મહાભારત · અધ્યાય 9.43

વસિષ્ઠાપવાહો બ્રહ્મન્વૈ ભીમવેગઃ કથં નુ સઃ ।
કિમર્થં ચ સરિચ્છ્રેષ્ઠા તમૃષિં પ્રત્યવાહયત્ ॥

કથમસ્યાભવદ્વૈરં કારણં કિં ચ તત્પ્રભો ।
શંસ પૃષ્ટો મહાપ્રાજ્ઞ ન હિ તૃપ્યામિ કથ્યતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

વિશ્વામિત્રસ્ય વિપ્રર્ષેર્વસિષ્ઠસ્ય ચ ભારત ।
ભૃશં વૈરમભૂદ્રાજંસ્તપઃસ્પર્ધાકૃતં મહત્ ॥

આશ્રમો વૈ વસિષ્ઠસ્ય સ્થાણુતીર્થેઽભવન્મહાન્ ।
પૂર્વતઃ પાર્શ્વતશ્ચાસીદ્વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ ॥

યત્ર સ્થાણુર્મહારાજ તપ્તવાન્પરમં તપઃ ।
તત્રાસ્ય કર્મ તદ્ધોરં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥

યત્રેષ્ટ્વા ભગવાન્સ્થાણુઃ પૂજયિત્વા સરસ્વતીમ્ ।
સ્થાપયામાસ તત્તીર્થં સ્થાણુતીર્થમિતિ પ્રભો ॥

તત્ર તીર્થે સુરાઃ સ્કન્દમભ્યષિઞ્ચન્નરાધિપ ।
સૈનાપત્યેન મહતા સુરારિવિનિબર્હણમ્ ॥

તસ્મિન્સારસ્વતે તીર્થે વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ।
વસિષ્ઠં ચાલયામાસ તપસોગ્રેણ તચ્છૃણુ ॥

વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠૌ તાવહન્યહનિ ભારત ।
સ્પર્ધાં તપઃ કૃતાં તીવ્રાં ચક્રતુસ્તૌ વતપોધનૌ ॥

તત્રાપ્યધિકસન્તપ્તો વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ।
દૃષ્ટ્વા તેજો વસિષ્ઠસ્ય ચિન્તામભિજગામ હ ॥

તસ્ય બુદ્ધિરિયં હ્યાસીદ્ધર્મનિત્યસ્ય ભારત ।
ઇદં સરસ્વતી તૂર્ણં મત્સમીપં તપોધનમ્ ॥

આનયિષ્યતિ વેગેન વસિષ્ઠં જપતાં વરમ્ ।
ઇહાગતં દ્વિજશ્રેષ્ઠં હનિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥

એવં નિશ્ચિત્ય ભગવાન્વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ।
સસ્માર સરિતાં શ્રેષ્ઠાં ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ॥

સા ધ્યાતા મુનિના તેન વ્યાકુલત્વં જગામ હ ।
ગત્વા ચૈનં મહાવીર્યં મહાકોપં ચ ભામિની ॥

તદા તં વેપમાનાઙ્ગી વિવર્ણા પ્રાઞ્જલિર્ભૃશમ્ ।
ઉપતસ્થે મુનિવરં વિશ્વામિત્રં સરસ્વતી ॥

હતવીરા યથા નારી સાઽભવદ્દુઃખિતા ભૃશમ્ ।
બ્રૂહિ કિં કરવાણીતિ પ્રોવાચ મુનિસત્તમમ્ ॥

તામુવાચ મુનિઃ ક્રુદ્ધો વસિષ્ઠં શીઘ્રમાનય ।
યાવદેનં નિહન્મ્યદ્ય તચ્છ્રુત્વા વ્યથિતા નદી ॥

સાઞ્જલિં તુ તતઃ કૃત્વા પુણ્ડરીકનિભેક્ષણા ।
પ્રાકમ્પત ભૃશં ભીતા વાયુનેવાહતા લતા ॥

તથારૂપાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા મુનિરાહ મહાનદીમ્ ।
અવિચારં વસિષ્ઠં ત્વમાનયસ્ત્વાન્તિકં મમ ॥

સા તસ્ય વચનં શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા પાપં ચિકીર્ષિતમ્ ।
વસિષ્ઠસ્ય પ્રભાવં ચ જાનન્ત્યપ્રતિમં ભુવિ ॥

સાઽભિગમ્ય વસિષ્ઠં ચ ઇદમર્થમચોદયત્ ।
યદુક્તા સરિતાંશ્રેષ્ઠા વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા ॥

ઉભયોઃ શાપયોર્ભીતા વેપમાના પુનઃપુનઃ ।
ચિન્તયિત્વા મહાશાપમૃષિવિપ્રાસિતા ભૃશમ્ ॥

તાં કૃશાં ચ વિવર્ણાં ચ દૃષ્ટ્વા ચિન્તાસમન્વિતામ્ ।
ઉવાચ રાજન્ધર્માત્મા વસિષ્ઠો દ્વિપદાં વરઃ ॥

પાહ્યાત્માનં સરિચ્છેષ્ઠે વહ માં શીઘ્રગામિની ।
વિશ્વામિત્રઃ શપેદ્વિ ત્વાં મા કૃથાસ્ત્વં વિચારણામ્ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કૃપાશીલસ્ય સા સરિત્ ।
ચિન્તયામાસ કૌરવ્ય કિં કૃત્વા સુકૃતં ભવેત્ ॥

તસ્યાશ્ચિન્તા સમુત્પન્ના વસિષ્ઠો મય્યતીવ હિ ।
કૃતવાન્હિ દયાં નિત્યં તસ્યા કાર્યં હિતં મયા ॥

અથ કૂલે સ્વકે રાજઞ્જપન્તમૃષિસત્તમમ્ ।
જુહ્વાનં કૌશિકં પ્રેક્ષ્ય સરસ્વત્યભ્યચિન્તયત્ ॥

ઇદમન્તરમિત્યેવં તતઃ સા સરિતાં વરા ।
કૂલાપહારમકરોત્સ્વેન વેગેન સા સરિત્ ॥

તેન કૂલાપહારેણ મૈત્રાવરુણિરૌહ્યત ।
ઉહ્યમાનઃ સ તુષ્ટાવ તદા રાજન્સરસ્વતીમ્ ॥

પિતામહસ્ય સરસઃ પ્રવૃત્તાઽસિ સરસ્વતિ ।
વ્યાપ્તં ચેદં જગત્સર્વં તવૈવામ્ભોભિરુત્તમૈઃ ॥

ત્વમેવાકાશગા દેવિ મેઘેષુ સૃજસે પયઃ ।
સર્વાશ્ચાપસ્ત્વમેવેતિ યથા વયમધીમહિ ॥

પુષ્ટિર્દ્યુતિસ્તથા કીર્તિઃ સિદ્ધિર્બુદ્ધિરમા તથા । ત્વમેવ વાણી સ્વાહા ત્વં તવાયત્તમિદં જગત્ ।
ત્વમેવ સર્વભૂતેષુ વસસીહ ચતુર્વિધા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં સરસ્વતી રાજન્સ્તૂયમાના મહર્ષિણા ।
વેગેનોવાહ તં વિપ્રં વિશ્વામિત્રાશ્રમં પ્રતિ ॥

ન્યવેદયત ચાક્ષીક્ષ્ણં વિશ્વામિત્રાય તં મુનિમ્ ॥

તમાનીતં સરસ્વત્યા દૃષ્ટ્વા કોપસમન્વિતઃ ।
અથાન્વેષત્પ્રહરણં વસિષ્ઠાન્તકરં તદા ॥

તં તુ ક્રુદ્ધમભિપ્રેક્ષ્ય બ્રહ્મવધ્યાભયાન્નદી । અપોવાહ વસિષ્ઠં તુ પ્રાચીં દિશમતન્દ્રિતા ।
ઉભયોઃ કુર્વતી વાક્યં વઞ્ચયિત્વા ચ ગાધિજમ્ ॥

તતોપવાહિતં દૃષ્ટ્વા વસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્ ।
અબ્રવીત્ત્વથ સઙ્ક્રુદ્ધો વિશ્વામિત્રઃ સરસ્વતીમ્ ॥

યસ્માન્માં ત્વં સરિચ્છ્રેષ્ઠે વઞ્ચયિત્વા પુનર્ગતા ।
શોણિતં વહ કલ્યાણિ રાક્ષસાનાં ચ સમ્મતમ્ ॥

તતઃ સરસ્વતી શપ્તા વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા ।
અવહચ્છોણિતોન્મિશ્રં તોયં સંવત્સરં તદા ॥

અથર્ષયશ્ચ દેવાશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તદા ।
સરસ્વતીં તથા દૃષ્ટ્વા બભૂવુર્ભૃશદુઃખિતાઃ ॥

એવં વસિષ્ઠાપવાહો લોકે ખ્યાતો જનાધિપ ।
આગચ્છચ્ચ પુનર્માર્ગં સ્વમેવ સરિતાં વરા ॥