર્તાઽસ્ય વૈરસ્ય નિકૃત્યા નિકૃતિપ્રિયઃ ।
સોઽયં વિનિહતઃ શેતે પૃથિવ્યં પૃથિવીપતે ॥

દુઃશાસનપ્રભૃતયઃ સર્વે તે ચોગ્રવાદિનઃ ।
રાધેયઃ શકુનિશ્ચૈવ હતાશ્ચ તવ શત્રવઃ ॥

સેયં રત્નસમાકીર્ણા મહી સવનપર્વતા ।
ઉપાવૃત્તા મહારાજ ત્વામદ્ય નિહતદ્વિષમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ગતો વૈરસ્ય નિધનં હતો રાજા સુયોધનઃ ।
કૃષ્ણસ્ય મતમાસ્થાય વિજિતેયં વસુન્ધરા ॥

દિષ્ટ્યા ગતસ્ત્વમાનૃણ્યં માતુઃ કોપસ્ય ચોભયોઃ ।
દિષ્ટ્યા જયસિ દુર્ધર્ષ દિષ્ટ્યા શત્રુર્નિપાતિતઃ ॥