મહાભારત · અધ્યાય 9.44

સ શપ્તા તેન ક્રુદ્ધેન વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા ।
તસ્મિંસ્તીર્થવરે શુભ્રં શોણિતં સમુપાવહત્ ॥

અથાજગ્મુસ્તતો રાજન્રાક્ષસાસ્તત્ર ભારત ।
તત્ર તે શોણિતં સર્વે પિબન્તઃ સુખમાસતે ॥

તૃપ્તાશ્ચ સુભૃશં તેન સુખિતા વિગતજ્વરાઃ ।
નૃત્યન્તશ્ચ હસન્તશ્ચ યથા સ્વર્ગજિતસ્તથા ॥

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ઋષયઃ સુતપોધનાઃ ।
તીર્થયાત્રાં સમાજગ્મુઃ સરસ્વત્યાં મહીપતે ॥

તેષુ સર્વેષુ તીર્થેષુ સ્વાપ્લુત્ય મુનિપુઙ્ગવાઃ ।
પ્રાપ્ય પ્રીતિં પરાં ચાપિ તપોલુપ્ધા વિશારદાઃ ॥

પ્રયયુર્હિ તતો રાજન્યેન તીર્થમસૃગ્વહમ્ ।
અથાગમ્ય મહાભાગાસ્તત્તીર્થં દારુણં તદા ॥

દૃષ્ટ્વા તોયં સરસ્વત્યાઃ શોણિતેન પરિપ્લુતમ્ ।
પીયમાનં ચ રક્ષોભિર્બહુભિર્નૃપસત્તમ ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા રાક્ષસાન્રાજન્મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
પરિત્રાણે સરસ્વત્યાઃ પરં યત્નં પ્રચક્રિરે ॥

તે તુ સર્વે મહાભાગાઃ સમાગમ્ય મહાવ્રતાઃ ।
આહૂય સરિતાં શ્રેષ્ઠામિદં વચનમબ્રુવન્ ॥

કારણં બ્રૂહિ કલ્યાણિ કિમર્થં તે હૃદો હ્યયમ્ ।
એવમગ્રાહ્યતાં યાતઃ શ્રુત્વાઽધ્યાસ્યામહે વયમ્ ॥

તતઃ સા સર્વમાચષ્ટ યથાવૃત્તં પ્રવેપતી ।
દુઃખિતામથ તાં દૃષ્ટ્વા ઊચુસ્તે વૈ તપોધનાઃ ॥

કારણં શ્રુતમસ્માભિઃ શાપશ્ચૈવ શ્રુતોઽનઘે ।
કરિષ્યન્તિ તુ યત્પ્રાપ્તં સર્વ એવ તપોધનાઃ ॥

એવમુક્ત્વા સરિચ્છ્રેષ્ઠામૂચુસ્તેઽથ પરસ્પરમ્ ।
વિમોચયામહે સર્વે શાપાદેતાં સરસ્વતીમ્ ॥

તે સર્વે બ્રાહ્મણા રાજંસ્તપોભિર્નિયમૈસ્તથા ।
ઉપવાસૈશ્ચ વિવિધૈર્યમૈઃ કષ્ટવ્રતૈસ્તથા ॥

આરાધ્ય પશુભર્તારં મહાદેવં જગત્પતિમ્ ।
મોક્ષયામાસુસ્તાં દેવીં સરિચ્છ્રેષ્ઠાં સરસ્વતીમ્ ॥

તેષાં તુ સા પ્રભાવેણ પ્રકૃતિસ્થા સરસ્વતી । પ્રસન્નસલિલા જજ્ઞે યથા પૂર્વં તથૈવ હિ ।
નિર્મુક્તા ચ સરિચ્છ્રેષ્ઠા વિબભૌ સા યથા પુરા ॥

દૃષ્ટ્વા તોયં સરસ્વત્યા મુનિભિસ્તૈસ્તથા કૃતમ્ ।
તાનેવ શરણં જગ્મૂ રાક્ષસાઃ ક્ષુધિતાસ્તથા ॥

કૃત્વાઞ્જલિં તતો રાજન્રાક્ષસાઃ ક્ષુધયાઽર્દિતાઃ ।
ઊચુસ્તાન્વૈ મુનીન્સર્વાન્કૃપાયુક્તાન્પુનઃપુનઃ ॥

વયં ચ ક્ષુધિતાશ્ચૈવ ધર્માદ્ધીનાશ્ચ શાશ્વતાત્ ।
ન ચ નઃ કામકારોઽયં યદ્વયં પાપકારિણા ॥

યુષ્માકં ચાપ્રસાદેન દુષ્કૃતેન ચ કર્મણા । પક્ષોઽયં વર્ધતેઽસ્માકં યતઃ સ્મો બ્રહ્મરાક્ષસાઃ ।
યોષિતાં ચૈવ પાપેન યોનિદોષકૃતેન ચ ॥

એવં હિ વૈશ્યશૂદ્રાણાં ક્ષત્રિયાણાં તથૈવ ચ ।
યે બ્રાહ્મણાન્પ્રદ્વિષન્તિ તે ભવન્તીહ રાક્ષસાઃ ॥

શક્તિમન્તોઽપિ યે કેચિદાશ્રિતાનાં ચ રક્ષણમ્ ।
ન કુર્વન્તિ મનુષ્યાસ્તે સમ્ભવન્તીહ રાક્ષસાઃ ॥

આચાર્યમૃત્વિજં ચૈવ ગુરું વૃદ્વજનં તથા ।
પ્રણિનો યેઽવમન્યન્તે તે ભવન્તીહ રાક્ષસાઃ ॥

તત્કુરુધ્વમિહાસ્માકં તારણં દ્વિજસત્તમાઃ ।
શક્તા ભવન્તઃ સર્વેષાં લોકાનામપિ તારણે ॥

તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા તુષ્ટુવુસ્તાં મહાનદીમ્ ।
મોક્ષાર્થં રક્ષસાં તેષામૂચુઃ પ્રયતમાનસાઃ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

ક્ષુતં કીટાવપન્નં ચ યચ્ચોચ્છિષ્ટાચિતં ભવેત્ ।
સકેશમવધૂતં ચ રુદિતોપહતં ચ યત્ ॥

શ્વભિઃ સંસૃષ્ટમન્નં ચ ભાગોઽસૌ રક્ષસામિહ । તસ્માજ્જ્ઞાત્વા સદા વિદ્વાનેતાન્યત્નાદ્વિવર્જયેત્ ।
રાક્ષસાન્નમસૌ ભુઙ્ક્તે યો ભુઙ્ક્તે હ્યન્નમીદૃશમ્ ॥

શોધયિત્વા તતસ્તીર્થમૃષયસ્તે તપોધનાઃ ।
મોક્ષાર્થં રાક્ષસાનાં ચ નદીં તાં પ્રત્યચોદયન્ ॥

મહર્ષીણાં મતં જ્ઞાત્વા તતઃ સા સરિતાં વરા ।
અરુણામાનયામાસ સ્વાં તનું પુરુષર્ષભ ॥

તસ્યાન્તેરાક્ષસાઃ સ્નાત્વા તનૂસ્ત્યક્ત્વા દિવં ગતાઃ ।
અરુણાયાં મહારાજ બ્રહ્મવધ્યાપહા હિ સા ॥

એતમર્થમભિજ્ઞાય દેવરાજઃ શતક્રતુઃ ।
તસ્મિંસ્તીર્થે વરે સ્નાત્વા વિમુક્તઃ પાપ્મના કિલ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

કિમર્થં ભગવાઞ્શક્રો બ્રહ્મવધ્યામવાપ્તવાન્ ।
કથમસ્મિંશ્ચ તીર્થે વૈ આપ્લુત્યાકલ્મષોઽભવત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શૃણુષ્વૈતદુપાખ્યાનં યથાવૃત્તં જનેશ્વર ।
યથા બિભેદ સમયં નમુચેર્વાસવઃ પુરા ॥

જમુચિર્વાસવાદ્ભીતઃ સૂર્યરશ્મિં સમાવિશત્ ।
તેનેન્દ્રઃ સખ્યમકરોત્સમયં ચેદમબ્રવીત્ ॥

ન ચાર્દ્રેણ ન શુષ્કેણ ન રાત્રૌ નાપિ ચાહનિ ।
વધિષ્યામ્યસુરશ્રેષ્ઠ સખે સત્યેન તે શપે ॥

એવં સ કૃત્વા સમયં દૃષ્ટ્વા નીહાસ્મીશ્વરઃ ।
ચિચ્છેદાસ્ય શિરો રાજન્નપાં ફેનેન વાસવઃ ॥

તચ્છિરો નમુચેશ્છિન્નં પૃષ્ઠતઃ શક્રમન્વિયાત્ ।
ભોભો મિત્રહ પાપેતિ બ્રુવાણં શક્રમન્તિકાત્ ॥

એવં સ શિરસા તેન ચોદ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ ।
પિતામહાય સન્તપ્ત એતમર્થં ન્યવેદયત્ ॥

તમબ્રવીલ્લોકગુરુરરુણાયાં યથાવિધિ ।
ઇષ્ટ્વોપસ્પૃશ દેવેન્દ્ર તીર્થે પાપભયાપહે ॥

[એષા પુણ્યજલા શક્ર કૃતા મુનિભિરેવ તુ ।
નિગૂઢમસ્યાગમનમિહાસીત્પૂર્વમેવ તુ ॥

તતોઽભ્યેત્યારુણાં દેવીં પ્લાવયામાસ વારિણા ।
સરસ્વત્યારુણાયાશ્ચ પુણ્યોઽયં સઙ્ગમો મહાન્ ॥

ઇહ ત્વં યજ દેવેન્દ્ર દદ દાનાન્યનેકશઃ । અત્રાપ્લુત્ય સુઘોરાત્ત્વં પાતકાદ્વિપ્રમોક્ષ્યસે ॥ ]

ઇત્યુક્તઃ સ સરસ્વત્યાઃ કુઞ્જે વૈ જનમેજય ।
ઇષ્ટ્વા યથાવદ્બલભિદરુણાયામુપાસ્પૃશત્ ॥

સ મુક્તઃ પાપ્મના તેન બ્રહ્મવધ્યાકૃતેન ચ ।
જગામ સંહૃષ્ટમનાસ્ત્રિદિવં ત્રિદશેશ્વરઃ ॥

શિરસ્તચ્ચાપિ નમુચેસ્તત્રૈવાપ્લુત્ય ભારત ।
લોકાન્કામદુધાત્પ્રાપ્તમક્ષયાન્રાજસત્તમ ॥
વૈશપાયન ઉવાચ ।

તત્રાપ્યુપસ્પૃશ્ય બલો મહાત્મા દત્ત્વા ચ દાનાનિ પૃથગ્વિધાનિ ।
અવાપ્ય ધર્મં પરમાર્યકર્મા જગામ સોમસ્ય મહત્સુતીર્થમ્ ॥

યત્રાયજદ્રાજસૂયેન સોમઃ સાક્ષાત્પુરા વિધિવત્પાર્થિવેન્દ્ર ।
અત્રિર્ધીમાન્બ્રહ્મપુત્રો બભૂવ હોતા યસ્મિન્ક્રતુમુખ્યે મહાત્મા ॥

યસ્યાન્તેઽભૂત્સુમહદ્દાનવાનાં દૈતેયાનાં રાક્ષસાનાં ચ દેવૈઃ ।
સઙ્ગ્રામો વૈ તારકાખ્યઃ સુતીવ્રો યત્ર સ્કન્દસ્તારકાખ્યં જઘાન ॥

સૈનાપત્યં લબ્ધવાન્દૈવતાનાં મહાસેનો યત્ર દૈત્યાન્તકર્તા ।
સાક્ષાચ્ચૈવં ન્યવસત્કાર્તિકેયઃ સદા કુમારો યત્ર સ પ્લુક્ષરાજઃ ॥