મહાભારત · અધ્યાય 9.41

આર્ષ્ટિષેણસ્તથા બ્રહ્મન્વિપુલં તપ્તવાંસ્તપઃ ।
સિન્ધુદ્વીપઃ કથં ચાપિ બ્રાહ્મણ્યં લબ્ધવાંસ્તદા ॥

દેવાપિશ્ચ કથં બ્રહ્મન્વિશ્વામિત્રશ્ચ સત્તમ ।
તન્મમાચક્ષ્વ ભગવન્પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

પુરા કૃતયુગે રાજન્નાર્ષ્ટિષેણો દ્વિજોત્તમઃ ।
વસન્ગુરુકુલે નિત્યં નિત્યમધ્યયને રતઃ ॥

તસ્ય રાજન્ગુરુકુલે વસતો નિત્યમેવ ચ ।
સમાપ્તિં નાગમદ્વિદ્યા નાપિ વેદા વિશામ્પતે ॥

સ નિર્વિણ્ણસ્તતો રાજંસ્તપસ્તેપે મહાતપાઃ ।
તતો વૈ તપસા તેન પ્રાપ્ય વેદાનનુત્તમાન્ ॥

સ વિદ્વાન્વેદયુક્તશ્ચ સિદ્ધશ્ચાપ્યૃષિસત્તમઃ ।
તત્ર તીર્થે વરાન્પ્રાદાત્ત્રીનેવ સુમહાતપાઃ ॥

અસ્મિંસ્તીર્થે મહાનદ્યા અદ્યપ્રભૃતિ માનવઃ ।
આપ્લુતો વાજિમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્સ્યતિ પુષ્કલમ્ ॥

અદ્યપ્રભૃતિ નૈવાત્ર ભયં વ્યાલાદ્ભવિષ્યતિ ।
અપિ ચાલ્પેન કાલેન ફલં પ્રાપ્સ્યતિ પુષ્કલમ્ ॥

એવમુક્ત્વા મહાતેજા જગામ ત્રિદિવં મુનિઃ ।
એવં સિદ્વઃ સ ભગવાનાર્ષ્ટિષેણઃ પ્રતાપવાન્ ॥

તસ્મિન્નેવ તદા તીર્થે સિન્ધુદ્વીપઃ પ્રતાપવાન્ ।
દેવાપિશ્ચ મહારાજ બ્રાહ્મણ્યં પ્રાપતુર્મહત્ ॥

તથાચ કૌશિકસ્તાત તપોનિત્યો જિતેન્દ્રિયઃ ।
તપસા વૈ સુતપ્તેન બ્રાહ્મણત્વમવાપ્તવાન્ ॥

ગાધિર્નામ મહાનાસીત્ક્ષત્રિયઃ પ્રથિતો ભુવિ ।
તસ્ય પુત્રોઽભવદ્રાજન્વિશ્વામિત્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥

સ રાજા કૌશિકસ્તાત મહાયોગ્યભવત્કિલ ।
સ પુત્રમભિષિચ્યાથ વિશ્વામિત્રં મહાતપાઃ ॥

દેહન્યાસે મનશ્ચક્રે તમૂચુઃ પ્રણતાઃ પ્રજાઃ ।
ન ગન્તવ્યં મહાપ્રાજ્ઞ ત્રાહિ ચાસ્માન્મહાભયાત્ ॥

એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ તતો ગાધિઃ પ્રજાસ્તતઃ ।
વિશ્વસ્ય જગતો ગોપ્તા ભવિષ્યતિ સુતો મમ ॥

ઇત્યુક્ત્વા તુ તતો ગાધિર્વિશ્વામિત્રં નિવેશ્ય ચ ।
જગામ ત્રિદિવં રાજન્વિશ્વામિત્રોઽભવન્નૃપઃ ॥

ન સ શક્નોતિ પૃથિવીં યત્નવાનપિ રક્ષિતુમ્ ।
તતઃ શુશ્રાવ રાજા સ રાક્ષસેભ્યો મહાભયમ્ ॥

નિર્યયૌ નગરાચ્ચાપિ ચતુરઙ્ગબલાન્વિતઃ ।
સ ગત્વા દૂરમધ્વાનં વસિષ્ઠાશ્રમમભ્યયાત્ ॥

તસ્ય તે સૈનિકા રાજંશ્ચક્રુસ્તત્રાનયાન્બહૂન્ । તતસ્તુ ભગવાન્વિપ્રો વસિષ્ઠો શ્રમમભ્યયાત્ ।
દદૃશેઽથ તતઃ સર્વં ભજ્યમાનં મહાવ્રનમ્ ॥

તસ્ય ક્રુદ્ધો મહારાજ વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ ।
સૃજસ્વ શબરાન્ઘોરાનિતિ સ્વાં ગામુવાચ હ ॥

તથોક્તા સાઽસૃજદ્ધેનુઃ પુરુષાન્ઘોરદર્શનાન્ ।
તે તુ તદ્બલમાસાદ્ય બભઞ્જુઃ સર્વતોદિશમ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા વિદ્રુતં સૈન્યં વિશ્વામિત્રસ્તુ ગાધિજઃ ।
તપઃ પરં મન્યમાનસ્તપસ્યેવ મનો દધે ॥

સોઽસ્મિંસ્તીર્થવરે રાજન્સરસ્વત્યાઃ સમાહિતઃ ।
નિયમૈશ્ચોપવાસૈશ્ચ કર્શયન્દેહમાત્મનઃ ॥

જલાહારો વાયુભક્ષઃ પર્ણાહારશ્ચ સોઽભવત્ ।
તથા સ્થણ્ડિલશાયી ચ યે ચાન્યે નિયમાઃપૃથક્ ॥

અસકૃત્તસ્ય દેવાસ્તુ વ્રતવિઘ્નં પ્રચક્રિરે ।
ન ચાસ્ય નિયમાદ્બુદ્ધિરપયાતિ મહાત્મનઃ ॥

તતઃ પરેણ યત્નેન તપ્ત્વા બહુવિધં તપઃ ।
તેજસા ભાસ્કરાકારો ગાધિજઃ સમપદ્યત ॥

તપસા તુ તથાયુક્તં વિશ્વામિત્રં પિતામહઃ ।
અમન્યત મહાતેજા વરદોઽદર્શયત્તદા ॥

સ તુ વવ્રે વરં રાજન્સ્યામહં બ્રાહ્મણસ્ત્વિતિ ।
તથેતિ ચાબ્રવીદ્બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ ॥

સ લબ્ધ્વા તપસોગ્રેણ બ્રાહ્મણત્વં મહાયશાઃ ।
વિચચાર મહીં કૃત્સ્નાં કૃતકામઃ સુરોપમઃ ॥

તસ્મિંસ્તીર્થવરે રામઃ પ્રદાય વિવિધં વસુ ।
પયસ્વિનીસ્તથા ધેનૂર્યાનાનિ શયનાનિ ચ ॥

અથ વસ્ત્રાણ્યલઙ્કારં ભક્ષ્યં પેયં ચ શોભનમ્ ।
અદદન્મુદિતો રાજન્પૂજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ ॥

યયૌ રાજંસ્તતો રામો બકસ્યાશ્રમમન્તિકાત્ ।
યત્ર તેપે તપસ્તીવ્રં દાલ્ભ્યો બક ઇતિ શ્રુતિઃ ॥