મહાભારત · અધ્યાય 9.51

તસ્મિન્નેવ તુ ધર્માત્મા વસતિ સ્મ તપોધનઃ ।
ગાર્હિસ્થ્યં ધર્મમાસ્થાય હ્યસિતો દેવલઃ પુરા ॥

ધર્મનિત્યઃ શુચિર્દાન્તો યજ્ઞશીલો મહાતપાઃ ।
કર્મણા મનસા વાચા સમઃ સર્વેષુ જન્તુષુ ॥

અક્રોધનો મહારાજ તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ ।
પ્રિયાપ્રિયે તુલ્યવૃત્તિર્યમવત્સમદર્શનઃ ॥

કાઞ્ચને લોષ્ઠકે ચૈવ સમદર્શી મહાતપાઃ । દેવાનપૂજયન્નિત્યમતિથીંશ્ચ દ્વિજૈઃ સહ ।
બ્રહ્મચર્યરતો નિત્યં સદા ધર્મપરાયણઃ ॥

તતોઽભ્યેત્ય મહાભાગ યોગમાસ્થાય ભિક્ષુકઃ ।
જૈગીષવ્યો મુનિર્ધીમાંસ્તસ્મિંસ્તીર્થે સમાહિતઃ ॥

દેવલસ્યાશ્રમે રાજન્ન્યવસત્સ મહાદ્યુતિઃ ।
યોગનિત્યો મહારાજ સિદ્ધિં પ્રાપ્તો મહાતપાઃ ॥

તં તત્ર વસમાનં તુ જૈગીષવ્યં મહામુનિમ્ ।
દેવલો દર્શયન્નેવ નૈવાયુઞ્જત ધર્મતઃ ॥

એવં તયોર્મહારાજ દીર્ઘકાલો વ્યતિક્રમત્ ॥

જૈગીષવ્યો મુનિસ્તં તુ દદર્શાથ સ કેવલમ્ ।
આહારકાલે મતિમાન્પરિવ્રાડ્ જમેજય ॥

ઉપાતિષ્ઠત ધર્મજ્ઞો ભૈક્ષકાલે સ દેવલમ્ ।
ગૌરવં પરમં ચક્રે પ્રીતિં ચ વિપુલાં તથા ॥

દેવલસ્તુ યથાશક્તિ પૂજયામાસ ભારત ।
ઋષિદૃષ્ટેન વિધિના સમા બહીઃ સમાહિતઃ ॥

કદાચિત્તસ્ય નૃયતે દેવલસ્ય મહાત્મનઃ ।
ચિન્તા સુમહતી જાતા મુનિં દૃષ્ટ્વા મહાદ્યુતિમ્ ॥

સમાસ્તુ સમતિક્રાન્તા બહ્વ્યઃ પૂજયતો મમ ।
ન ચાયમલસો ભિક્ષુરભ્યભાષત કિઞ્ચન ॥

એવં વિગણયન્નેવ સ જગામ મહોદધિમ્ ।
અન્તરિક્ષચરઃ શ્રીમાન્કલશં ગૃહ્ય દેવલં ॥

ગચ્છન્નેવ સ ધર્માત્મા સમુદ્રં સરિતાં પરિમ્ ।
જૈગીષવ્યં તતોઽપશ્યદ્રતં પ્રાગેવ ભારત ॥

તતઃ સવિસ્મયશ્ચિન્તાં જગામાથામિતપ્રભઃ ।
કથં સિક્ષુરચં પ્રાપ્તઃ સમુદ્રે સ્નાત એવ ચ ॥

ઇત્યેવં ચિન્તયામાસ મહર્ષિરસિતસ્તદા ।
સ્નાત્વા સખુદ્રે વિધિવચ્છુચિર્જપ્યં જજાપ સઃ ॥

કૃતજxxxxx શ્રીમાનાશ્રયં ચ જગામ હ ।
xxxxxxxxxx ગૃહીત્વા જનમેજય ॥

તતઃ સ પ્રવિશન્નેવ સ્વમાશ્રમપદં મુનિઃ ।
xxxxxxxxx તત્ર જૈગીષવ્યમપશ્યત ॥

ન વ્યાહરતિ ચૈવેનં જૈગીષવ્યઃ કથઞ્ચન ।
xxxxxxxx વસતિ સ્મ મહાતપાઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા ચાપ્લુતં તોયે સામરે સાગરોપમમ્ ।
પ્રવિષ્ટxxxxx ચાપિ પૂર્વમેવ દદર્શ સઃ ॥

xxxxx દેવલો રાજંશ્ચિન્તયામાસ બુદ્ધિમાન્ ।
xxxxxxx તપસો જૈગીષવ્યાસ્વ યોગજમ્ ॥

ચિન્તયામાસ રાજેન્દ્ર તદા સ મુનિસત્તમઃ ।
મયા દૃષ્ટઃ સમુદ્રે ચ આશ્રમે ચ કથન્ન્વયમ્ ॥

એવં વિગણયન્નેવ સ મુનિર્મન્ત્રપારગઃ । ઉત્પપાતાશ્રમાત્તસ્માદન્તરિક્ષં વિશામ્પતે ।
જિજ્ઞાસાર્થં તદા ભિક્ષોર્જૈગીષવ્યસ્ય દેવલઃ ॥

સોઽન્તરિક્ષચરાન્સિદ્ધાન્સમપશ્યત્સમાહિતાન્ ।
જૈગીષવ્યં ચ તૈઃ સિદ્ધૈઃ પૂજ્યમાનમપશ્યત ॥

તતોઽસિતઃ સુસંરબ્ધો વ્યવસાયી દૃઢવ્રતઃ ।
અપશ્યદ્વૈ દિવં યાતં જૈગીષવ્યં સ દેવલઃ ॥

તસ્માચ્ચ પિતૃલોકં તં વ્રજન્તં સોઽન્વપશ્યત ।
પિતૃલોકાચ્ચ તં યાતં યામ્યં લોકમપશ્યત ॥

તસ્માદાદિત્યલોકં ચ વ્રજન્તં સોઽન્વપશ્યત । તસ્માદપિ સમુત્પત્ય સોમલોકમભિષ્ટુતમ્ ।
વ્રજન્તમન્વપશ્યત્સ જૈગીષવ્યં સ દેવલઃ ॥

લોકાન્સમુત્પતન્તં તુ શુભાનેકાન્તયાજિનામ્ ।
તતોઽગ્નિહોત્રિણાં લોકાંસ્તતશ્ચાપ્યુત્પપાત હ ॥

દર્શં ચ પૌર્ણમાસં ચ યે યજન્તિ તપોધનાઃ । તેભ્યઃ સ દદૃશે ધીમાઁલ્લોકેભ્યઃ પશુયાજિનામ્ ।
વ્રજન્તં લોકમમલમપશ્યદ્દેવપૂજિતમ્ ॥

ચાતુર્માસ્યૈર્બહુવિધૈર્યજન્તે યે તપોધનાઃ ।
તેષાં સ્થાનં તતો યતાં તથાઽગ્નિષ્ટોમયાજિનામ્ ॥

અગ્નિષ્ટુતેન ચ તથા યે યજન્તિ તપોધનઃ ।
તત્સ્થાનમનુસમ્પ્રાપ્તમન્વપશ્યત દેવલઃ ॥

વાજપેયં ક્રતુવરં તથા બહુસુવર્ણકમ્ ।
આહરન્તિ મહાપ્રાજ્ઞાસ્તેષાં લોકેષ્વપશ્યત ॥

યજન્તે રાજસૂયેન પુણ્ડરીકેણ ચૈવ યે ।
તેષાં લોકેષ્વપશ્યચ્ચ જૈગીષવ્યં સ દેવલઃ ॥

અશ્વમેધં ક્રતુવરં નરમેધં તથૈવ ચ ।
આહરન્તિ નરશ્રેષ્ઠાસ્તેષાં લોકેષ્વપશ્યત ॥

સર્વમેધં ચ દુષ્પ્રાપં તથા સૌત્રામણિં ચ યે ।
તેષાં લોકેષ્વપશ્યચ્ચ જૈગીષવ્યં સ દેવલઃ ॥

દ્વાદશાહૈશ્ચ સત્રૈશ્ચ યજન્તે વિવિધૈર્નૃપ ।
તેષાં લોકેષ્વપશ્યચ્ચ જૈગીષવ્યં સ દેવલઃ ॥

મૈત્રાવરુણયોર્લોકાનાદિત્યાનાં તથૈવ ચ ।
સલોકતામનુપ્રાપ્તમપશ્યત તતોઽસિતઃ ॥

રુદ્રાણાં ચ વસૂનાં ચ સ્થાનં યચ્ચ બૃહસ્પતેઃ ।
તાનિં સર્વાણ્યતીતં ચ સમપશ્યત્તતોઽસિતઃ ॥

આરુહ્ય ચ ગવાં લોકં પ્રયાન્તં બ્રહ્મસત્રિણામ્ ।
લોકાનપશ્યદ્ગચ્છન્તં જૈગીષવ્યં તતોઽસિતઃ ॥

ત્રીલ્લોઁકાન્પ્રવરાન્વિપ્રમુત્પતન્તં સ્વતેજસા ।
પતિવ્રતાનાં લોકાંશ્ચ વ્રજન્તં સોઽન્વપશ્યત ॥

તતો મુનિવરં ભૂયો જૈગીષવ્યમથાસિતઃ ।
નાન્વપશ્યત લોકસ્થમન્તર્હિતમરિન્દમ ॥

સોઽચિન્તયન્મહાભાગો જૈગીષવ્યસ્ય દેવલઃ ।
પ્રભાવં સુવ્રતત્વં ચ સિદ્ધિં યોગસ્ય ચાતુલામ્ ॥

અસિતોઽપૃચ્છત તદા સિદ્ધાઁલ્લોકેષુ સત્તમાન્ ।
પ્રયતઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા ધીરસ્તાન્બ્રહ્મચારિણઃ ॥

જૈગીષવ્યં ન પશ્યામિ તં શંસન્તુ તપોધનાઃ ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
સિદ્ધા ઊચુઃ ।

શૃણુ દેવલ ભૂતાર્થં શંસતાં નો દૃઢવ્રત ।
જૈગીષવ્યો ગતો લોકં શાશ્વતં બ્રહ્મણોક્ષયમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સ શ્રુત્વા વચનં તેષાં સિદ્ધાનાં બ્રહ્મચારિણામ્ ।
અસિતા દેવલસ્તૂર્ણમુત્પપાત પપાત ચ ॥

તતઃ સિદ્ધાસ્ત ઊચુર્હિ દેવલં પુનરેવ હ । ન દેવલગતિસ્તત્ર તવ ગન્તું તપોધન ।
બ્રહ્મણઃ સદને વિપ્ર જૈગીષવ્યો યદાપ્તવાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા સિદ્ધાનાં દેવલઃ પુનઃ ।
આનુપૂર્વ્યેણ લોકાંસ્તાન્સર્વાનવતતાર હ ॥

સ્વમાશ્રમપદં પુણ્યમાજગામ પતઙ્ગવત્ ।
પ્રવિશન્નેવ ચાપશ્યજ્જૈગીષવ્યં સ દેવલઃ ॥

તતો બુદ્ધ્યા વ્યગણયદ્દેવલો ધર્મયુક્તયા ।
દૃષ્ટ્વા પ્રભાવં તપસો જૈગીષવ્યસ્ય યોગજમ્ ॥

તતોઽબ્રવિન્મહાત્માનં જૈગીષવ્યં સ દેવલઃ । વિનયાવનતો રાજન્નુપસર્પ્ય મહામુનિમ્ ।
મોક્ષધર્મં સમાસ્થાતુમિચ્છેયં ભગવન્નહમ્ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ઉપદેશં ચકાર સઃ ।
વિધિં યોગસ્ય પરમં કાર્યાકાર્યસ્ય શાસ્ત્રતઃ ॥

સન્નાયે કૃતબુદ્ધિં તં તતો દૃષ્ટ્વા મહાતપાઃ ।
સર્વાશ્ચાસ્ય ક્રિયાશ્ચક્રે વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

સન્ન્યાસે કૃતબુદ્ધિં તં ભૂતાનિ પિતૃભિઃ સહ ।
તતો દૃષ્ટ્વા પ્રરુરુદુઃ કોઽસ્માન્સંવિભજિષ્યતિ ॥

દેવલસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા ભૂતાનાં કરુણં તથા ।
દિશો દશ વ્યાહરતાં મોક્ષં ત્યક્તું મનો દધે ॥

તતસ્તુ ફલમૂલાનિ પવિત્રાણિ ચ ભારત ।
પુષ્પાણ્યોષધયશ્ચૈવ રોરૂયન્તે સહસ્રશઃ ॥

પુનર્નો દેવલઃ ક્ષુદ્રો નૂનં છેત્સ્યતિ દુર્મતિઃ ।
અભયં સર્વભૂતેભ્યો યો દત્ત્વા નાવબુધ્યતે ॥

તતો ભૂયો વ્યગણયત્સ્વબુદ્ધ્યા મુનિસત્તમઃ ।
મોક્ષે ગાર્હસ્થ્યધર્મે વા કિન્નુ શ્રેયસ્કરં ભવેત્ ॥

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા દેવલો રાજસત્તમ ।
ત્યક્ત્વા ગાર્હસ્થ્યધર્મં સ મોક્ષધર્મમરોચયત્ ॥

એવમાદીનિ સઞ્ચિન્ત્ય દેવલો નિશ્ચયાન્વિતઃ ।
પ્રાપ્તવાન્પરમાં સિદ્ધિં પરં યોગં ચ ભારત ॥

તતો દેવાઃ સમાગમ્ય બૃહસ્પતિપુરોગમાઃ ।
જૈગીષવ્યં તપશ્ચાસ્ય પ્રશંસન્તિ તપસ્વિનઃ ॥

અથાબ્રવીદૃષિવરો દેવાન્વૈ નારદસ્તથા ।
જૈગીષવ્યે તપો નાસ્તિ વિસ્માપયતિ યોઽસિતમ્ ॥

તમેવંવાદિનં ધીરં પ્રત્યૂચુસ્તે દિવૌકસઃ ।
નૈવમિત્યેવ શંસન્તો જૈગીષવ્યં મહામુનિમ્ ॥

નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિત્તુલ્યમસ્તિ પ્રભાવતઃ ।
તેજસસ્તપસશ્ચાસ્ય યોગસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

એવં પ્રભાવો ધર્માત્મા જૈગીષવ્યસ્તથાઽસિતઃ ।
તયોરિદં સ્થાનવરં તીર્થં ચૈવ મહાત્મનોઃ ॥

તત્રાપ્યુપસ્પૃશ્ય તતો મહાત્મા દત્ત્વા ચ વિત્તં હલભૃદ્દ્વિજેભ્યઃ ।
અવાપ્ય ધર્મં પરમાર્થકર્મા જગામ સોમસ્ય મહાxxxxxxર્થમ્ । ॥