મહાભારત · અધ્યાય 9.52

યત્રેજિવાનુડુપતી રાજસૂયેન ભારત ।
યસ્મિન્વૃત્તે મહાનાસીત્સઙ્ગ્રામસ્તારકામયઃ ॥

તત્રાપ્યુપસ્પૃશ્ય બલો દત્ત્વા દાનાનિ ચાત્મવાન્ ।
સારસ્વતસ્ય ધર્માત્મા મુનેસ્તીર્થં જગામ હ ॥

યત્ર દ્વાદશવાર્ષિક્યામનાવૃષ્ટ્યાં દ્વિજોત્તમાન્ ।
વેદાનધ્યાપયામાસ પુરા સારસ્વતો મુનિઃ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

કથં દ્વાદશવાર્ષિક્યામનાવૃષ્ટ્યાં દ્વિજોત્તમાન્ ।
વેદાનધ્યાપયામાસ પુરા સારસ્વતો મુનિઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

આસીત્પૂર્વં મહારાજ મુનિર્ધીમાન્મહાતપાઃ ।
દધીચિરિતિ વિખ્યાતો બ્રહ્મચારી જિતેન્દ્રિયઃ ॥

તસ્યાતિતપસઃ શક્રો બિભેતિ સતતં વિભો ।
ન સ લોભયિતું શક્યઃ ફલૈર્બહુવિધૈરપિ ॥

પ્રલોભનાર્થં તસ્યાથ પ્રાહિણોત્પાકશાસનઃ ।
દિવ્યામપ્સરસં પુણ્યાં દર્શનીયામલમ્બુસામ્ ॥

તસ્ય તર્પયતો દેવાન્સરસ્વત્યાં મહાત્મનઃ ।
સમીપતો મહારાજ સોપાતિષ્ઠત ભામિની ॥

તાં દિવ્યવપુષં દૃષ્ટ્વા તસ્યર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ।
રેતઃ સ્કન્નં સરસ્વત્યાં તસ્મા જગ્રાહ નિમ્નગા ॥

કુક્ષૌ ચાપ્યદધદ્વૃષ્ટા તદ્રેતઃ પુરુષર્ષભ । સા દધાર ચ તં ગર્ભં પુત્રહેતોર્મહાત્મનઃ ॥ થ

સુષુવે ચાપિ સમયે પુત્રં સારસ્વતં વરમ્ ।
જગામ પુત્રમાદાય તમૃષિં પ્રતિ ચ પ્રભો ॥

ઋષિસંસદિ તં દૃષ્ટ્વા સા નદી મુનિસત્તમમ્ । તતઃ પ્રોવાચ રાજેન્દ્ર દદતી પુત્રમસ્ય તમ્ ।
બ્રહ્મર્ષે તવ પુત્રોઽયં ત્વદ્ભક્ત્યા ધારિતો મયા ॥

દૃષ્ટ્વા તેઽપ્સરસં રેતો યત્સ્કન્નં પ્રાગલમ્બુસામ્ ।
તત્કુક્ષિણાઽહં બ્રહ્મર્ષે ત્વદ્ભક્ત્યા ધૃતવત્યહમ્ ॥

ન વિનાશમિદં ગચ્છેત્ત્વત્તેજ ઇતિ નિશ્ચયાત્ ।
પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ પુત્રં સ્વં મયા દત્તમનિન્દિતમ્ ॥

ઇત્યુક્તઃ પ્રતિજગ્રાહ પ્રીતિં ચાવાપ પુષ્કલામ્ ।
પિતૃવચ્ચોપજિઘ્રત્તં મૂર્ધ્નિ પ્રેમ્ણા દ્વિજોત્તમઃ ॥

પરિષ્વજ્ય ચિરં કાલં તદા ભરતસત્તમ ।
સરસ્વત્યૈ વરં પ્રાદાત્પ્રીયમાણો મહામુનિઃ ॥

વિશ્વેદેવાઃ સપિતરો ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ।
તૃપ્તિં યાસ્યન્તિ સુભગે તર્પ્યમાણાસ્તવામ્ભસા ॥

ઇત્યુક્ત્વા સ તુ તુષ્ટાવ વચોભિર્વૈ મહાનદીમ્ ।
પ્રીતઃ પરમહૃષ્ટાત્મા યથાવચ્છૃણુ પાર્થિવ ॥
દધીચિરુવાચ ।

પ્રસ્રુતાઽસિ મહાભાગે સરસો બ્રહ્મણઃ પુરા ।
જાનન્તિ ત્વાં સરિચ્છ્રેષ્ઠે મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ ॥

મમ પ્રિયકરી ચાપિ સતતં પ્રિયદર્શને ।
તસ્માત્સારસ્વતં પુત્રમદધા વરવર્ણિનિ ॥

તવૈવ નામ્ના પ્રથિતઃ પુત્રસ્તે લોકભાવનઃ ।
સારસ્વત ઇતિ ખ્યાતો ભવિષ્યતિ મહાતપાઃ ॥

એષ દ્વાદશવાર્ષિક્યામનાવૃષ્ટ્યાં દ્વિજર્ષભાન્ ।
સારસ્વતો મહાભાગે વેદાનધ્યાપયિષ્યતિ ॥

પુણ્યાભ્યશ્ચ સરિદ્ભ્યસ્ત્વં સદા પુણ્યતમા શુભે ।
ભવિષ્યસિ મહાભાગે મત્પ્રસાદાત્સરસ્વતિ ॥

એવં સ્ત સંસ્તુતા તેન વરં લબ્ધ્વા મહાનદી ।
પુત્રમાદાય મુદિતા જગામ ભરતર્ષભ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વિરોધે દેવદાનવૈઃ ।
શક્રઃ પ્રહરણાન્વિષી લોકાંસ્ત્રીન્વિચચાર હ ॥

ન ચોપલેભે ભગવાઞ્શક્રઃ પ્રહરણં તદા ।
યદ્વૈ તેષાં ભવેદ્યોગ્યં વધાય વિબુધદ્વિષામ્ ॥

તતોઽબ્રવીત્સુરાઞ્શક્રો ન મે શક્યાઃ સુરારયઃ ।
ઋતેઽસ્થિભિર્દધીચસ્ય નિહન્તું ત્રિદશદ્વિષઃ ॥

તસ્માદ્યત્નાદૃષિશ્રેષ્ઠો યાચ્યતાં કાર્યસિદ્ધયે ।
દધીચાસ્થીનિ દેહીતિ તૈર્વધિષ્યામહે રિપૂન્ ॥

સ ચ તૈર્યાચિતોઽસ્થીનિ યત્નાદૃષિવરસ્તદા ।
સાહાય્યં નઃ કુરુષ્વેતિ ચકારૈવાવિચારયન્ ॥

સ લોકાનક્ષયાન્પ્રાપ્તો દેવપ્રિયકરસ્તદા ।
તસ્યાસ્થિભિરથો શક્રઃ સમ્પ્રહૃષ્ટમનાસ્તદા ॥

કારયામાસ દિવ્યાનિ નાનાપ્રહરણાન્યુત ।
ગદા વજ્રાણિ ચક્રાણિ ગુરૂન્દણ્ડાંશ્ચ પુષ્કલાન્ ॥

સ હિ તીવ્રેણ તપસા સમ્ભૃતઃ પરમર્ષિણા ।
પ્રજાપતિસુતેનાથ ભૃગુણા લોકભાવનઃ ॥

અતિકાયઃ સ તેજસ્વી લોકસારો વિનિર્મિતઃ ।
જજ્ઞે શૈલગુરુઃ પ્રાંશુર્મહિમ્ના પ્રથિતઃ પ્રભુઃ ॥

નિત્યમુદ્વિજતે ચાસ્ય તેજસઃ પાકશાસનઃ ॥

તેન વજ્રેણ ભગવાન્મન્ત્રયુક્તેન ભારત । ભૃશં ક્રોધવિસૃષ્ટેન બ્રહ્મતેજોદ્ભવેન ચ ।
દૈત્યદાનવવીરાણાં જઘાન નવતીર્નવ ॥

અથ કાલે વ્યતિક્રાન્તે મહત્યતિભયઙ્કરી ।
અનાવૃષ્ટિરનુપ્રાપ્તા રાજન્દ્વાદશવાર્ષિકી ॥

તસ્યાં દ્વાદશવાર્ષિક્યામનાવૃષ્ટ્યાં મહર્ષયઃ ।
વૃત્ત્યર્થં પ્રાદ્રવન્રાજન્ક્ષુધાર્તાઃ સર્વતોદિશમ્ ॥

દિગ્ભ્યસ્તાન્પ્રદ્રુતાન્દૃષ્ટ્વા મુનિઃ સારસ્વતસ્તદા ।
ગમનાય મતિં ચક્રે તં પ્રોવાચ સરસ્વતી ॥

ન ગન્તવ્યમિતઃ પુત્ર તવાહારમહં સદા ।
દાસ્યામિ મત્સ્યપ્રવરાનુષ્યતામિહ ભારત ॥

ઇત્યુક્તસ્તર્પયામાસ સ પિતૄન્દેવતાસ્તથા ।
આહારમકરોન્નિત્યં પ્રાણાન્વેદાંશ્ચ ધારયન્ ॥

અથ તસ્યામનાવૃષ્ટ્યામતીતાયાં મહર્ષયઃ ।
અન્યોન્યં પરિપપ્રચ્છુઃ પુનઃ સ્વાધ્યાયકારણાત્ ॥

તેષાં ક્ષુધાપરીતાનાં નષ્ટા દેવા વિધાવતામ્ ।
સર્વેષામેવ રાજેન્દ્ર ન કિચિત્પ્રતિભાતિ હ ॥

અથ કશ્ચિદૃષિસ્તેષાં સારસ્વતમુપેયિવાન્ ।
કુર્વાણં સંશિતાત્માનં સ્વાધ્યાયમૃષિસત્તમમ્ ॥

સ ગત્વાઽચષ્ટ તેભ્યશ્ચ સારસ્વતમૃષિં પ્રભુમ્ ।
સ્વાધ્યાયમમરપ્રખ્યં કુર્વાણં વિજને વને ॥

તતઃ સર્વે સમાજગ્મુસ્તત્ર રાજન્મહર્ષયઃ ।
સારસ્વતં મુનિશ્રેષ્ઠમિદમૂચુઃ સમાગતાઃ ॥

અસ્માનધ્યાપયસ્વેતિ તાનુવાચ તતો મુનિઃ ।
શિષ્યત્વમુપાગચ્છધ્વં વિધિના ચ મમેત્યુત ॥

તત્રાબ્રુવન્મુનિગણા બાલસ્ત્વમસિ પુત્રક ।
સ તાનાહ ન મે ધર્મો નશ્યેદિતિ પુનર્મુનીન્ ॥

યો હ્યધર્મેણ વૈ બ્રૂયાદ્ગૃહ્ણીયાદ્યોઽપ્યધર્મતઃ ।
મ્રિયેતાં તાવુભૌ ક્ષિપ્રં સ્યાતાં વા વૈરિણાવુભૌ ॥

ન હાયનૈર્ન પલિતૈર્ન વિત્તેન ન બન્ધુભિઃ ।
ઋષયશ્ચક્રિરે ધર્મં યોઽનૂચાનઃ સ નો મહાન્ ॥

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય મનુયસ્તે વિધાનતઃ ।
તસ્માદ્વેદાનનુપ્રાપ્ય પુનર્ધર્મં પ્રચક્રિરે ॥

ષષ્ટિર્મુનિસહસ્રાણિ શિષ્યત્વં પ્રતિપેદિરે ।
સારસ્વતસ્ય વિપ્રર્ષેર્વેદસ્વાધ્યાયકારણાત્ ॥

મુષ્ટિં મુષ્ટિં તતઃ સર્વે દર્ભાણાં તે હ્યુપાહરન્ ।
તસ્યાસનાર્થં વિપ્રર્ષેર્બાલસ્યાપિ વશે સ્થિતાઃ ॥

તત્રાપિ દત્ત્વા વસુ રૌહિણેયો મહાબલઃ કેશવપૂર્વજોઽથ
જગામ તીર્થં મુદિતઃ ક્રમેણ તં વૃદ્ધકન્યાશ્રમમે વ વીરઃ ॥